هو 
121 


من حضرات القدس 


نورالڈين عبد الڙحمان جامى 


م الله الركمن الزخيم O e O O‏ 
الول فی الةو الول RS OE N E‏ 
القول كى المعرف والغارف و المعرفةوالخاكل O N EE‏ 
الل فى ترو لوفو و الت و الهاي و الو لن عة DI‏ 
القول فى الو ية و مرا ةو ااا O OE O ED‏ 
القرل فر اضاف اراب الول خن الله الى اسرارفة O‏ 
القول فى الفرق سن الهعجرة و الكرامة و الاستدرزاج CR I‏ 
القول في اثبات الكرامة للأولياء E N‏ 
ONS RS SS N TTF‏ 
القول فى انه متى سميت الصوفية صوفية O E‏ 
1- ابوهاشم الظوفی, قڈس ,الله سژه E O E‏ 
2- ذوالئون مصری. قدس الله تعالی سره BS O O E‏ 
انال ,ره الله TT‏ 
4 نوالا شود مگ رهه الله E SS AR‏ 
5- ابوالأسود راعی E‏ 
6او تعقوت هاشهى a os‏ 0 
7 ليدنق عيدالله اشقا رجمة الله الى E a‏ 

E O E RT 
O a LUMO 
SISA RRR معروف کرخی, قدس الله تعالی سره‎ -0 
O ابوتلتغان دازاتن قاس الله وة‎ 1 
ALR داود بن احمد دارانی. رحمه الله تعالی‎ -2 
a وا اون عالطا ددن الله ا له رة‎ 
ES e aS N E E N AT AT 
O SERS راقم نفع القلوف الحشن: فسن الله تزه‎ 5 
E O a اوالخارت الأولاست ت رححة الله تفالى‎ 6 
AS I RS ابراهيم ستنبة هزوی قدي الله روحه‎ -17 
O RR O DE اقم اغى مە الل هال‎ 8 
E O براقم طروي رجهه الله اانه‎ 09 
RE E N الا دال اى ووه الله الى‎ 0 
e 1اش خا كر رة ال عالت‎ 
e ol E ابراهیم آخری. کبیر. رجمه الله تغالی‎ 2 
AS محمدبن خالد الآجری., رحمه الله تعالى‎ -3 
ADS aie SS ابراهیم بن شَمُاس السشمرقندىي قدس سره‎ -24 
1 على الفوضلب فدسن الله فالى روك‎ 5 
ADS فتح بن سَخْرَف المروزی, قدس الله تعالي روحه‎ -6 
AOR a بشر بن الحارث بن عبدالڙحمان الحافى. قدس سه‎ -27 
AO CALE SS SR بشر طبرانی. قڈس سژه‎ -28 
AOR فاش و رحهة الله تعالی‎ -9 
AO a شقيق بن | براهیم إلبلخی» قدس الله تعالی سره‎ -30 
E O اود اليلى قفن الله الى زوه‎ 1 
1 E OE ارت ن الافة الجا شى قاس اللد رةه‎ 
AOE ESS ابوتراب نخشبی. قدس الله تعالی سره‎ -33 
E O تورات الركلى. وحمه الله نغالن‎ 4 


35- ابوحاتم عطار, قدس الله تعالی روحمو TT‏ 
6 ىللين التقطى قدسش الله الى اة 
7 علي نالحد الفطا ترك رجه الله الى a‏ 
6 او الا ر جه ال ا 


39- احمدبن خضروية البلخى,ء قدس الله تعالى ره ا 


0 یرن فغاة الرازئ رقع الله غالي وة E‏ 
1ین على رجمه الله غالی aT‏ 
2ا نسطامی: قدس الله تعالی سه OREO‏ 


95 وى سد قش الله ال رو كه SS‏ 


4- ابوحفص حذاد- قذس الله تعالی سژه RS‏ 
5- ابومحمد حداد. رحمه الله SERS RES‏ 
46- ظالة بن سهد رخف الله على O AS‏ 5 
7- ابومُزاحم شیرازی, رحمه الله تټعالی SNES‏ 
8- عبدالله مهدۍ باوردی. ړرحمه الله تعالی ERR‏ 
9- حَمُدون قَصار. قدس الله تعالې سره TE A‏ 
0- ابوالحسن الباروسی, قدس الله تعالی روحه Os‏ 


51- منصور عَمار, قدس الله تعالی سړه a aa as‏ 


2 هذبن عاض الأتظاكى: رخمة: الله الى e‏ 


53- قخفد نن منضور الطوسن قدن الله نة RT‏ 
54- لی غکی رحمهد الله تعالی sannunnnnnnannnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn‏ 


5- حاتم بن عنوان الأصمٌ, قدس الله تعالى روحه e‏ 


56- احمدبن ابی, الحواری. قدس سژزه eee aD‏ 
7 الله ينتعي بر سايق الأنطاكى: زخهة الله تعالى 


8 شهل ن عبداللهالنسترق: دفن الله عالن تة E‏ 


9- عباس بن حمزة الڈیسابوری؛ قدس الله روحه N‏ 
60- عباس بن یوسف الشکلی, رحمه الله تعالی e‏ 


1- عباس بن احمد الشاعر الأردى, رحمه الله تعالى e‏ 


2- ابوحمزۀ خراسانی. قدس, الله تعالی روحه ES‏ 
3- ابوحمزۀ بغدادي. قدس الله تعالی روحه a‏ 


4 بعالك العلری لض ف اة 2 


5- إبوسعید خژاز, قدس الله تعالی سژه E‏ 
6- احتف الهمدانی, رحمه الله تعالی a‏ 
07و الحفت. رخف الله ثغالى e‏ 


8- ابوعَقال بن عِلوان المغربی, رحمه الله تعالى Le‏ 


9- حَمّاد فَرشی, قڈس الله تچالی سژه E‏ 


70- ابوالحسين نوری» قدس الله تعالی سره a aa a‏ 
71- سید الطائفه جنيد البغدادی, ,قدس سره A DS‏ 


2 انوجعفز ين الکزتبى».رحمه الله تعالى a‏ 


3 نن ن الخسسن المد نتر حف إللة عالف e‏ 


4- عمروبن عثمان المکی الصضوفی, قدس سژڑه A,‏ 
5- شاه شجاع کرمانی. قدس الله تعالی روحه a‏ 
6- ابوعثمان جيری. قدس الله تعالی روحه TEE‏ 
77- ر کر ا ن لوه رمه الل ال ORS‏ 
ا ی لوھ حت الا ان ل 
9- زياد الکبیر الهمدانی. رحهه الله تعالی e‏ 
0- ابوعثمان مغربی, قذس الله تعالی سژه E‏ 


1 انو ظالت الاخمهى .و فة الله الى E EEE‏ 
2- طلحة بن محمدبن الصاح الا لن ر جهة الله الى OEE‏ 
83- ابوالعباس بن فسترون؛ قدس الله روحه.ږ aS‏ 
4- شيخ ابوالعباس مُوره زن بغډادی رحمه الله تعالی EE‏ 
5- ابوعبداللٌه المغربی, قڈس الله تعاڵى روحه E‏ 
6- ابوعبداللٰه النباجی, قڈس اللہ تعالی سژه ODS‏ 
7- ابوعبدالله الأنطاکی, قدس الله تعالى روحه E‏ 
8 - شاد الا تورى: فدذشس اللة الى سره E‏ 
89- الحسن , بن علیلمُسوحی. قدس سره O TE‏ 
0ا ٠‏ رحمه الله تعالى a‏ 
1- رویم بن احمدبن یزیدبن رویم. قډس الله سره ees‏ 
2- يوسف بن الحسین الژازی, قدس الله سره E‏ 
3- عبدالله بن حاضر, قډس الله تعالی روحه E‏ 
4- ثابت الخثاز رخفة الله الى N OEE‏ 
5- ابوثابت الژازی. رحمه الله تعالی e E‏ 
96- سَمُنُون بن حمزة المْحبٰ الكذاب, قدس الله سره a‏ 
7- رَهرون المغربی, قدس الله تعالی روحه e‏ 
8- عَرُون بن الوتابه. رحمه ,الله تعالی LS‏ 
9- میمون المغربی قدس الله تعالی روحه N‏ 
0- سَعدون مجنون, رحمه الله تعالی RR AS‏ 


101- عطا ر بن سليمان, رحمه الله تعالی SE ET‏ 
2ء على »بن تفل بن الأزهر الاصقهاتى: قدذس الله تعالى تزه 


103- محمد بن يوسف بن معدان البناء, قدس الله تعالی ر0 ... 


4- محمد بن فاڌڏه رحمه الله تعالی. E O‏ 
5- سهل بن علیلمَرّو‌زی. رحمه, الله تعالی a‏ 


6- على بن حمزة الاصفهانى الحلاج, رحمه الله تعالى e‏ 


7- على بن شعیب السقا, قدس الله ټعالی روحه r‏ 
8- على بن موفٌق البغدادی. رحمه الله تعالی E Pl‏ 
9- ابواحمد القلایسی؛ قدس الله تعالی سره RE‏ 
0-|ابوالغریپ الاصفهانی. رحمه الله تعالی EEE‏ 
1- ابوعبداللّه القلانسپی, قڈس الله تعالی روحه e‏ 
2- ابوعبدالله بن الجلاء, قدس الله تعالى روحه O‏ 
3- ابوعبداللو خاقان صوفی, رحمه الله تعالی e‏ 
4ء بويد الل البُسرى, قڈس الله تعالی سژه E‏ 
5- ابوعبدالله السْجّزى؛ رحمه الله تعالى SR‏ 
6- ابو عبدالله الخصریى. قدس سره aaa a aa aS‏ 
117 قر ن الف فد رجمة الله الى OORT‏ 


8- على بن بُندار بن الحسين الصؤفى الصيرفى, فس سره O‏ 


EEE البلخی. قڈس الله تھالی سژه‎ Jos 
aS محمدبن علیالحکیم الٹرمذی قڈس الله تعالی سژه‎ -0 
E علی :کار دان الله تغالی وو حه‎ 2 1 
OEE ابو غیدالله گاداتی.رخمه الله تعالی‎ -2 
e ابو قداللة الخد رقي رح الله تعالى‎ 35 
a انو فنذالله السالمي قد الله الى روه‎ 4 


5 وطالب فخفذين على حن عطة الجارت المك + رحهه الله عالت NRE‏ 


16- ابو عبدالله جاو پاره‌اى صوفی همدانی, رحمه الله RRs‏ 


4 


7 نوكر الوزاق الترمدى. فس الله تعالى اة O2 seems‏ 


128- ابوالقاسم رازی. رحمه الله تعالی Senn nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn n‏ 93 
9- ابوالقاسم الحكيم الپشمرقندى؛ رحمه الله تعالى Sa Rs‏ 
0- بَکر سغدی, رحمه الله تعالی OAs OARS‏ 
1- صالح بن مکتوم. رحمه الله تعالی OMS RAS‏ 
2- ابوذر الترمذى,؛ رحمه الله تعالی OAS RS RS‏ 
3- هاشمی سغدی. رحمه الله تعالی OAT aa aa‏ 
4- محمدبن الحسن الجوهری؛ رحمه الله تعالى OA‏ 
5- ابوبکر کسایی دیتّوری, رحمه الله تعالى a O‏ 
6- ابوعلی الجوزجانی, رحمه الله تعالى a E O‏ 
137 و 138- - محمد و احمد ابێا ابی الۆرد. رحمهما الله تعالى IO isis‏ 
is -9‏ مَقَدسي. رحمه الله تعالی IOS AS Rs‏ 
0 پوتقوت السونى: رحمه الله تعالی Osteo‏ 
1- ابویعقوب تَهرٌجوری؛ قدسر الله تعالی روحه Oeste a‏ 
2- ابویعقوب الزات رحمه الله تعالى O eT‏ 
3- احمدبن وهب رحمه الله تعالی RE‏ 
4- ابویعقوب مَزایلی؛ رحمه الله تعالی IS Nia SERS‏ 
5- ابويعقوب افطع رحمه الله تعالی SSSR SRS Sales‏ 
16- ابویعقوب بن زبزیک» رحمه الله تعالی annus nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn‏ 98 
7- ابویعقوب مَڏکوری. رحمه الله تعالی Iie DR‏ 
8- ابویعقوب میدانی رحمه الله تعالی ر Oat a aa ES‏ 
9- ابویعقوب خراط عَسقلاني» رحمه الله LOO Ea a‏ 
0- ابویعقوب کورتی رجمه الله تعالى LOO aaa:‏ 
1- حير تساح. قڈس الله تعالی ,سژه OLO FEE‏ 
2- محفوظ بن محمّود. رحمه الله تعالی LOL‏ 
3- محفوظ بن محمد رحمه الله تعالی LOL es‏ 
4-- ابراهیم الخُواص, قدس الله تعالی روحه LOL‏ 
155- ابراهیم بن عیسی قدس | الله تعالی سره LOZ TAS ER‏ 
6- ابراهیم بن ثابت, رحمه الله تعالی LOS e a‏ 
7-- ابومحمد جُریري. قدس الله تعالی روحه LOI SS‏ 
8- غانم بن سعد رحمه الله تعالی LOA Os AS‏ 
9- عیلان السمرقندی, رحمه الله تعالی LOA SRS‏ 
0- عيلان المُوَسوس, رحمه الله تعالى LOA RA‏ 
1- ابوالعباس بن عطاء قدس الله تعالی سره ...104 
2- ابوصالح المزین. رحمه الله LOS OS‏ 
3- ابوالعباس ارزیزی. رحمه الله تعالی LOD ise‏ 
164- ابوالعباس دیبنوریي» قدس الله تعالی روحه LOOSE AREA‏ 
5- ابوالعباس احمدبن یحیی الِشیرازی. رحمه الله LOOSE‏ 
6- ابوالعباس باۆردی. رحمه الله تعالی LOGS RR‏ 
7-- ابوالعباس بَردعی. رحمه الله تعالی LOOO SARS‏ 
8- ابوالعباس السیاری. قدس الله تعالی سره LOT aS‏ 
9- عبدالواحد بن, على السیاری. رجمه الله تعالی LOZ RRS‏ 
0- ابوالعباس السّهُرَوردی. رحمه الله تعالى LOZ RRA‏ 
171- ابوالعباس نهاوندی. رحمه إلله تعالی LOR TT‏ 
2- اخی فرج زنجانی, رحمه الله تعالی LOSSES‏ 
3 - ابوالعباس نسائی. رحمه الله تعالى LOVE‏ 


4 اوالغانن شت رخمة الله الى O EE‏ 
5 - ابوالعباس حمزة بن محمد قدس سژه TEETER‏ 


176- حسين بن منصور الحلاجح الپپضاوی, قدس سره inana nnnnnnnn‏ 


7- عبدالملک اسکاف, رحمه الله تعالى E‏ 


178- ابراهیم بن فاتک و قيل احمدبن فاتټک. ؛ رحمه الله تعالی ا 


179- فارس بن عیسی البغدادی, رحمه الله aaa‏ 


180- احمدبن حسين بن منصور إالحلاح؛ رحمه الله E aS‏ 


181- ابومنصور کاوکلاه. رم الله Senn nnnnnn‏ 


182- ابوغمرو دمشقی. قڈس الله تعالی روحه TTT‏ 
3-- محمډبن حامد الثرمذی؛ رحمه الله تعالی E‏ 


4- عبدالله بن محمد الخراز, رحمه الله تعالى E‏ 


5- بنان بن محمد بن حمًال. قدس الله تعالى سره E E‏ 
6 ساون انرام الالء زج الل e‏ 
7 لرا ال tT‏ 
8- بان بن علی؛ رحمه الله تعالی..... e‏ 
9- ابوالحسن بن محمد المُزبْن, رحمه الله تعالى ا 


0- ابوالخسن الطابغ الأيتورى فذشن الله تال شزة e‏ 


1 ايوالحسن الط تخي رخمه الله نعالى o‏ 
2- ابوالحسن سْيُوطی, رحمه الله تعالی aE‏ 
3- ابوالحسن بن سَفرة, رحمه الله تعالى a‏ 


4-- ابوحامد الأسرود, المعروف بالرّنجى, رحهه الله تعالى ا 


5- ابراهیم بن داود القَصار الرّقى؛ رحمه الله تعالى e‏ 
6- ابوجعفر حَفار, قدس الله ټعالی سره E‏ 
7- ابوجعفر سومانی» رحمه الله تعالی a‏ 
8- ابوجعفر صیدلانی. رحمه الله تعالى E EO‏ 
9- ابوجعفر احمدبن حَمدان بن على بن سنان؛ رحمه الله تعالى 


0- ابوجعفر القرغاتى: رجمه إلله تعالى A O OO‏ 


1 0 اوعفر ساهالى 2 ر حفة الله الى O ROR‏ 
2 ايوجعقر حداف رجمه الله تعالى O E‏ 


203- ابوجعفر مُعاذ مصری. رحمه الله تعالی EA DO EO TDS‏ 


4 ابو عنذالله الترقى. رجه الله تعالىن O GS‏ 
5- ابوجعفر المَجّذوم, قدّس, الله تعالی روحه E‏ 
6 ابو جعفز داماتی رجه اللهتعالی e‏ 
7- ابوالحسین الوژاق, قدس الله تعالی سژه E‏ 
8- ابوالحسین الدّژاج, رچمه الله تعالى EE‏ 
9- بُکیر الدژاج, رحمه الله تعالی e‏ 
0 ابوالاسسن لادی رخوة الله عالی N‏ 
1 ا لسر الکن رة الل الى a‏ 
2ر ی ر ا N‏ 
53 ابویگن الواسطى: ددس إللة تغالى سره sS‏ 
4 اکر ران کین فدن الله عالی سره r‏ 


5- ابوبکر رَقٌاق صغیر. قدس الله تعالی روحه E O E‏ 


6- ابوبکر الکتانی قڈس الله تعالی سژه O‏ 
7- ابوبکر عطا جُحفی, رجمه الله تعالی e‏ 
8- ابوبکر سَقّاق, رحمه اللو تعالی e‏ 
89 ابوبكرالشلى» فس الله تالق نه e‏ 


6 


0 نونک ردا تار ازو رمه الله الي O O EA‏ 
1 نونک ال د »ر جمه الله الى OE ERDE‏ 
2- ابوبکر الخبّاز البغدادی, رحمه الله تعالى DT‏ 


3 نوکر ین عنسبی. الفط عى ر خمه الله عالت E‏ 


4 نوکر ر طافر الانهرى. رحخه الله الى E‏ 
5 انوىگر بن انىت دان رمه الله تالف N a‏ 
6 بوكر عظوقن: ررخمه الله قال ONE O‏ 
7 ایویکز شکاک, زحمه. الله تعالیٰ O‏ 
8 نوکر ناء رجمة الله عالی a‏ 
9- ابوبکر المصری رحمه الله تغالى E‏ 


0- ابوبکر الدُفّی, قدس الله تھالی سژه OS‏ 


1- ابوبکر طَمَشتانی, قدپن الله تعالی تسه e‏ 
2- ابوبکر قَراء. قڈس الله تعالی سژه E‏ 


3- ابوبکر الشتهی. قس الله تعالي سژه E‏ 


234- ابوبکر الطرسوسىٍ الحَرمی؛ فَدّس سره essen‏ 
5- ابوبکر السّوسی, قداس الله سره EEO ES‏ 
6- ابوبکر شدّیر, رحمه الله تعالی E‏ 
7- ابوبکر جَوْرّقی, رحمه الله تعالی E a‏ 
8 ابوبكر الإازى. رحمة ,الله تغالى RS‏ 
9 بوكر قفند رحفةه الله تغالى E RIDE DR‏ 


u 


0- ابوبکر قَصّری رحمه الله تعالی DRESS‏ 
1- ابوبکر موازینی, رحمه الله تعالی EES‏ 
2 انویگر اساتن رجمه: الله فال i Na‏ 
3 اتونکر فغارلی رجفة اللهاتعالی O‏ 
4- ابوبکر قطیعی رحمه الله DT‏ 
5- ابوبکر همدانی رحمه الله تعالی e e‏ 
6 انویکز گفشیری: ر خمه الله الى r‏ 
7 ا نوکر ناود الدتۆرئ: ررخهه الله الىئ E‏ 
8- ابوعلی الژودباری. قدس الله سژه Tn‏ 
90-ابوقلى النقفى ر جمة الله تعالى E EE‏ 
0 ابوعلى الكاتف المصرى: قسن الله تغالئ اة ا 
1 ابوعلى قشئولى: رخمة الله تغالن OT‏ 
52- ابوعلی رازی رحمه الله ,تعالی Senna‏ 
5 بوعل خران: رهه الله الى O‏ 
4- انوعلى سجرجائى رحمة الله علبة a‏ 


55- عبدالله بن محمد المعروف بالمرتعش. قداس الله سره.. 


56- کید الله: بن هخد تن هنازل. ,فش الله تغالی زه OS‏ 
7- عبدالله خاد رازی. رحمه الله تعالى ORI‏ 
258- عبدالله بن عصام المَقدسى. قڈس سره DRE OS‏ 


9- عبدالله تباذانی, زجمه الله الى ESEN‏ 
0- ابوالخیر الَيْناتی الأقطع, قڈس الله تعالی سژه e‏ 
1- ابوالخیر خیش رخمه الله تعالی a‏ 
2 ابؤالخیر گشقلانی رجه الله تعالى e‏ 
03 نالخ خحتنضى: رحمة الله الى ES‏ 


4- ابراهیم بن شیبان الکرمانشاهی, قڏس الله تعالی روحه 
5- ابوزید مَرغزۍ خراسانی. رحمه الله تغالى a‏ 


6- ابراهيم بن احمد بن المولّد الظوفى الرّقى, رحمه الله تعالى ...150 
7- ابراهیم الجیلی» رحمه الله تعالی a O O‏ 
8 ابراهیم دهستانی. رحمه الله تعالی a‏ 
209- ابراهيم مَرّغینانی, رحمه الله تعالی LEDS LE SOE O‏ 
70- ابراهیم ناژویه» رحمه الله ټعالی E‏ 1 
1- مظفر کرمانشاهی,؛ قڈس الله تعالی روحه LSS‏ 
2 - ابوالحسین بن بنان. رحمه الله تعالی ,. LIZ N O‏ 
3- ابوالحسین بن هند الفارسی» رحمه الله تعالى LSA eas‏ 
4- ابوالادیان. رحمه الله تعالى LIZ eS SES‏ 
5- ابوجعفر محمد بن على الئسوى, المعروف بمحمد عليان؛ رحمه الله تعالى .153 
6 - ابوسعید الإعرابی؛ رحمه الله تعالی LSI‏ 
 -7‏ ابوعمرو الرجاجی, رحمه الله ټعالی LIA A RL‏ 
8- ابراهیم بن يوسف بن محمد الجاجی, رحمه الله تعالی LSA‏ 
79- جعفربن محمد بن تُصير الخلدى الخواص. قدس الله تعالی سره LSS nk‏ 
0- ابوالحسن الصوفی الفُوشنجی, رحمو الله تعالی ISO Rm‏ 
81- بُندار بن الحسين بن محمد بن المُهَلْب الشيرازى, رحمه الله تعالى ........156 
2- ابوعمرو بڻ تخد الشلفی: فقس الله تعالی سژه LST Ema‏ 
3- عبدالله بن محمد بن عبدالرحمان الژازی الشعرانی» رحمه الله تعالى LIT‏ 
4- ابوالحسین السیروانی رحمه, الله تعالی LIS Ress‏ 
5- ابوالحسین القرافی؛ رحمه الله تعالى LIO sea Ra‏ 
6- ابوسلیمان نیلی. رحمه الله تعالی. FSS aS‏ 
7- ابوسلیمان خواص مغربی رحمه الله تعالى LSE Aa‏ 
288- ابوالقاسم نصرآبادی. قدسر الله تعالی سره LSI RARE‏ 
9 ابوبکر رازی بجلی. رحمه ,الله تعالی LSI ERR‏ 
 -0‏ ابوبکر فالیزبان. رحمه الله تعالی LSI‏ 
 -1‏ ابوالحسین الحضری. رحمه الله رتعالی LOU aê‏ 
2- ابوالحسین بن سَمُعون. رحمه الله تعالى LOU SRR‏ 
3 و 294- ابونصر خباز و ابوالچسن سوهان آڙّن. رحمهما الله تعالى LOL‏ 
5- شيخ احمد ځژانی» ړحمه الله تعالى LOLS ESS eR‏ 
6 جَھم رَفی. رحمه الله تعالی.. LOZ SRR SR‏ 
 -7‏ ابوالحسن الارمَوی. رحمه الله تعالی LOZ‏ 
8- ابوعبدالله بن خفیف الشیرازی. قڈس الله تعالی سژه LOZ ae‏ 
9- ابوالخیر مالکی» رحمه الله تعالی LOI aE SASS‏ 
0- ابوبکر الشعرانی؛ رحمه الله تعالی LOS EE Ea‏ 
31- ابومحمد العتايدى. رجمه الله تعالى LOA‏ 
2- جعفر الحَڏا. قڈس الله تعالی روحه LOA sesini Rê‏ 
3- هشام بن عبدان. ړحمه الله تعالى LOSS ESRAR‏ 
4 اتوقجرر. زحخه الله تeالa LOS Sanse i‏ 
5- عبدالژحیم اصطخری. رجمه الله تعالی LOOSE‏ 
6- ممل الجَصاص, رحمه الله تعالی LOVEE RRS‏ 
7- علی بن شلویه. رحمه الله تعالی LOS asa‏ 
8- ابوبکر الاسشکاف, رحمه الله تعالی LOS eR Ra‏ 
9- ابوالضځاک. رحمه الله تعالی LOSARTAN.‏ 
310- ابومحد الحَقّاف, رة الله تعالى LOS‏ 


31 و 312- حسن بن حَمُويه و صاحبه ابوجعفر الحَرّار الاصطخریى. رحمهما الله 


oe aS SL Aes الك‎ 


3- عبدالله القصار. رحمه اللو تعالى Leesa E‏ 
34- ابراهیم المتوكل, . رحمه الله تعالی ZOR E‏ 
5- ابوطالب حَرّرج بن علي رحمه الله تعالی LO O E‏ 
6- ابوعلی‌وارجی, رحمه الله تعالی LTA ARREARS‏ 
7- ابوالفضل جعفر الجعدی؛ رحمه الله تعالى PA E E‏ 
8- ابوالقاسم القصرى, رحمه الله تعالی LIZZ Raa‏ 
9- عبدالعزیز بځرانی. رحمه الله تعالی LISE‏ 
0- ابوالحسن حکیمی» رحمور الله تعالى LI Sa‏ 
1او لخر بن مهدا اكان رحمه الله عا iy E O E‏ 
2- شيخ ابواسحاق ابراهيم بن شهریار کازرونی. قڈڏس الله تعالی سژه LTA‏ 
323- شيخ روزبهان تقلى: قدس الله تعالی روحه LIA ES SS‏ 
34- شيخ ابوالچسن کردوټه, رحمٍ الله تعالى LTO DRE‏ 
5- شيخ عبدالله بایانی, قڈس الله تعالی سرو LTO OARS‏ 
6- شيخ جمال الذين محمد باکلتجار, رحمه الله تعالى LFI sae‏ 
7- موسی بن عمران جیژفتی. رحمه الله تعالی LIZI RAE RRS‏ 
38- خواجه علی بن حسن الکړمانی, رحمه الله تعالى LAID‏ 
309- مدِرَة نیسابوری ب رحمه الله تعالی Senna‏ 180 
30- ابوعبدالله التروعبدى. رحمه الله تعالی OP‏ 
331- ابوعبدالله الڑودباریء قڈہں الله تعالی روحه LOLs‏ 
32- ابوعبدالله مانک, رحمه الله تعالی LOLS ITD RR‏ 
3- ابوعبدالله دونی. رحمه الله تعالی LOLS Raa‏ 
334- ابوعبدالله مولی؛ رحمه الله ,تعالی LOZ E A ES‏ 
35- ابوعبدالله المُقّرى, رحمه الله تعالی RS A E E‏ 
6- ابوالقاسم المُفّری. رحمه, الله تعالى LOI OR‏ 
37- ابومحمد الراسبی رحمه الله تعالى LOS sS‏ 
38- ابوعبدالله الڈینوری, رحمه الله تعالی.. LOI TRS‏ 
9- ابوالحسین|لسیروانی الصغير. فس س سیه LOA EE‏ 
0- ابوالحسینین جَهْصّم الهمدانی؛ قڈس الله تعالی سژّه LOD‏ 
CONN -341‏ رحمه الله تعالی LESS‏ 
2- ابوالحسین‌سرکی رحمه الله تعالی LOOSE‏ 
33- شيخ محمد سارى رحمه الله تعالی LOO‏ 
4- شيخ احمد جوالگر, رحمه الله ټعالی LETS a SS RRS‏ 
35- ابوالحسينحڏاد هروی»؛ رحمه الله تعالى LOTR SaaS‏ 
6- ابوالمظفر ترمذی, رحمه الله تعالی LOZ‏ 
7-- امیرچة سفال فروش. ا الله تعالى LOSS eas‏ 
8- شریف حمزۀ عقیلی‌ ړحمه الله تعالی LOS nisana es‏ 
9- عارف عیار, رحمه الله تعالۍی SS RE E‏ 
0- ابوالحسين سال ية بن ابراهڀم» رحمه الله تعالى LOI‏ 
1 شنح عفران لی رخمة الاه تعالی SS E‏ 
2- ابوالحسین مرو الژودی. رچمه الله تعالى LIO AOS‏ 
3- ابوحامد دوستان. رحمه الله تعالی O E EE‏ 
4- باب فرغانی, ر الله تعالى LITLE ER DRE E‏ 
5- ابومنصور مَعمر بن احمد الاصفهانی, رحمه الله تعالى LIL RR‏ 
356- ابونصر سراح قدس الله 7 تعالی سره O AE‏ 
7- شيخ ابوالفضل بن الحسن_ السرخسى, رحمه الله تعالى LIZ‏ 
8- خالوی نیسابوری. رحمه الله تعالى LISE ies:‏ 


9- شیخ ابوالعیاس القضاب إلآملی, قڈس الله تعالی سژه e‏ 
0- شيخ احمد نصر, رحمه الله تعالی LISD a‏ 
1- شيخ ابوعلی سياه؛ رحمېٍ الله تعالى LIO OS E‏ 
32- ائوعلى الدقاق. رحمه الله تعالى LIO RAS‏ 
3- ابوعلی النتونى المروزی» رحمه الله تعالی E‏ 1 
4- شيخ ابوالقاسم بشر یاسین, رچمه الله تعالى LIS aa:‏ 
35- شيخ لقمان سرخسی؛ : ذش .الله تعالی سره O LS‏ 
6- شيخ محمد قصاب الآملى رحمه الله تعالی O‏ 0 1 
7- شیخ ابوالحسن حَرَقانی؛ قڈس الله ,تعالی سژه 20U eto‏ 
8- شيخ ابوعبدالله الڈاستانی, رحمه الله رتعالی 20Li aE Ss aa‏ 
9- شیخ ابوسعید بن ابی الخیر قدس الله تعالی سژه 2O a‏ 
0- شيخ ابوالقاسم کڑگانی قڈ س الله تعالی سژه ZOD SR‏ 
1-- خواجه مظفُّر بن احمد بن حمدان. قڈس الله تعالی روحه 2O6‏ 
2- معشوق طوسی,؛ قڈس الله تعالی روحه 200O o‏ 
3- امیر على عَبو. رحمه الله تعالی 2O aa‏ 
34- شيخ ابوعبدالرحمان الشلفان الاپسابوری. رچمه الله تعالى 2O ASE‏ 
5- حسین بن محمد بن موسی السلكى: رخ الل الى 2O08‏ 
6- ابوسهل الصّعلوکی. رحمه الله تعالی 2O8 nehe‏ 
7- شيخ ابوالقاسم القشیری. رحمه الله تعالى 2O0 ieee‏ 
8- شيخ ابوالعباس شقانی رحمه الله تعالى ZO‏ 
9- ابوالفضل محمد بن الحسن_الحَتّلى؛ رحمه الله تعالی 2LO‏ 
0- علىیبن عثمان بن ابىعلىالچُلابى الغزنوی. رحمه الله تعالى 2LL‏ 
381- خواجه,ٍ احمد حمادۍ سرخسی رحمه الله تعالی 2L Lease Rs‏ 
2- ادیب گمندی. رحمه الله ټعالی ALL aes‏ 
3- ابوالحسن مندی. رحمه الله تعالى DD O O A‏ 
4- شيخ احمد نجار استرابادی رحمه الله تعالى A e‏ 
35- شيخ ابوزرعة رازی. رحمه الله تعالی Sununnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn‏ 212 
38606- شيخ ابو رُرعة اردبیلی. رحمه الله تعالی Suunnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn‏ 212 
7- ابوعبدالله المشتهر ببابویی» رحمه الله تعالى ZLI OR‏ 
8- شيخ ابوعبدالله باکو, رحمه الله تعالی ES O‏ 
9- شیح مؤمن شیرازی. رحمه الله تعالی Sunnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn‏ 214 
0- شيخ ابواسحاق شامی» رحمه الله تعالی 2LA a ESRDSSs ea‏ 
1- خواجه ابواحمد ابدال چشتی, رحمه الله تعالي ALIS Ra‏ 
2-- خواجه محمد بن ابی احمد الچشتی, رحمه الله a E EO‏ 2 
3- خواجه یوسف بن محمد بن سَهعان؛ رحمه الله تعالى LO E ES‏ 2 
4- خواجه مودود چشتی. رحمه الله تعالى 2TO maaan‏ 
5- خواجه احمدبن مودود بن يوسف, الچشټی» رحمه الله تعالى ZL AS‏ 
6- ابوالولید احمدبن ابی الرْجاء. قڏس الله تعالی روحه 2LI‏ 
7-- ابواسماعیل عبدالله بن ابی منصور محمد الانصارۍ الهرویء قدس الله تعالى 

سژه ALI AS RSE SRSA RASRA SSSR PALS REE‏ 
8- خواجه یحیی پن عمار الشیبانى. رحمه الله تعالی TSS Ak‏ 22 
39- شیح ابوعبدالله طاقی, قذس للدڙ 223.0 
0- شيخ ابوالحسن , بشرۍ سجزې رحمه الله تعالی 22I aR ia‏ 
1- کاکا ابوالقصر بستی رحمه الله تعالی DAA‏ 
2 و 403- کاکا احمد سنبل و برادر وي محمد خورچه. رحمهما الله تعالى .......224 
e -404‏ محمد الانصاری رحمه الله تعالی Suunnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn‏ 224 


10 


5- ابومنصور سوخته. رحمه الله تعالى 22U SS‏ 
6 و 407- شیخ احمد چشتی و برادر وی خواجه اسماعیل چشتی. رحمهما الله 

PA e TT CE CR a 
DDO ES شيخ احمد حاجی, رحمه الله تعالی‎ 8 
2D2OS ES Sa شيخ بوسلمۀ باوردی. ړحمه الله تعالی‎ -09 
220a OR a ابوعلی کیال رحمه الله تعالی‎ 0 
226 sannannnnnnnannnnnnnnnnnnnnnannnnnnnnnnnnnnnannnnnnnnnnnn ابوعلی زرگر, ؛ رحخمه الله ,تعالی‎ -411 
Z2O esasan ابوعلی بوته گر رحمه الله ټعالی‎ -2 
ZDOea RS شیخ ابونصر قبانی. رحمه الله تعالی‎ -3 
220O شيخ اسماعيل نصرآبادی رحمه الله تعالى‎ -4 
227 Sunnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn شیح ابومنصور کر رحمه الله تعاإلی‎ -415 
DDL اسماعیل دباس جيرفتي, رحمه الله تعالى‎ -6 
2 A ابوسعید معلم. رحمه الله تعالی‎ -417 
DDR شيخ محمد ابوحفص کورتی,؛ رحمه الله‎ -8 
DDT e o ai RSE شيخ عمو, رحمه الله تعالی ر‎ -9 
DE شيخ احمد کوفانی. رحمه الله تعالى‎ -0 
22en Rahs ابوالحسن نجار رحمه الله تعالین‎ 1 
E I شيخ ابوالایث فوشنجی» رحمه الله تعالی‎ -2 
DSL محمد بن عبدالله گازر هرّوی؛ رحمه الله تعالی‎ -23 
a AT OTE خیرچه. رحمه الله تعالی‎ -425 
2I2 ابوعبدالله احمد بن عبدالرحمان بن نصر المالینی, رحمه الله تعالی‎ 6 
ابونصر بن ابی جعفر بن ابی اسحاق هروی خانچه بادی. رحمه الله تعالى...233‎ -7 
PAE سلطان مجدالدین طالبه. قڏس الله تعالی روحه‎ -8 
2I ابوعبدالله مختار بن محمدبن احمدالهروی. ر الله تعالى‎ -29 
234 Sunnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn شیح ابوذر بوزجانی, رحمه الله تعالی‎ -430 
2II شيخ الاسلام اجمد الثامقی ا قذس الله تعالی سژه‎ -1 
ZAVE Saan شيخ ابوطاهر کرد رحمه الله تعالی‎ -2 
A O RT شيخ ابوعلیفازمَدى. ,قڈس الله تعالی سژه‎ -3 
ZAD شيخ ابوبکر بن عبدالله الطوسى التساج», رحمه الله تعالي‎ -434 
DAZ حجة الاسلام محمد بن محمد العَرّالى الطوشى: . رحمه الله‎ -5 
ZAR شيخ احمد غرالی. قذس الله تعالی سژه‎ -6 
2AD خواجه یوسف همدانی» قڈس الله تعالی روحه‎ -7 
A SE خواجه عبدالخالق عجدوانی, قدس الله تعالىروحه‎ -8 
2A eS خواجه عارف رټوگروی؛ رحمه الله تعالی‎ -9 
2A a خواجه محمود انجیر قوی ړحمه الله تعالى‎ -0 
2AS ete خواجه على رامیتنی, رحمه الله‎ --1 
2ASAN a e art خواجه محهد بابایسماسیی» رحمه الله تعالى‎ -442 
ZAR سید امیر کلال, رچمه الله تعالى‎ -3 
LS E قفتم شيخ رحمه الله تعالی‎ -4 
2 SO SSeS ea خلیل آتا. رحمه الله تعالى‎ -5 
250i ES خواجه بهاءالڈین نقشبند. قڈس الله روحه‎ -6 
2SS SRA خواجه علاء الدين عطار قڈں الله تعالی روحه‎ -7 
2SD خواجه محمد پارسا؛ قداس الله : تعالی سره‎  -8 
2SD gaa خواجه ابونصر پاړسا؛ رحمه الله تعالی‎ -9 
AT E خواجه حسن عطار, رحمه الله تعالی‎ -0 


11 


1- مولانا یعقوب چَرّخی؛ رحمه الله تعالی 2D meses Sea‏ 
2- خواجه علاءالڈین عجڌوانی. رحمه الله تعالی TT‏ 
 -3‏ مولانا نظام لین خاموش, رحمه الله تعالی 2II‏ 
4- خواجه عبدالله امامی اصفهانی. رجمه الله تعالى ZOLA‏ 
5- مولانا سعدالڑین کاشغړی؛ رحمه الله تعالى ZOLA mes‏ 
6- خواجه نالل ادام الله برکاټ وجوده على مفارق الطالبين 2O2 i‏ 
7- شيخ ابوالحسن بستی» رحمه الله تعالی 2O aaa aS‏ 
458- شيخ حسن کاک سمنانی»؛ رحمه را الله تعالى ZOR‏ 
9- محمد بن حَمُوية الجوینی» رحهه الله تعالى A‏ 
0- عین القضات همدانی قدس الله تعالی سژه 2O Sas‏ 
1- شیخ بَرَکۀ همدانی رحمه الله تعالی 2O ise Sa‏ 
2- شيخ فتحه. رحمه الله تعالی 2O O‏ 
3- شيخ ضياءالدين ابوالتجیپ عبدالقاهر السهروردی. قداس الله سژه 209 
4- شيخ عمار یاسر, قذس الله تعالی روحه 2O SSE‏ 
5- شيخ روزبهان کبیر مصری. قذس الله تعالی سژه 2O09‏ 
6- شيخ اسماعیل قصری؛ قدس الله تعالی سژّه 2O ROSS‏ 
7- شيخ نجم الذين الكبرىي. قس الله تعالی روحه 2O n‏ 
8 - شيخ مجدالڈین بغدادی. قس الله تعالی روحه ZS e SS‏ 
9- شيخ سعد الین حُمّویی. قڈس الله تعالی روحه 2Se RSA‏ 
0- شيخ سيف الڏين باحَرّزی؛ قذس الله تعالی روحه PAL‏ 
1- عین الژمان جمال الڈین‌گیلی. رحمه الله تعالى DD‏ 
2- بابا کمال جَندی رحمه الله تعالی 2O ea‏ 
3-- خواجه ابوالوفا خوارزمی رحمه الله تعالى 2Se ask‏ 
4- شيخ نجم الدذین رازی. المعروف به دایه. رچمه الله تعالى TAS‏ 
5- شيخ رضی الذین على لالاء الغزنویء قذس الله تعالی سژه 2RO‏ 
6 - شيخ جمال الذین احمد جَورّفانی, رحمه الله تعالی ZOO ea‏ 
7- شيخ نورالڈین عبدالژحمان اسفراینی کسرقی, رحمه الله تعالی ZOLa e‏ 
5 ابوالمکارم ركن الڈین علاء الذوله احمدبن محمد البیابانکی» قڈس الله تعالى 
OL ine o E a:‏ 2 
479 اخی على مصری رحمه الله تعالی 2Sn atau ka‏ 
0- شيخ نجم الین محمد بن محمد الادکانی» رحمه الله تعالى ZOLs a‏ 
1- اخی محمد دهستانی رحمه الله تعالی a‏ 
482- ابوالبرکات تقیالڈین على الڈوستی السمنانی, رحمه. الله تعالى ..............286 
483- امير سید ; علىبن شهاب بن محمد الهمدانی, قذس الله تعالىسژە 280O e‏ 
4- شيخ عبدالله غگرجستانی. رحمه الله تعالى 2O‏ 
5- بابا محمود طوسی رحمه الله ټعالی 2O insana‏ 
6 اخی على فلق شاه رحمه الله تعالى ZOT ask‏ 
7- شيخ حافظ بهاءالٍڏین عمر آبردھی ۽ رحمه الله تعالى AOL‏ 
8 مولانا فخرالڈین لوز شتای: رحمه الله تغالى OI RSE‏ 2 
9- شاه على فراهی رحمه الله تعالی ZIONS‏ 
0- شيخ محمد شاه فراهی, رحمه الله تعالی 2O Sans‏ 
1-- شيخ بهاءالدين عمر. قڈس الله تعالی روچه AIL a‏ 
2- مولانا شمس الڈین محمد اسد. رحمه الله تعالی 2I2 aaa ah‏ 
493- شيخ بهاءالدين ولد رحمه الله تعالې 2O‏ 
4- سید برهان الین محفُق, رحمه الله تعالی 2II een e‏ 
 -5‏ مولانا جلال الدين محمد البلخی الژڙومیء قڈس الله تعالی سژه 2I3‏ 


12 


6 مانا شس الأ تن خد ل على بن لى واد تترنزى: فمن الله خغالى مه 


296 


7- شيخ صلاح الين فريدون القونيوئ, المعروف بزركوب, رحمه اللّه تعالى....298 


299 
9- سلطان ولد قذس الله تعالى روحه 2II SRR‏ 
0- شيخ شهاب الڏين سْهرَوردي. قذس الله تعالی روحه SOL‏ 
1- شيخ نجيب الڏين علىبن برش الشیرازی, قذس الله تعالی روحه SOL‏ 
502- ظهير الڏين دال خمان بن عل بن ر زحمة: الله تعالى SOD aos‏ 
503- شت طخد نت ر جفة الاه تعالی SOA aR‏ 
4- شيخ ابراهیم مجذوب, رحمه الله تعالی SOAs ss‏ 
5- شيخ جمال الڏين لور رحمه الله تعالی SOD SS‏ 
6- شيخ شمس الڏين صَفیٰ. رخ الا تعالې SOSA AER‏ 
7- شيخ نورالڈین عبدالضمد نطنزی رحمه الله تعالی SOS E‏ 
8- شيخ عرّالڈین محمود الکاشی, رحمه الله تعالي SOO‏ 
09- شيخ كمال الین عبدالژزاق الکاشی, رحمه الله تعالی SOO‏ 
0- شيخ نورالڈین عبدالژحمان المصری. رجمه الله تعالی SLA‏ 
1- شیخ زین الین ابوبکر الخوافی قدڈس الله تعالی روحه SLI‏ 
2- امیر قوام الذین سنجانی» رحهه الله تعالى SLA Ee‏ 
3 خواجه شمس الدین محمد الکوسُوئی الجامیء قڈس الله تعالی روحه SLD‏ 
4- مولانا زین الذین ابوبکر تایبادی, قذس الله تعالې روحه SLO‏ 
5- مولانا جلال الین محمود زاهد مرغابی رحمه الله تعالى SLES‏ 
6- مولانا جلال الین ابویزید پورانی, رحمه الله تعالی SLO aa‏ 
7 مولانا ظهیرالڈین خلوتی. رحمه الله تعالی SLI RRS‏ 
8- شيخ بھاءالڈین زکريا مولتانی قڈس الله تعالی سژه SLI Ae‏ 
9- شيخ نظام الذیم خالدی دهلوی. :عرف بشیخ نظام الڈین اوليا؛ قڈس سژه... 

320 
0- شيخ ابوعبدالله الصومعی, قڈس الله تعالی روحه a‏ 
1-- شيخ محیی الذین عبدالقادړ الجیلی؛ قدڈس الله تعالی سره IAL‏ 
2- شيخ حَماد دباس, رحمه الله تعالی SAID Sa‏ 
3- شيخ صَدَقه بغدادی رحمه الله تعالى SAR O SARS‏ 
4- شيخ سيف الڏيین عبدالوهاب, ړحمه الله تعالى SAA‏ 
5- شيخ ابومحمُد عبدالڑحمان الطفَسُوټجی, رحمه الله تعالى S2 Sa‏ 
56- شیح ابوعمرو إلصّریفینی, قذس الله تعالی روحه SZ ORs‏ 
7- شيخ بَقا بن بطو رحمه الله ټعالۍ SS bea‏ 
8- قضیب البان موصلی قڏس الله تعالی سژه SIL eR‏ 
9- محمد الأوانی که , به ابن القائد معروف است, قدس الله تعالی روحه SIA‏ 
530- ابوالسّعود بن الشبْل, رحمه الله ,تعالی SII‏ 
31 شيع اتوقدين المغربئ» قدذسن الله تعالی سژه IIS‏ 
2- ابوالعباس بن القريف الصتهاجی إلاندلسی» رحمه الله تعالى SII e‏ 
3- ابوالڙّبيع الكفيف المالقىرحمه الله تعالی BS E O‏ 
4- عدئ بن مُسافر الشامی, : م الهگاری, رحمه الله تعالى SIOR‏ 
5- سیدی‌حمدبن ابی‌الحسن الفاعي, قڈس الله تعالی روحه SIOR‏ 
6- حیات بن قیس الحَرانی. قڈس الله تعالی سره E AT‏ 
7- شیخ جاکیر, قڈس الله تعالی روحه SSO esera‏ 


13 


8- شيخ ابوعبداللّه محمد بن ابراهيم الفُرشئ الهاشمئ. قدس الله تعالى روحه338 
و ا و و ن ال ا 900 


0- ابواسحاق بن طریف, رحمه الله تعالی ب IIIS SSS‏ 
1-- ابن الفارض الحَمَوئ المصرئ» قذدس, الله تعالی سژه SAV‏ 
2 ابراهیم بن معصار الجَعَبَرئٰ. رحمه الله تعالى A‏ 
543- شیخ محیی الڈین محمد بن علی بن العربی, قڈس الله تعالی سژه SASS‏ 
4-- شيخ صدر الدين محمدبن اسحاق القُونيوئ. قڈس الله تعالی روحه .........349 
5- شيخ مؤي د الذين الجَندى. رحمه الله تعالى SIO‏ 
6- شيخ سعید الذین القرغانی» رچمه الله تعالى SIL:‏ 
7- شيخ موسی سدّرانی. رحمه الله تعالی SIA O Aaa:‏ 
548- شیخح عیسی هتار بہمنی؛ 7 الله تعالی SSA E TR‏ 
9- شيخ ابوالغیت جمیل الیمنی» قڈس الله سژه SISE‏ 
0- شيخ ابوالحسن المغربی الشاذلي رحمه الله تعالى SII AA‏ 
1- شيخ ياسين المغربى الحَجام الأشود. ,رحمه الله تعالى lS VDI‏ 
2- شيخ عفيیف الدڏين التلُِسانی رحهه الله تعالى SSS‏ 
3- شيخ ابوالعباس المُرّسی, رحمه الله تعالى SIOR‏ 
54 و 555- حه سعد حداد ي مرد وق شت جوف رجمهةا الله الف SI Iss‏ 
6 و 557- احمدبن الحَعّد و شيخ سعید, که کنیت وی ابوعیسی است, رحمهما الله 
ا le SR E‏ 
8- شيخ نجم الڏين عبدالله بن محمد الاصفهانی» رحمه الله تعالی SOO‏ 
9- خواجه قطب الڈین یحیی جامی نیسابوری. رحمه الله تعالى SOL‏ 
0- ابو محمد عبدالله المرجانی المغربیء رحمه الله تعالى ,. IO2 aa‏ 
51- ابوعنداللة: المعروف بابي المُْطرْف ,الاندلسیى,» رحمه الله تعالى 3O2...‏ 
2- شيخ سلیمان ترکمانیمُوَله» رحمه الله تعالى IO2 Ea‏ 
3- شيخ علیکردی رحمم الله تعالی IOS SAETA‏ 
4 شيخ مُفرٌّج؛ رحمه الله تعالى LT‏ 
5- شيخ ابوالعباس الدَمَنْهُوری. رحمه الله تعالى SOs aE DAE‏ 
6- شيخ ریحان, رحمه الله تعالی SOD GR RR‏ 
7- شيخ علاءالڈین الخوارزمی؛ رحمه الله تعالی SOI ARR‏ 
8- امام عبدالله اليافعى الیمنی, رحمه الله تعالی ,. SOO‏ 
9- شيخ شهاب الین السَْهرَوَژدی المقتول, رحمه الله تعالى SOV‏ 
0- شيخ اوحد الذین حامد الکرمانی, قڈس الله تعالی روحه SOON a‏ 
1- امیر سید قاسم تبریزی قڈس الله تعالىسژە STO Rear‏ 
2- حکيم سّنایی غزنوي. قدس الله تعالی روجه SRA AR RARER‏ 
3-- شيخ فریدالڈین عطار نیسابوری؛ قداس الله تعالی سژه STARR‏ 
574- شيخ مُشرف الین مصلح بن عبدالله الشعدی الشیرازى. رحمه الله تعالى ر 
5- شيخ فخرالڈین ابراهیم, المشتهر بالعراقی قدس الله تعالی روحه SIS‏ 
576- امیر حسینی» ؛ رحمه الله تعالې Sununu‏ 377 
7- شيخ اوحدی اصفهانی؛ قڈس الله تعالی روحه.ږ SI Se Sa‏ 
8- افضل الذين بديل الجقايقى الخاقانى رحمه الله تعالى SLI‏ 
9- شيخ نظامی, رحمه الله تعالی E ASR TP‏ 
0- خسرو دهلوی. رحمه الله تعالۍ SOO ER SR‏ 
1- حسن دهلوی؛ رحمه الله تعالی SOL eee‏ 
2- شيخ کمال خُجَّندی رحمه الله تعالى GS‏ 


14 


3 مولانا محشد شیرین, هور 6 مربي ارخف الل عالف SED esed‏ 
4 شمس الڈين محمد الحافظ الشيرازى. رحمة الله تعالى E‏ 
في ذكر التّساء العارفات الواصلات الى مراتب الژجال SOA‏ 
5- رابعة عَدَوبّه, رحمها الله تعالى SOARS E‏ 
6- لبابة المُتعبدة, رحمها الله تعالى E NEO CE‏ 
7 مريم البَضْريّه. رحمها الله تعالى SOA Re a‏ 
8- ريحانة والهه. رحمها الله تعالى BOS aaa ES‏ 
9- فمُعادّة العَدوثه. رحمها الله تعالى O N‏ 
0- عُقَذْرة العابدة, رچمها الله تعالى CE a O‏ 
1- سّغفوانه. رحمها الله تعالی E a DE‏ 
2 کردټه. رحمها الله ثعالى OO e‏ 
3 حَفَضه بنٹ سیرین» رجمها الله تعالی BOO E‏ 
4 رابعة شاميّه؛ رحمها الله ټعالى O‏ 
5- حکیمة دمشقيه. رچمها الله تعالی E E O CREE‏ 
6- اَم حَشان, رحمها الله تعالی O RS NaS‏ 
597- فطامة ا قڈس سڑها SOK SS RS‏ 
98 وتە رها الله الي CS A SENOS‏ 
9- ؤاطمة البَرَدَعيّه. رحمها الله تعالى OO‏ 
0- اَم على زوج | اخھد بن خطروبه, رخفا الله الین ES E‏ 
1 آم محمد والدة الشيخ ,ابى عبدالله بن خفيف, رحمها الله تعالى ...............388 
2- فاطمة بنت ابي بکر الکتانی, رحمها الله تعالى OOo a AS‏ 
l3‏ فِصَّة. رحمها الله تعالی OO E E O O a‏ 
l4‏ تلمیذۂ سر ګ‌سقطی رحمها الله تعالى E ENO EBE‏ 
l5‏ بُحْقّه, رحمها الله تعالى SOO E RR a a‏ 
6 آم محمّد, رحمها الله تعالى SIZ asta‏ 
607- بیبیک مرویه؛ رحمها الله تعالی SID e RSA SSRs‏ 
l8‏ دختر کعّب, رحمها الله تعالی. O O O‏ 
9- فاطمة بنت المُندٌى, رجمها الله تعالى O e E RS‏ 
0- جارڀة سَوداء, رحمها الله تعالى Ee RRO O ESE‏ 
1 إِمُرَأة مجهوله. رحمها الله تعالى SOE N a‏ 
2 جارپة مجهوله, رحمها الله تعالی OA E O E‏ 
3 إِفُرآة مصردّه, رحمها الله تعالي OA yy‏ 
4 إِمُرأة مصريّة أخرى, رحمها الله تعالى OA na‏ 
5- إمرأة خوارزمێه, رحمها الله تعالی E E‏ 
6- جارية حبشيّه, رحمها الله تعالى SOS a RS‏ 
7 امرأة اصفهانيّه, رحمها إلله تعالى O a a‏ 
8 رأة قازستة: رحمها الله تغالى OCAL‏ 


15 


لھڈ لله الذي جَعَلَ مَرائي فوب آۋليائه مَجالي جمال وهه آلجّريم, ولع نها على 
صقان ۇجُوهِهمُ لوائح ر نوړه القديم, قَضاروا بحيٽت ت إذا رَأوا در الله. والصّلوةٌ على 
أذ من ارَتَقََ حُجُبَ الکن عن بَصَر بصائرهم انكف شر سَرَيانِ جود هِ الساري 
فا على سَرائرِهِمْ, قمارأوا في الَوْجُود إلا ابا وعلى آله ا وَأضحابه 
الطاهرينَ وَگلى مَڻ يهم وبع تايعيهم أجْمَعينَ إلى يوم الينِ. 
الله على د ال وال يالل ال راا E‏ 1 
عارف. محمد بن حسين السّلھی التیسابورى قدس الله تعالی روحه 
در سان شیر و اجوال .مشاھ ریت قد من الله الیئ اروا جه که کرای دين و 
عظمای اهل یقین‌اند و جامع‌اند ميان علوم ظاهر و علوم باطن, کتابی جمع کرده است 
و ان اقات الکوفیة تام تهادو و آن را نج طبقهة گردانند م و ظتقه را غبارت از 
جماعتی داشته که در زمان واحد يا در ازمنة متقاربه انوار ولایت و آثار هدایت از 
ایشان نموده و سفر و رحلت مریدان و مستفیدان به ایشان بوده. و در هر طبقه 
بیست تن از مشایخ و ایمه و علمای این طایفه ذکر کرده و به حسب اقتضای وقت و 
مقام ار كلمات فد مه ف شمانل فرص انان اة دالت می ذو ظرنفت وتعلم و 
حال و سیرت ایشان. در بیان آورده. 
و حضرت شيخ الأسلام, كهف الأنام,. ناصر السثهء قامع البدعه. ابواسماعيل عبداللّه بن 
محمد الانصاری الهروی قڈس الله تعالی روحه آن را در مجالس صحبت و مجامع تذکیر 
و موعظت املا می‌فرموده‌ اند و سخنان دیگر بعضی از فشایخی که دران کتاب 
مذکور نشده و بعضی از اذواق و مواجيد خود بر آن می‌افزودهء و یکی از محبان و 
مریدان آن را جمع می‌کرده و در قید کتابت می‌آورده. و الجق ان كتابن 'اشست لطف و 
مجموعه‌ای است شریف مشتمل بر حقایق معارف صوفیه و دقایق لطایيف این طايفة 
عليه اما چون به زبان هروی قدیم که در ان عهد معهود بوده وقوع یافته و به تصحیف 
و تحریف نویسندگان په جایی رسیده که در بسیاری از مواضع فهم مقصود به سهولت 
دست نمی‌دهد, و ایضاً مقتصر است بر ذکر بعض متقڈمان, و از ذکر بعضی دیگر و از 
ذکر حضرت شیخ الاسلام و معاصران وی و متأخران ازوی خالي است, بارها در خاطر 
این فقیر می‌گشت که به قدر وسع و طاقت در تحریر و تقریر آن کوشش نماید. 
آنچه معلوم شود به عبارتی که متعارف روزگار است در بیان آرد, و آن را که مفهوم 
نشود در حجاب ستر و کتمان بگذارد, و از ز کتب معتبره‌دیگر سخنان چیده و معارف 
سنجیده اضافة آن کرده بر لوح تبیان نگارد. و شرح احوال و مقامات و معارف و 
کرامات 9 تاریخ ولادت و وفات جماعتی که در آن کتاب مذکور نشده با ن منضم 
گرداند. اما به واسطة وفور علایق و هجوم عوایق میسر نمی‌شد. تا ان که در تاریخ 
سنۀ احدی و ثمانین و ثمانه مائه محبٌ درویشان و معتقد معتَقّد ایشان, آن از همه, 
شغل سیر و بر فقر دلیر, افير نظام الذتن على شر اع و الك الى م وله و وة 
لسلوك طوبق ,وضولة كه به طوع :و افقار از أاعلى رانب جام و اغتار اعراض وده 
و به قدم تسلیم و رضا بر سلوک جاڈۀ فقر و فنا اقبال فرموده, از این فقیر مثل آن 
وزی که انر دل.کدشه بود و دز خاطر فتمکن کضته: استدعا كرد داعية قديم 
E E‏ لاجرم به صدق 

و خلوص طویت در امضای ان نیت و استقصای ان امنیت شروع افتاد. 
J‏ از مکارم اخلاق و مراسم اشفاق مطالعه کنندگان آن که چون ایشان را از یمن 
انفاس طيبة اولياء الله و فيض ارواح مقدذسة ایشان وقت خوش گردد. E‏ 
ان حم و بالف را که مه جت امال بر جات تفاظن شان که ار حطان 


16 


قدس رسیده» و بر مشام جان مشتاقان محاضر انس وزیده» مسمی می‌گردد به 
نفحات الانس من حضراتٍ القدس از گوشة خاطر فرو نگذارند و به دعای خير 
ياد آرند. و التّكلان في جميع الأحّوال على المُهَيمن المُتعال. 


تمهيد فى القول فى الولاية و الولئ 
ولات شتی انت از وای که فرت اعت و ان تز دو فنك اشت: ولايت عامّه وولإایت 
خاظه. ولایت عامه مشټرک است ميان همة مؤمنان, قال الله تعالى: «اللّة ولِىٌ الذين 
افوا نكر خم فن الظلمات. الى. الور (257/بقزه )دو ولات خاظه :فخضصوص-اشت 
به واصلان از ارباب سلوک, و هی عبار عَنْ قفَناءِ العَبْدٍ فى الحقٌ و بقائه به. قالولئٌ هُو 
الفانی فهو الباقی همو فنا ارت ایت ار هات سير الى اللدر و مقا عارت است 
از بدایت سیر فی اللّه. ی ا ا 
صدق یکبارگی قطع کند. اشر کی االله اناه مخفو شود که دو را هد رای 
EE‏ وجودی SS‏ ارزانی دارد. تا بدان در عالم اتصاف به 
ا چجۆزخانى گوبذ a‏ »الول هو إالفانى من حالِه الباقى فى مُشاهَدة 
الحو لمكن ل عن تسه اجار ولامع ر الله كران ولن أن وة كه فائى بود ار جال 
خود و باقی بود به مشاهدۀ حق. ممکن نباشد مر او را که از خود خبر دهد و با جز 
خداوند بیارامد.» 
ابراهیم ادهم رحمه اللّه تعالی مردی را گفت: «خواهی که ولیّی باشی از اولیاء الله 
تعالی؟» گفت: «بلی خواهم>. گفت::«لاترغت فى شىء من الذنيا و الأخزة وافرع 
فشک لله عالی وال بوخهک عل فا گی رقت فکن: که رع به انها 
اعراض بود از حق سبحانه و فارغ کن مر خود را از برای دوستی خداوند. و دنیا و 
عقبی را در دل راه مده و روی دل به حق ار! و چون این اوصاف در تو موجود شد. 
ولئ باشی.» 
و فى السالة القشيربة: ان الولى له ,معثيان: احدهما قعيل بمعنى مفعول, و هو من 
یتولی الله امرّه. قال تعالى: «وَهُوَ يَتَوّلى الصًالجين.» (196/اعراف) فلايكله الى نفسه 
لحظة: بل يتولى_ الحق نشبحائة رعايته: و.الثانى قعيل خبالغة من القاعل: و هو الذى 
بتولى عبادة الله وطاعاته: فاده تجزى عليه على النوالى من عير ان للها عضان 
O O E‏ الول وللا جف فاه تجفيق الله غفلى الا فضا 
الاستيفاءِ ودوام حفظ الله اناه فى السّاءِ و الصّراء. و من شرط الولئ ان يكون 
محقوطا كما أن هن بضرط الق أن يكون مفصوما. فكل من كان للشرع عله 
اعتراض؛ فهو مغرور مخادع. 
قصد ابویزید البسطاميٰ قذسٍ الله تعالی روحه بعضَ من وصف بالولاية, فلا وافی 
فشجده قعد نط خروخة .حرج ,ال خل:ورمى بتزاقه نخاة القيلة. فانضرف ابويزنة و 
لخ تشلة عله وال lb lS‏ قيف 
CLS‏ 
شخصی به نزدیک شیخ ابوسعید ابوالخیر قڈس الله تعالی روحه درآمد ونخست پای 
چپ اندر مسجد نهاد. او را گفت: «بازگرد. که هرکه در خانۀ دوست ادب آمدن نداند 
ما را نشاید که با وی صحبت داریم.» 


و فى الفصل الاول من الباب الثالكث من ترجمة العوارف: معرفت عبارت است از 

بازشناختن معلوم مجمل در صور تفاصیل. چنانکه در علم نحو مثلا بداند که هریک از 
عوامل لفظی و معنوی چه عمل کند. اینچنین دانستن بر سبیل اجمال علم نحو باشد. 
و بازشناختن هر عاملی از ان على التفصیل در وقت خواندن سواد عربیت, بی توقفی 


17 


و رویتی» و استعمال آن در محل خود معرفت نحو. و بازشناختن به فکر و رویت,. 
تعرف نحو. و غافل بودن از آن با وجود علم» سهو و خطا. پس معرفت ربوبيت عبارت 
تود از بار فاخن دات و صقات الهى در ضور عفاصل اخوال و خوادت و ورل عدار 
آن که بر سبیل اجمال معلوم شده باشد که موجود حقیقی و فاعل مطلق اوست. 
سبحانه. و تا صورت توحید مجمل علمی مفصل عینی نگردد. چنانکه صاحب علم توحید 
در صور تفاصيل وقایع و احوال مجددهۀ متضاده از ضر و نفع و عطا و منع, و قبض و 
بسط, ضا و نافع و معطی و مانع؛ و قابض و باسط حق را سبحانه بیند و شناسد, بی 
توقفی و رویتی» او را عارف نخوانند. و اگر , ار ها اران ال ید وکو و 
حاضر گردد و فاعل مطلق را جل ذکژه در صور وسایط و روابط بازشناسد, او را 
متعرف خوانند نه عارف. و اگر به کلی غافل بود و تأثیرات آفعال را حواله به وسایط 
کند, او را ساهی و لاهی و مشرک خفی خوانند. مثلاً اگر معنی توحید را تقریر می‌کند 
و خود را مستغرق بحر توحید می‌نماید.» و دیگری آن را بر سبیل انکار به او بازگرداند و 
گوید: «این سخن نه از سر حال است, بل نتیجة فکر و رویت است.» در حال برنجد و 
بر وی خشم گیرد و نداند که این رنجش عین مصداق قول منکر است. والا فاعل 
مطلق را در صورت انکار بازشناختی و بروی خشم نگرفتی. 

و معرفت الهی را مراتب است: اول, a‏ 
داند چنانکه گفته شد. دوم آن که هر اثری که یابد از فاعل مطلق جل ذکره به یقین 
ذاند که نشخة کذام صفت است از صفات او. سیم آن که مراد حق را عژوعلا در تجلی 
هر صفتی بشناسد. چهارم. آن که صفت علم الهی را در صورت معرفت خود 
بازشناسد و خود را از دايرة علم ومعرفت. بل وجود اخراج کند. چنانکه از جنید فس 
سژه پرسیدند که: «معرفت چیست؟» گفت: «المعرفة وجود جهلک عند قيام علمه.» 
گفتند: «زدنا ایضاحا!» فرمود: «هو العارف و المعروف .» و چندان که مراتب قرب 
زبادت شود و آثار عظمت الهی ظاهرتر گردد. علم به جهل بیشتر حاصل شود و 
Elgg DSS ECT CG IE‏ 
از نهاد عارف برخیزد. و این معنی که تقریر می‌افتد هم علم معرفت است نه معرفت. 
چه معرفت امری وجدانی است و تقریر از ان قاصر. اما علم مقدمه ان است. پس 
فر قت ی علو خالا شد و فلم ی رنت وال 


القول فى معرفة الضوفى و المتصوّف و الملامتى و الفقير و 
الفرق بينهم 

وى الفطل العاشر من الات الالك من ترجفة الغوارف يدان كه مرانت طقات 

مردم على اختلاف درجاتهم بر سه قسم است: قسم اول, ؛ مرتبه فان و کاملان؛ و 

ھک و قسم دوم مرتبة سالکان طريق كمال o LL‏ 
قسم سيم مقيمان وَهُدة نقصان. و آن طبقة سفلى است. واصلان مقربان و 

ا وشالکان: ابزار و اضحات يهنن و ففتهان :شان و اضجاب: مال 

و اهل وصول بعد از انبيا صلوات الڑحمن عليهم دو طايفه‌|ند: 

اول 'مشانح صوقية. كه ية والسطة كمال متابعت رول هلي الله عة ولم شر 

وصول یافته‌اند و بعد از آن در رجوع برای دعوت خلق , نه نی اعت ادون و 

قامور شدةانده و این :طاشة کاملان مکل اند که قصل و ایت ازلی یسان را بعد اد 

استغراق در عین جمع و لجة توحید. از شکم ماهی فنا به ساحل تفرقه و میدان بقا 

خلاصی و مناصی ارزانی فرمود تا خلق را به نجات و درجات دلالت کنند. 

و اما طایفة دوم آن جماعت‌اند که بعد از وصول به درجۀ کمال» حوالة تکمیل و رجوع 

خلق به ایشان نرفت, و غرقة بحر جمع گشتند و در شکم ماهی فنا چنان ناچیز و 

ولک دند کے ار اتان کر کر خر کو انرق ته شاخل تفر کو و تاجیت قا ترسید هة 

در سلک زمر سکان قباب غیرت و قطان دیار حيرت انخراط یافتند و بعد از كمال 


18 


وصول ولایت تکمیل دیگران به ایشان مفوض نگشت. 

و اهل سلوک i E‏ وجه الله «يريدونَ 
وَجَههٌ»(52/انعام و 28/کهف) و طالبان بهشت و مریدان اخرت «ومنکم مَنْ یرید 
الأخرة»(152/آل عمران). 

و اما طالبان حق دوطایفه‌اند: متصوفه و ملامتیه. 

متصوفه ان جماعت‌اند که از بعض صفات نفوس خلاص یافته‌اند و به بعضی از احوال 
و اوصاف صوفیان موصوف گشته و متطلع نهایات احوال ایشان شده؛ ولکن هنوز به 
اال ا ات ف و ما ا وان و ول ا وا 
اهل قرب و صوفیّه متخلف گشته. 

و اما ملامتیه جماعتی باشند که در رعایت معنی اخلاص و محافظت قاعدۀ صدق. 
غایت جهد مبذول دارند. در اخفای طاعات و کتم خیرات ت از نظر خلق, مبالغت واجب 
دانند. با آن که هیچ دقیقه از صوالح اعمال مهمل نگذارند و تمسک به جمیع فضایل و 
نوافل از لوازم شمرند و مشرب ایشان در کل اوقات تحقیق معنی اخلاص بود و 
لذتشان در تفرد نظر حق به اعمال و احوال ایشان و همچنان که عاصی از ظهور 
معصیت برحذر بود ایشان از ظهور طاعت که مظبَة ریا باشد حذر کنند تا قاعدۂ 
اخلاص خلل نپذیرد. بعضی گفته‌اند: «الملامتى هو الذي لابُظهر خيراً ولا تضهر ترا 
و این طایفه هرچند عزیر الوجود و شریف الحال باشند. هنوز حجاب وجود خلقیت از 
نظر ایشان به کلی منکشف نشده باشد. و بدان سبب از مشاهدۀ جمال توحید و 
معاینۀ عین تفرید محجوب مانده باشند. چه اخفای اعمال و ستر احوال خود از نظر 
خلق مشعر و مؤذن است به رؤیت وجود خلق و نفس خود که مانع معنی توحیداند۔ و 
نفس نیز از جملة اغیار است تا هنوز بر حال خود نظر دارند اخراج اغیار از مطالعة 
اعمال و احوال خود بکلی نکرده‌اند و فرق میان ایشان و صوفیه ان است که جذبۀ 
عنایت قدیمه صوفیه را بکلی از ایشان انتزاع کرده بود و حجاب خلق و انانیت از نظر 
ایشان برداشته. لاجرم در اتیان طاعات و صدور خیرات خود را و خلق را در ميان 
و و و ا اعمال و ستر احوال مقید نه. اگر 
مصلحت وقت در اظهار طاعت بینند اظهار کنند و اگر در اخفای آن بینند اخفا. . پس 
ملامتیه مخلصانند به کسر لام و صوفیه مخلصانند به فتح لام. »| أحْلَضناهُم 
بخالصة.» (46/ص) وصف حال ایشان است. 

و اما طالبان آخرت چهار طایفه‌اند: زهاد و فقرا و دام و عباد. 

اما زهاد طایفه‌ای باشند که به نور ایمان و ایقان جمال آخرت مشاهده کنند و دنیا را 
جمال حقیقی باقی رغبت نمایند و تخلف این طایفه از صوفيه به ان است که زاهد به 
حظ نفس خود از حق محجوب بود چه بهشت مقام حظ نفس است «فیها ما تشتهی 
الأنفس» و صوفی به مشاهدة جمال ازلی و محبت ذات لم پزلی از هر دو کون 
محجوب بود همچنان که از دنیا صرف رغبت کرده باشد از آخرت نیز رغبتش مصروف 
بود. پس صوفی را در زهد مرتبه‌ای بود ورای مرتبة زاهد که حظ نفس از ان دور بود. 
و اما فقرا ان طایفه‌اند که مالک هیچ چیز از اسباب و اموال دنیوی نباشند و در طلب 
فضل و رضوان الهی ترک همه کرده باشند و باعتث این طایفه بر ترک یکی از سه چیز 
باشد: 

اول: رجای تخفیف حساب یا خوف عقاب, چه حلال را حساب لازم است و حرام را 
دوم: توقع فضل ثواب و مسابقت در دخول جنت, چه فقرا به پانصد سال پیش از اغنیا 
به بهشت درایندہ 
سیم: طلب جمعیت خاطر و فراغت اندرون از برای اکثار طاعات و حضور دل در ان. 
و تخلف فقیر از ملامتیه و متصوفه به ان است که او طالب بهشت و خواهان حظ 
نفس خود است, و ایشان طالب حق و خواهان قرب او. و ورای این مرتبه در فقر 


19 


مقامی است فوق مقام ملامتیه و متصوفه» و ان وصف خاص صوفی است. چه صوفی 
اگر چه مرتبة او ورای مرتبة فقير است, وليكن خلاصة مقام فقير در مقام او درج 
است و سبب آن است که صوفی را عبور بر مقام فقرا از جملۀ شرایط و لوازم است 
و هر مقام که از آن ترقی کند صفاوه و نقاوۂۀ آن را انتزاع نماید و رنگ مقام خودش 
دهد. پس فقر را در مقام صوفی وصفی دیگر زايد بود و آن سلب نسبت جمیع اعمال 
وآ ل د قامات اسك ار د وعدم اک انان ەل جال فد 
NS DEE‏ پس او را نه وجود بود و 
نه ذات و نه صفت, محو در محو و فنا در فنا بود. و این حقیقت فقر است که مشایخ 
در فضیلت آن سخن گفته‌اند و آنچه پیش از این در معنی فقر یاد کرده شد رسم فقر 
است و صورت آن. 

شيخ ابوعبدالله خفیف قڈس سژه گفته است: «المَفَرٌ عدم الاملاک وَالخُروجُ ع 
ارات او اا ل وا و بعضی 
گفته‌اند: «الفقيرٌ الذي لاټملک ولانُملک.» 

وفوقیت مقام صوفی از مقام فقیر به آن است که فقیر به ارادت فقر و ارادت حظ 
نفس محجوب بود و صوفی را هیچ ارادت مخصوص نبود و در صورت فقر و غنا ارادت 
او در ارادت حق محو بود, بلکه ارادت او عین ارادت حق باشد. و شابراین اکر ضور 
فقر و رشم آن اختیار کند به ارادت و اختیار خود محجوب و ا 
حق باشد. 

ابوعبدالله خفیف رحمه الله گفته است: «إِلطوفئٌ مَنٌْ استصفاة الحق لنفسه توڈداً, 
والفقیر من استصفی نفسه في فقره تقربًا.» ا «الضوفی هوالخاړج 
عن النعوتِ و الژسوم. والفقير هو الفاقد للأشياء .» و ابوالعباس نهاوندی رحمه الله 
گويد: «الفقرٌ بداية التصوّف .« 

و فرق میان فقر و زهد ان است که فقر بی وجود زهد ممکن بود چنانکه کسی ترک 
دنیا کند به عزمی ثابت از سر یقین و هنوز رغبت اندر ان باقی بود و همچنین زهد بی 
فقر ممکن است, چنانکه کسی با وجود اسباب رغبتش از ان مصروف بود. 

فقر را رسمی است و حقیقتی: رسم او عدم املاک است, و حقیقت او خروج از 
احکام صفات و سلب اختصاص چیزی به خود. و رسم فقر صورت زهد است و امارت 
ان و معنی زهد صرف رغبت از دنیا. و حق سبحانه چون خواهد که بعضی از اولیای 
خود را در تحت قباب عرزت از نظر اغیار محجوب گرداند. ظاهر ایشان را به لباس غنا 
که صورت رعغبت است بپوشاند تا اهل ظاهر ایشان را از جملة راغبان دنیا پندارند. و 
جمال حال ایشان از نظر نامحرمان پوشیده ماند,و این حقیقت فقر وزهد وصف خاص 
و لازم حال صوفی است. 

و اما رسیم فقر, اختیار بعضی از مشایخ صوفیان است, و مراد ایشان در ان اقتدا به 
انبیا و تقلل از دنیا و ترغیب و دعوت طالبان با صورت فقر به زبان حال, و اختيار 
ایشان در این معنی مستند به اختیار حق. نة ظات خط اخروی 

و اما خدام جماعتی باشند که خدمت فقرا ول ا چنانکه با داود 
عليه السلام خطاب کردند که: «إذا رایت لى طالباً فک لَه خادما!» و اوقات خود را 
بعد از ادای فرایض, در تفریغ و ترفیه خاطر ایشان از اهتمام به امور معاش و اعانت 
بر استعداد امر معاد مصروف دارند. و ان را بر نوافل عبادات تقدیم کنند و در طلب 
مایحتاج ایشان در هر طریق که در شرع مذموم نباشد مداخلت نمایند: بعضی به کسب 
و بعضی به دریوزه. و بعضی به فتوح. و نظر ایشان در أخذ و اعطا بر حق بود و خلق 
ا اراتا ا د را ا ل ا ا 
مقام بر طایفه‌ای حال خادم و شیخ مشتبه شده است, و خادم را از شیخ فرقی 
نهاده‌اند, و فرق آن است که خادم در مقام ابرار است و شيخ در مقام مقژبان, زیرا 
که هراد خاد دو اختار کدھت شل وات آخرت بود وال تدان مد نکر ند و نخ به 
مراد حق قایم بود نه به مراد نفس خود. 


20 


و اما غاد آن طایفه‌اند که پیوسته بر وظایف عبادات و فنون نوافل, مواظبت و 
ملازمت نمایند از برای نیل ثواب اخروی. و این وصف در صوفی موجود بود ولیکن 
معژا و مبّرا از شوایب علل و اغراض» چه ایشان حق را برای حق پرستند نه برای 
ثواب اخروی, و فرق میان عباد و زهاد آن است که با وجود رغبت به دنیاء ؛ صورت 
ادت ممکن نود و فرق مان شاد و ففرااآن کا وخود غا اند کے شخ کان 
بود. 
پس معلوم شد که واصلان e‏ از این طوایف 
هشتگانه دو متشبه دارند: یکی محق و دیگری مبطل 
اما متشبه محقٌ به صوفیان: وف اند که ت انات احوال صو فان :مطل و نتاق 
SS‏ . و متشبه 
اال ار اسان اال ll IN‏ 
العذار در مرتع اباحت می‌چرند و گوند: «تقید به احکام شریعت وظيیفة عوام است که 
نظر ایشان بر ظواهر اشيا مقصور بود و اما حال خواص و اهل حقیقت از ان عالیتر 
است که به رسوم ظاهر مقید شوند. و اهتمام ایشان به مراعات حضور باطن بیش 
نبود.» و این طایفه را باطنیه و مباحیه خوانند۔ 
اا و وک ان ایل کا ی اراو ای که می هان 
هنوز در قطع منازل صفات نفوس بود و از تابش حرارت طلب وجودشان در قلق و 
اضطراب و پیش از ظهور تباشیر صبح کشف ذات و استقرار و تمکن در مقام فنا گاه 
گاه برقی از بوارق کشف بر نظر شهود ایشان لایح و لامع گردد. و نفحه‌ای از نفحات 
وصل از مهب فنا به مشام دل ایشان پیوندد. چنانکه ظلمات نفوس ایشان در لمعان 
2 آن برق منطوی و متواري گردد و هبوب آن نفحه, باطن ایشان را از وَج آتش 
طلب و قلق شوق رَوّحی و آرامی بخشد, دیگرباره آن برق منقطع گردد و آن 
نفحه ساکن شود ظهور صفات نفوس و حرارت طلب و قلق شوق معاودت نماید, و 
سالک خواهد که بکلی از ملا بس صفات وجود منسلخ و منخلع گردد و غرق بحر فنا 
شود تا از تعب وجود یکبارگی پباساید, و چون آن حال هنوز مقام او نگشته باشد و گاه 
گاه بدو نازل گردد و باطن او بکلی متطلع و مشتاق این مقام. او را لقب متشبه محق 
به مجذوب واصل کرده شد. 
و اما متشبه مبطل به مجذوبان واصل: طایفه‌ای باشند که دعوی استغراق در بحر فنا 
و استهلاک در عین توحید کنند و حرکات و سکنات خود را هیچ به خود اضافت نکنند و 
گویند: «حرکات ما همچون حرکات ابواب است که بی‌محژک ممکن نبود.» و این معنی 
هرچند صحیح است ولیکن نه حال ان جماعت بود, زیرا که مراد ایشان از این سخن 
تمهید عذر معاصی و مناهی بود و حوالت ان به ارادت حق و دفع ملامت از خود و این 
طابفه را زنادقه خوانند- ر 
سهل عبدالله را رحمه الله تعالی گفتند: «شخصی مي‌گوید: نسبت فعل من به ارادت 
حق همچنان است که نسبت حرکت ابواب با محرک آن.» گفت: «این قایل اگر کسی 
بود که مراعات اصول شریعت و محافظت حدود احکام عبودیت کند. از جملۀ صدذیقان 
باشد و اگر کسی بود که از توزط و انهماک در مخالفات احکام شرع باک ندارد و این 
سخن را برای ان گوید تا وجه حوالت احوال با حق سبحانه و اسقاط ملامت از نفس 
خود. به انخلاع از دین و ملت ظاهر گرداند از جملة زندیقان بود.» 
و اما متشبه محق به ملامتیه: طایفه‌ای باشند که به تعمیرو تخریب نظر خلق مبالاتی 
زیادت ننمایند, و اکثر سعی ایشان در تخریب رسوم و عادات و اطلاق از قیود اداب 
مخالطات بود و سرماية حال ايشان جز فراغ خاطر و طيبة القلب نباشد. و ترسم به 
مراسم زهاد و عباد از ایشان صورت نبندد واتار نواقل و از ایشان ا 
اسباب دنیوی به ایشان منسوب نباشد, و به طيبة القلب قانع باشند و طلب مزید 


21 


آخوال نند ایشان را قلندریه خوائند و این ظانفه از جھت عدم رتا با ملامتية 
فقشاھت دارند: و فرق هان اسفن أن است که لامي جه جع دواقل و قصال 
تمسک جوید. ولیکن ان را از نظر خلق پنهان دارد, و اما قلندری از حد فرایض در 
ندرد ونه اظهار و اخقائ اعمال از نطر حل فد ود 

وھا طا ای که دو اتن رماں تھ اة دزی سو توو اند وره الام ار گروق 
کک و از این آوصاف که شمرده شد خالی‌اند, این اسم بر ایشان عاریت است, 
TO‏ به ملامتیه: طایفه‌ای باشند هم از زنادقه که دعوی اخلاص کنند و بر 
اظهار سی ,و قخور الیک مانو کون هرادها ان این خلاقت لی و اشفا 

نظر مردم است.» و حق سبحانه از طاعت خلق بی‌نیاز است و از معصیت ایشان 
غيرمتضرر. و معصیت را در آزار خلق منحصر دانند و طاعت را در احسان. 

و اما متشبه محق به زاهدان: طایفه‌آی باشند که هنوز رغبت ایشان بکلّی از دنیا 
مصروف نشده باشد. و خواهند که به یکبارگی از دنیا رغبت بگردانند و ایشان را متزهد 
خوانند. 

واا فة مطل ونان حم ای اة ک آز نزات رل خاو ری رفت فا که 
و خاطر از جمع اسباب دنیوی بازگیرند. و بدان طلب تحصیل جاه کنند در ميان مردم. 
و ممکن بود که بر بعضی حال ایشان مشتبه شود و پندارنږ که ایشان, از دنیا اعراض 
کلی کرده‌اند و ایشان خود به ترک مال جاه خریده‌اند «ترَکوا الدنیا للڈّنياً!» و يمکن که 
بر ایشان نیز حال خودشان مشتبه شود و گمان برند که چون خاطر ایشان به طلب 
اسباب دنیوی مشغول نیست, علت آن است که اعراض کرده‌اند و این طایفه را مُرايټه 
خوانند. 

و اما متشبه محق به فقرا: ان است که ظاهرش به رسم فقر مترسشم بود و باطنش 
خواهان حقیقت فقر, ولیکن هنوز میل به غنا دارد و به تکلف بر فقر صبر می‌کند و 
فقیر حقیقی فقر را نعمتی خاص داند از حق سبحانه و بر ان وظایف شکر همواره به 
تقدیم می‌رساند. 

و اما متشبه مبطل: ان است که ظاهرش به رسوم فقر مترسم بود و باطن به حقیقت 
ان غیرمتطلع؛ و مرادش مجرد اظهار دعوی بود و صیت و قبول خلق. و این طایفه را 
هم مُراییه خوانندہ 

و اما متشبه محق به خادم: آن است که همواره به خدمت بندگان حق سبحانه قیام 
می‌نماید و به باطن می‌خواهد که خدمت ایشان را به شایبة غرض دنیوی مالی یا جاهی 
فوب کر ان و واا ا هل و واوا ل ولک هور و جت 
زهد نرسیده باشد. بیسن وکین به جکم غل ور يدانو اتقاي قفن عي ار خد ات 
او در محل استحقاق افتد. و وقتی به حکم غلبة نفس خدمت او به هوا و ریا آمیخته 
بود د جمعی را که نه در محل استحقاق باشند به توفع محمدت و ثنا خدمت بلیغ به 
تقدیم رساند و بعضی را که مستحق خدمت باشند محروم گذارد و این چنین کس را 
متخادم خوانند 

و افا فة منطل: کسی ید که اورا اذ ر حدمت ی اکرو فاشو که حدمت لق 
رادام منافع دنیوی کرده بود تا به آن سبب استجلاب اقوات ت از اوقاف و اسباب می کند 
و اکر ان راا دز تخضل عرض و تسر مراد خود فور سند ترک کند پس خدمت او 
ر و ر فا ا وال و کا افا ارال کان ا ا 
و مفاخرت جوید. و نظر او در خدمت همگی , ظط ن ووتو و اين چنين کس را 
E E‏ 

و اما متشبه محق به عابد: کسی بود که اوقات خود را مستغرق عبادات خواهد. ولیکن 
به سبب بقایای دواعی طبیعت و عدم كمال تزکیة نفس . به هر وقت در اعمال و اوراد 
و طاعات او فرات و تعوفات افند با کسی که هنور لذت قبادت قاف پاشد و ده 
تکلف بدان قیام می‌نماید. و او را متعبد خوانند۔ 


22 


J welll sS Aa LS oa aE Us 
لق ود و ةذل آو انمان: وات آخرت نباشد و تا اطلاع غیری بر طاعت خود نبیند‎ 
اعاذاالله سحا هن الشمهة و الاء وجاللة العضهة و التوفة‎ ٠ تدان فام تتماية‎ 


القول في التوحيد و مراتبه و اربابها 
في القضل الانن من الات ا اول من ر ةا ا ره ج و جد روفراف ام اة 
توحید ایمانی؛ دوم توحید علمی؛ سیم توحید حالی, چهارم توحید الھی. 
اما توحید ایمانی: ان است که بنده به تفرد وصف الهیت,» و توځد استحقاق معبودیت 
فدات و ال ی ظا شارت ات وآخارد و دت دل و اقرار ده 
به زبان. O O a yy‏ 
ظاهر علم, و تمشک به آن خلاص از شرک جلی و انخراط در سلک اسلام فایده دهد. 
N GT‏ 
مراتب متفرد و مخصو 
اما توختد علمی: SSS Eo a‏ و آن چنان بود 
که بنده در بدایت طریق تصوف از سر یقین بداند که موجود حقیقی و مؤثر 
نیست الأخداوند عالم جل جلاله و جملة ذوات و صفات 9 افعال را در ذات 9 صفات 9 
افعال او ناچیز داند. ا ا یا ا و 
پرتوی از نور صفت مطلق داند. چنانکه هر کجا علمی و قدرتی و ارادتی و سمعی و 
فذا القياس:جضخ الطفات و الأقال .و ابن كرتة از أوايل. مراتب توجد اقل خضوص 
ومتصوفه است, و مقدمْة آن با ساقة توحيد عام سته. 
و مشاه این مره مرفه‌ای ات که کوت نظراں آن را توخ غلمی خواند و 
توحند قلمئ بوذ بلکه توځندی: باشد رښمی از ذز جة اعتبار ساقط و ان جتان باشڌ که 
شخصی از سر ذکا و فطنت به طریق مطالعه یا سماع تصور می‌کند از معنی توحید» و 
رن ار و و و ی و و از انجا در اثنای بحث و مناظره 
E J‏ و توحید علمی 
اگزچه :فرود مرت نوخد چالی است ولیکن از توحد چالی مرجي با آن همراه تود 
«وَهِزاجُه مِنْ تسنيم عَيناً يشرب بها المقرّبونَ»(27 و 28/ مطففین) وصف شراب اين 
توحید است. N Gy‏ چه بنابر مزج حال 
وان ات ری ا ن ا ا ےا ف مقتضای علم خود 
غفل کا و وود اغات راک رواظ فال الھی اند در تان نهد اما دو اک زاوال 
به سبب بقایای ظلمت وجود از مقتضای علم خود محجوب شود و بدین توحید بعضی 
از شرک خفی برخیزد. 
واا توختد جالىئ :ان ,است که حال توحید وصف لازم ذات موحد گردد. و جملة 
ظلمات رسوم وجود الا اندک بقیّه‌ای در اشراق نور توحید متلاشی و مضمحل شود و 
2 ئجي در نور حال او مستتر و مندرج گردد. بر مثال اندراج نور کواکب در نور 
و درغ م بأسفاره أضواءَ نور الگواکي 


و در اين مقام وجود موحد در مشاهدة جمال وجود واحد. چنان مستغرق عين جمع 
گردد که جز ذات و صفات واحد در نظر شهود او نیاید تا غایتی که این توحید را صفت 
واحد بیند نه صفت خود و این دیدن را هم صفت او بیند: و هستی او بدین طريق 
قطره‌وار در تصرف تلاطم امواج بحر توحید افتد وغرق جمع گردد. و از اینجاست قول 
جنيد قدسي الله تعالی سره: «التوحيڈ معنى يَضمَحل فيله الرسومُ. و يندَرځٌ فيه العّلوم. 
و یکون الله كما لم يَرَل.» 

قتشا اين توكند نور فقاهدة ةو ها وخ لى ثور فر افةو نين و 


23 


اکثری از رسوم بشریت منتفی شود و به توحید علمی اندکی از آن رسوم مرتفع گردد. 
و سبب بعضی از بقایای رسوم در توحید حالی ان است که تا صدور ترتیب افعال و 
تهذیب اقوال از موحد ممکن بود بدين جهت در حال حیات حق توحید چنانکه بايد 
گزارده نشود. از اینجاست قول ابوعلی دقاق قداس سره که: «التوحید غريمٌ لابفضى 
دنه وَعَريبٌ لايؤڈى حَفّه.» و خواصٌ موحدان را در حال حیات از حقیقت توحید صرف. 
E SE I O‏ 
خاطف لامع گردد و فی | لحال منطفی شود, و بقایای رسوم دیگرباره معاودت کند و 
در این حال بکلی بقایای شرک خفی مرتفع گردد. وراک :ابن فر ته در تو ند ادمێئ :زا 
مرتبة دیگر ممکن نیست. 
و أما توحید الھی: آن است که حق سبحانه در ازل آزال به نفس خود نه به توحید ر 
دیگری؛ همیشه به وصف وحدانیت و نعت فردانیت موصوف بود و منعوت «کان الله 
ولم يکن مَعّه شَیءٌ.» و اکنون همچنان بر نعت ازلمې واحد و فرد است «و الآن کما 
کان.» و تا ابدالاباد هم بر این وصف خواهد بود «کل شیءِ هالک 1 وَجهە.» ) 
8/قصص) نگفت «یهلک» تا معلوم شود که وجود همة اشيا در وجود او امروز هالک 
است, و حوالة مشاهدة این حال به فردا در حق محجوبان است, و الا ارباب بصایر و 
اصحاب مشاهدات که از مضیق زمان و مکان خلاص یافته‌اند. این وعده در حق ایشان 
عین نقد است. و این توحید الهی است که از وصمت نقصان بری است, و توحید 
خلایق به سبب نقصان وجود ناقص. و حضرت شيخ الاسلام قڈس الله سره کتاب 
منازل السایرین را به این سه بیت ختم کرده است: و 
ا إذ؟ ل من وده جاجد 


دمن LE‏ عو ت عار أبطل ا الواحجد 
خ1 ان 9 س2 لا 
ا د أè‏ توحی ده ونعت من جد 


القول في اصناف ارباب الولاية» قدس الله تعالى اسرارهم 
و في كتاب كشف المحجوب: خداوند سبحانه و تعالی برهان نبوی را باقی گردانیده 
ا وااراست اهران دة او ا ج و ا 
الله عله و سلم ظاهر فی اشد و فر اتشان :را والیان'عالم گردانیدة تا مجزد مر حذیت 
وی را کشت انذ و زا متانعت تفس زا در توشته. از آسمان باران به برکات اقدام 
ایشان آید و از زمین نبات به صفای احوال ایشان روید و بر کافران مسلمانان نصرت 
به همت ایشان یابند و ایشان چهارهزارند که مکتومان‌اند و مر یکدیگر را نشناسند, و 
جمال حال خود ندانند و اندر کل احوال از خود و خلق مستور باشند. و اخبار بدين 
است و سخن اوليا بدين ناطق راکوت اند ایق می :جور الل خر عاں 1 
است. 
6اا اتان که افل حل و دند و سر هکان و اة خو اند نض اند که مر انان ا 
اخیار خوانند۔ و چهل دیگر از ایشان را ابدال خوانند و هفت دیگر از ایشان را ابرآر 
خوانند. و چهار دیگراند که ایشان را اوتاد خوانند, و سة دیگراند که آیشان را نقبا 
خوانند و یکی که وی را قطب و غوث خوانند. و این اخکله مر یدیک را یشهاند و 
اندر امور به اذن یکدیگر محتاج ادد و یدن مر اموه اط اھت دائ 
ضاجب فاب وات مه رضی اال ال ند ور فل می ویک ازراب کد وو 
و هشتم از آن کتاب, رجال هفتگانه را ابدال گفته است و در آنجا ذکر کرده که: «حق 
سبحانه و ز نعالی زمین را هفت اقلیم گردانیده و هفت تن از بندگان خود برگزیده و 
ایشان را آبدال نام نهاده, و وجود هر اقلیمی را به یکی از آن هفت تن نگاه می‌دارد.» 
a ay‏ ° و 


24 


مھ ولا کر شاا خهم الل و فر مودو اسك که دمل انشان ن دنھ کر یی 
کين دن قويه : 

شيخ طريقت, شيخ فريد الذين عطار قدس الله تعالی سره گفته‌اند: «قومی از اولیاء 
ا عروجل باشند که ایشان را مشایخ طریقت و کبرای حقیقت. اویسیان نامند و 
GS E‏ زیرا که ایشان را حضرت رسالت صلی الله 

علیه و سلم در حجر عنایت خود پرورش می‌دهند. بی واسطة غیری» چنانکه اويس را 

داد رضی الله تعالی عنه و این عظیم مقاهی بود و بس عالی تا که را اینجا رسانند و 
این دولت روی به که نماید؟ ذلک قصل الله يؤتيه مَنْ یشاءٌ.» (54/مائده و در حدید و 
جمعه 
و همجثين عضي از اولياء الله كه متابعان أن خضرت اند: صلى الله عليه و سلم بعضى 
از طالبان را به حسب روحانیت تربیت کرده‌اند. بی ان که او را در ظاهر پیری باشد و 
این جماعت نیز داخل اویسیانند و بسیاری از مشایخ طریقت را در اول سلوک توجه 

به این مقام بوده است, چنانکه شیخ بزرگوار. شیخ ابوالقاسم کژگانی طوسی. را که 
لفل شابخ حضرت ابوالجتاب نجم الدین الکبری به ایشان می‌پیوندد. و از طبقة 
شيخ ابوسعيد ابوالخير و شيخ ابوالحسن ا قڈس الله تعالی ارواحهم در ابتدا 
ذکر اين بوده که على الدوام گفتی: «اويس! اويس ! :« 


القول فى الفرق بين المعجزة و الكرامة, و الاستدراح 
وفې التّفسير الكبير للإمام التحریر, فخرالڈين الژازئ, رجمة الل تعالى: «اذا طهر 
فعل خارق لِلَعادَة على إنسانِ, فذلّک إا أن يكونَ مَفُروناً بالدعوى اؤ لامع الأّعوى.. 
وَالقِسْمُ الأول و هو أن يكونَ بالدغُوى, إا أن يكونَ دَعٌوَى الإلهيّة, أو دَغْوَى السْوّة, أو 
دَغْوى الوَلابَة. أؤ دعّوَى السْجر وطاعَة الد لشياطین. فهذه اربعة أقسام: القَِسْمُ الأول 
إذْعاءً الإلهية. و جور اصحابنا ظهُور العاداتِ على بدو مِنْ عير مُعارَصَة؛ كما قل 


ايضاً فی حق الدّجال. قال أصحابنا: : و اما جار ذلک, لان شكلةٌ وَخِلْقَنَ يذل کلف کذبه. 
E‏ الخوارق لی بده فضي إلى القلبيس. وَالقشخ الثانى اَعاءٌ الوه و هذا 
الف على فشڪ لاه إا أن یکو ذلک المَدعی جیإدقاً او کاذباً. فان كان صادقاً , 
حت ظهور الخو ر لیوا مُقَق عَليِه بين کل م مين أف بصكة اة وأا ن 
OT‏ آنُٰ N e‏ 
و أا القسْم النالتٌ و هو اذعاءٌ الولاتة. قالقائلون بگرامات الأولياء احْتلفُوا فى أنه هَل 
جور اذعاءٌ الكراَة تم إثها يَحْصُلْ على وَفْق دعواء أم لا؟ ألقِسْمُ الژايعٌ و هو اذعاء 
الجر وطاعة الساظن. علد اأفحافا رجور ظهور خوارق الغادات على ندم ي غنة 
المعترلة لاتخول. و اكا الان و هو أن طهر خوارق العادات على تد إنسان :من غير 
شيءِ مِنَ الدّعاوي, فذلک الإنسان إِٿا أن يَكون صالحاً مَرضيًاً عند الله و إا ان ڀكون 
جييتا مذضا. والازل هن القؤل بكرامات الأولياء وقد القن أصحاننا على جوازه و ألكرها 
المتزل المرل إل آ0ا الخفن النصرة وصاحة مخفو الخوارزمن .و اع القع 
الثانى و هو أن يهر خوارق العادات “على بعص من كان جزودا عن طاعة الله فهذا 
هو المَسَّمُی بالإستدراج .« 


القول في اثبات الكرامة للأولياء 
و فى كتاب دلائل الثبوة للأمام المستغفرى, رحمه اللّه: «كراماث الاولياءِ حق بكتاب 
الله تعالى و الآثار الظيحة المروثة. و اجماعٌ اهل السثة و الجماعة على ذلک, فاا 
الكتابُ قَفُولَة تعالّى: كلما دَحَلّ عَليها رَكَرَيا المحرابَ وَجَد عِنْدها ررْقاً (37/آل عمران). 
قال اهل ال فى ذلي: كان يرى عِندها فاكهة الصيف فى الشتاء وفاكهة السْتاءِ فى 
الضه .و ريم رضي الل ها لر تكن نة الاخهاع هة الاه حك على كر 


25 


الكرامات للاولياء» 

و فی کتاب کشف المحجوب: خداوند سبحانه در نص کتاب ما را خبر داد از کرامت 

آصف که چون سلیمان را بایست که تخت بلقیس. ul‏ 
و خدای تعالی خواست تا شرف آصف را به خلق نماید و کرامت وی ظاهر کند و به 
اهل زمانه بازنماید که کرامت أولها جاتر بود سلنفان. قلبة السلام كفت از شنما ست 
که تخت بلقیس را پیش از آمدن وی اینجا حاضر کند؟» قال عفريٿ مِنَ الجنٌ: «آتا 
اتیک به قبل أن تقوم من مَقامک .»(39/نمل) عفریتی از جن گفت: «من بیارم تخت 
وی راً پیش از آن که تو برخیزی از جایگاه خود.» سلیمان عليه السلام گفت: «زودتر 
خواهم اصف گفت: انا اتیک به قل آن رتد الیک طرفٰک .» (40/نمل) من پیش از 
آن که و جم برقم زی ان ت ناخاضر کیم بدین گفتار. سلیمان بر وی متغیر 
نشد و انکار نکرد و وی را ان مستحیل نیامد, و این به هیچ حال معجز نبود. زیرا که 
أاصف پیغمبر نبود. پس لامحاله بايد که کرامت باشد. 

و نيز احوال اصحاب كهف» و سخن گفتن سگ با ایشان و خواب ب ایشان و تقلب ایشان 
د N Ly,‏ و اظ :زاء 
ا .“« (18/كهف) این جمله ناقض عادت آست و معلوم آست که معجز نیست. 
إن دک راف ف 

و اما اثبات کرامت اولیا به سنت آن است که در حدیث صحیح وارد است که روزی 
صحابه رضی الله تعالی عنهم گفتند: «یا رسول اللّه! ما را از عجایب امم ماضیه چیزی 
بگوی!» گفت: «پیش از شما سه کس به جایی می‌رفتند. چون شبانگاه شد قصد 
غاری کردند و اندر آنجا شدند. چون پاره‌ای از شب بگذشت, سنگی از کوه درافتاد و 
آں که کردارھا غ ودرا آنکها کرات کاود اه کت او بکی فت 
مرا مادری و پدری بود و از مال دنیا چیزی نداشتم که به ایشان دهم بجز بزکی که 
شیر او به ایشان دادمی. و من هر روز پشته‌ای هیزم بیاوردمی و بهای آن اندر وجه 
طعام خود کردمی. شبی بیگاه‌تر آمدم. تا من آن بزک را بدوشیدم و طعام ایشان در 

شیر آغشتم,. ایشان خفته بودند. آن قدح در دست من بماند. من بر پای ایستاده و 
چیزی ناخورده, انتظار بیداری ایشان می‌بردم تا صبح برامد و ایشان بیدار شدند و 

م بخوردند, آنگاه بنشستم بار خدایا! اگر من در این راستگویم. مرا فریاد رس!» 
پیغمبر صلی الله عليه و سلم گفت: ان سن جنیدئی: کرد و شکاقی :یدید اهد. دیگ 
گفت: مرا دختر عمٌّی بود با جمال,. و دلم پیوسته مشغول وی بودی و هر چند وی را 
بخواندمی اجابت نکردی. تا وقتی به حیل صد و اند دینار زر بدو فرستادم تا یک شب با 
من خلوتی کرد. چون به نزدیک من اندر امد ترسی در دلم ا از خداوند. 
تعالی. دست از وی بداشتم. بار خدایا! اگر من در این راستگویم, مارا فرح فرست!» 
پیغمبر صلی الله عليه و سلم گفت: «آن سنگ جنبیدنۍ دیگر کرد و آن شکاف زیادت 
سند افا نه جتان که از ان ترون توانند تشد آن: کن یمین گفت: «مرا گروهی 
مزدوران بودند. چون کاری که می‌کردم تمام شد همه مزد خود بستدند. یکی از 
ایشان ناپدید شد. من آن مزد وی به گوسفندی بدادم. یک سال و دو سال و ده سال و 
چهل سال گذشت, مرد پدید نیامد و من نتایج آن گوسفند نگاه می‌داشتم. زوزئ :افد و 
گفت که: من وقتی کار تو کرده‌ام, یاد داری؛ و اکنون مرا به آن مزد حاجت است. او 
را قفتم بړو و آن گوسفندان جمله حق تست, بران! آن مرد گفت: بر من افسوس 
می‌داری؟ گفتم: افسوس e‏ و راست می‌گویم. آن همه فرا وي دادم و ببرد. بار 
خدایا! اگر من در این راستگویم. ما را فرج فرست!» پیغمبر صلی الله عليه و سلّم 
گفت: ٭ان: :ته یکار از ان در گار فزاتر شد تا هر سه یرون آمدنو» و این قعل 
ناقض عادت بود. 

و دیگر حډیث جریح راهب است. زاوی نخدت او قر رة انه ر هی الله عه که 
قفر صلی الله عا و سل كفت که «در بنی اسرائیل راهبی بود جریح نام و مردی 


26 


مجتهد بود و مادری داشت مستوره. روزی به آرزوی دیدار پسر بیامد وی در نماز بود 
در صومعه نگشاد. بازگشت. روز دویم و سیم همچنان. مادرش گفت از : تنگدلی که: یا 
رب پسر مرا رسوا گردان و به حق منش بگیر! در آن زمانه زنی بود بدسیرت, گفت: 
من جریح را از راه ببرم. به صومعة وی شد, جریج به او التفات نکرد. با شبانی در آن 
راه صحبت کرد و حامله شد. چون به شهر آمد. گفت: این از جریح است. چون بار 
واد مردم قصد صومعة جریح کردند و وی را پیش سلطان آوردند. جریح گفت: ای 
غلام! پدر تو کیست؟ گفت: مادرم پر تو دروغ همی گوید. پدر من شبانی است.» 
تم قال الإمامٌ المستغفِرئ, رخفة.اللة: » و الحْجَةٌ عليهم من طريق الآثار كثيرة. مِنْها 
لاا رالا و ری لهال ا ڀا بتي إن وَقَعَ بينَ العَرَب يَوّما 
احتلاف قَأتِ الغا الى كثث فيه آنا و رَسُول الله صلى الله عليه و سلّم و كن ,فيه 
ایک رژفک بکرَةً وَعشيًاً. ل رک الوه فاته یأتیک ررفک بُكَرَةٌ و 
شتا إثبات لكراماتِ الاولياءِ u “٠‏ 
و رَوَى الإمامٌ المستغفرئ رحمه الله باسناده عَنْ جابر بن عيوالله رَضى الله عنه قالَ: 
«امر ابوبکر رضی الله عنه و قال: إِذ امت فجیئوابی عَلّی الباب, یعنی باب البْيْتِ 
اذى فيه قبز سول الله صلی الله علیه و سلم قَاذقغوۂ, فان فَنح لکم قادؤئونی۔ قالَ 
ابن رصق اللو عن قائطلفناء ۽ فدَفَهَتا البابَ و فَلنا: ان هذا ابوبکر رضی الله عنه قد 
ای ان بقن عند التب ضلن: الل عله ى سلة: قَفَتَحَ البابٍ ولاتڈّرى من فَتح آنا و 
قال لنا: لّوا ادفو و کرامة. و لا تری شخصاً و لاتری شيئاً.» 
وروی الإِهام المستغفری پاسناده عن ,مالک بن انس کنا ففق ابن کمن رضي الله 
عو ار عفرن الطاب ري الله طت الاس المية فال يا سارية بنَ 
رتوا الجبل الجبل! .من انسترعى الذئبَ فقد ظلم. قال: فأنكر الاس ذكرٍ سارية؛ و 
ا كال الام لل رسي الله الى غه لا موا عر از 
ل فقال: )9 م دعُوا عَمَر! فقلما دحَلَ فى شَئءِ الا حَرَجَ 
تلت أن جاءَ رسول أن سارية لقي ادق فهرَمهم, تُمّ جاءَ بالغنيمة الى سَفُح 
الل فاراد العَذوٌ أن بخ a‏ سَفح الجَبل, فاتاهم نداء مِنَ السّماءِ: 
e ETT‏ عى الت َد ظلم. قال: و انوا بژون .ان 
a‏ هو الى سَهعَّوهٌ .« 
ورَّوّى الإمام المستغرئ ا باسناده: اله الغا فخت مض اتی اهلها إلى 
عر وين عاض رى الل عن قدالرا اها الاير ان للا هة ك لابجري ال وا قال 
لهم: و م ذلک؟ قالوا: اذا كاتث ثنتا عَسَرَةَ ليلة حَلَوْنَ من هذا الشهر عَمَدّنا الى جارية 
ا فاا فجِعَلنا عليها مِنَ الْخْلٌ و اليا أفضلٌ مايكون, ثم لقنا 
فى هذا الثيل. فقال عمرؤ: إن هذا الأقر لايکون أبداً فی الإسلام,. و ان الإسلامَ يَهْدِم ما 
کان قبله. فاقامُوا ثلتّة أشهر لابَجّري قليلاً و لارا خن هموا بالجَلاءِ. فلها فلا رای ذل 
روه الي عي ال طا ري الل هه ي رضی الله عنه: اٹک 
قد اصضبت صَبْت الذى قعلت؛ و إن الإسلام يَهَدِم ما كان قبله. ويعت بيطاقة فی داخل کتایه و 
کێت اليه: ئی قد بَعَنْت الیک ببطاقةۃ فی داخل کتابی فالقھا فی الٹیل۔ فَلَما قَدَمَ 
الكتابٌ إلى عمروبن العاص أخد البطاقَة فمَتَحَها, فاذا فيها: م اله عمرَ انر 
المؤمنین, الى نيل مصرَ, اها بعد فاتک ان كنت تَجري من قَبَلک فلاتجر, وإ كان الله 
الواح القهَّار سبحانه هوالڍِي 7 بجریک قتسال اللّة الواحد الفهار ان بجر یَجّریک. قالقی 
اليطاقة فى اليل وقد تهيًا آهل المصر للجلاء و الخروج منها للها لاتقوم مَطاخَتهم 
فپها الا بالئيل. فأصبَحوا و قد أجراةٌ الله تعالى ستَّة عَشَُرَ ذراعا فى ليلةٍ واحدة و قط 
الله تعالى تلك السْثّة السّوءَ عَنْ اهل مصرَ إلى اليوم.» 
و رَوَى الامامٌ المستغفرئ رِحِحَة الله ايضاً باسناده عن نافع أبن عمر رى الله ا 
قال: «راي عثماڻ رضی الله عنه ليلة فَِلَ صَبيحَتها رسول الله صلى الله عليه و سلم 
وو قول یا عثمان! إنک ثقَطرٌ عندنا. فيل رصني الله عنه ِن يومو.» 
و رزوی الإمام المستغفرئة رحكة الله باسناده: «أرٌ افر الموسنن علا یا رضی الله تعالی 


27 


عنه سأ رجْلاً E‏ ّ إثما كني قال: ما کدبْک_ قال: 


فاد عُواللة علیک إِنْ كنت كاذباً ان ک. قالَ: ادغ اللة. قَدَعا عليه امير 
الزن لو رصن الل الوه ي ي و من ألأ َة الا وهه 
اهي 


و همچنین از سایر صحابه و تابعین و تيع تابعين و مشايخ طريقت, طبقة بعد طبقةٍِ, نه 
چندان کرامات و خوارق عادات ظاهر شده OR‏ 

قال الاما القشيزة رخمة الله فى رسالته: و لكرة ها تواتز باجناشها بيغتي باجتانسن 
الكرامأت الأخبارٌ و الحكاياث صار العلمُ بكونها و ظهورها الأولياء علماً قوئ التفی 
عته الشکوک ومن و هذه الطائفة 9 تواتر عليه حکاياثهم 9 اخباڙهم لم يبق 

شبهة في ذلک.» 

فا ا ها و طاول و ا ت ات اا آن امت که هر اه 
الألتي كو متاهة اكوا ا ةى مطالى اقوال شان كرد اكه ف کان 
مدنت واا دزی صخا الت و ارات کلالت کور اتن خان افر 

دو اند و فی کرامات اوا بلک آنکار معخرات افا جی کنت قریفته نشو د و وین وذ 
تز یاد ندهد و مانا که اعت این ظایفه پر تفت کر مات ان ست که خود را در اعان 
مراتب ولایت می‌نمایند و از این امور و احوال ایشان را خبری و اثری نی» نفی ان 
فی کندا سفن دوا فجت فود و ار فحت هواه می ندند ا ان کد اک 
صد هزار خارق عادت بر ایشان ظاهر شود چون نه ظاهر ایشان موافق احکام 
شریعت آست و نه باطن ایشان مطابق آداب طریقت آن آز قبیل مکر و استدراج 
خواهد بود نه از مقولة ولايت و کرامت 

و قىن كات اعلام الهدي و عة ارباب القى تصنيف الشيخ إلإمام قطب الأنام. 
شهاب الڈين ابي عبدالله عمر بن محمد ڍ السشّهروردي, قدسَ الله تعالی روحَه: : «و نعتقد 
أن للأولياء من أهثّه بعنى أَمة محمد صلي الله عليه و سلم کراماث و إجاباث و هگّذا 
کان فی رَمَن کل رسولِ کان لهم آتباغ ظَهَرَٿ لهم کراماٿ و مُخرقاٿٹ للعاداتِ. و 
كراماث الأولياء من تَيَِة معجزاتِ الأنبياء و مَنْ ظهرله و على يده مِنَ المُخرقاتِ و هُو 
غل ير الإلتزام باجكام الشربعة فة أن زندي وان :الدى طهر لةه مكز و 


إستدراخ.» 


القول فى انواع الكرامات و خوارق العادات 
اغ وار عا دات هار امت جن اناد مدو و اعام موخا و واظم ان افر 
مستور و ستر امری ظاهر و استجابت دعا و قطع مسافت بعیده در مدت اندک و 
اطلاع بر امور غایبه از حس و اخبار از آن و حاضر شدن در زمان واحد در امكنة 
مختلفه ‫9 احیای موتی و اماتة آحیا و سماع کلام حیوانات 9 نباتات 9 جمادات از تنسبیح 
و غير آن زاغا ا او ا د اھ و ل و 
ون الأعمال الثاقصَة للعادة. كألقشي على الماء و الشياحة فى الهواء و گالأكَلِ مِنَ 


= © 


الگون و گئشخير الحيواناتِ الوَحشْيّْة و كالفُۇة الظاهرة على أبدانهم كالّذى افْتَلَعَ 


شجرة برجله مِنٌ أصلها و هو يَدُورُ فى السّماع و صر ب اليد على الحائط فينشق؛ و 
ا ق اا تالاتا فط را 
المشار اليه. 


و بالجمله چون حضرت حق سبحانه و تعالی یکی از دوستان خود را مظهر قدرت 1 
کاملة خود گرداند. در هیولای عالم هر نوع تصرفی که خواهد تواند کرد. وبالحقیقه ان 
GE‏ 


قا ا «والاصلٌ إلّذى به َجْمَعٌ لک هذا كله اه من حَرَق عاد فى 


تسه مما اشتمرڙّث ليها نفوسن الكَلّق او تَفْسّه فان الله حرق له عادة منلها في 
مقالتها بُسَّى كرامةً عند العامة. و انا الخاصْةٌ فالكرامةٌ عندهم العناية الالهية التى 


28 


الوق ال ى خر E‏ ألشسشهم فقتل الكرامة غندنا. و اقا هذه الى 
ن سَّمّى فى العموم كرامة فالرجال أنِفُوا مِنْ ملاحظتها لمشاركة المستدرج المَمُكوريه 
ولكونها معاوضة فيخافُوا ان يكونَ حظ عملهم لان الحظوظ محلها الذارٌ الآخرة, 
فاذا عَجُل منها بشىءِ فرَغُنا ان يکون حظ عمَلِنا, ووت ف اخار وا 

يصح الخوف مع الكرامة فإِذَنْ ليست بكرامة ey‏ عادةٍ, فان افترن 
البُشرى بأثها زيادة لائلقصْ حظاً ولاسيقَّت لحجاب فَحيتَئذٍ يُسَمّى كرامة فالبُشرى 
على الحقيقة ھی إلكرامة .“« 
و قال ايضاً: «اجلٌ الكراماتِ e‏ اللَلدّدُ بالطًاعاتِ فى الخَلواتِ و الجَلواتِ, و 
منها مراعاةٌ الأنفاس مَعَ الله و منها E‏ 
و منها الّضا عن الله فى جمبعٌ الحالاتِ. و منها البْشّرى لهم من الله بالسّعادة الآبد 
فى الذار الآخرة.» 


الل ك ات من سه ال وة ةة 
قال الإمام القشيرئ رَحمَه الله: : «اعلمُوا رخمکهم الله أن المسلمينَ بعد رسول الله 
صلى الله عليه و سلّم لم يتسم أفاضلهم فى عصرهم بتسمية عَلّمٍ سوى صحبَة 
اسول صلی الله عليه و سلم اذلاقضیلة فوقھا فقیل لھم الِطحاتۂ, و لما آئرگھم آهل 
القضر آلثانى سُمّى مَنْ صَحبَ الصّحابة الثابعينَ ق زاوا ذلک اشرف» هة ثم قيل لِمَنْ 
کک أتباعٌ الثابعين. ثم ثم احَتلفَ الاس س و تبايَتتِ المراتبُ, فقيل لحَواص الاس فن َة 
عناية بأمر الذين الها والغاة ا ثم ظهَرَّت ت البذعَة و حصل التداعی بين الفرَق, 
فكل فرق ادعوا ان فيهم رهادا قالقرد خواةٌ أهلٍ السَنَّة المُراعُونَ أتفات ا 
الحافظُونَ لوهم ع طوارقی العَفْلّة باسمٌ التَصوّفَ نهر هذا الاسم لهُولاءِ الاكابر 
المأتين من الهجْرَة .“< 
پس آنچه مذکور خواهد شد در اين کتاب, اسامی بسیاری از مشایخ طابفه صوفيه 
خواهد بود و تاریخ ولادت و وفات ایشان و ذکر سیر و احوال و معارف و کرامات و 
مقامات ایشان, باشد که مطالعه کنندگان را از مطالعه و ملاحظة آن یقینی نسبت به 
این طایفه حاصل شود و هذیانات جماعتی که نفی کا و مقامات این طايفه 
می‌کنند در ایشان سرایت نکند و از غایلة غوایت آن جماعت محفوظ مانند. اعاذنا الله 
و جميعَ المسلمين من شّرور انفسنا و سیئات اعمالنا و ورای این فواید دیگر هست که 
بعضی از آن به تفصیل مذکور خواهد شد. 
قال سيد الطائفة ابوالقاسم جنيد ين محمد الصوفى قداس الله تعالی سره: «حکایاٿث 
المَشايخ جنڈ جند من جود الله عرَوَجَل پعنی للفلوته « از وی پرسیدند: : «اين حکایات چ 
ف را؟» و «حضرت حق سبحانه و تعالی می‌فرماید: وکا 
تقض علنک فر آئاء الرْسْل مائثبْث به فؤادک .»(12/هود) یعنی قصه‌های پیغمبران و 
اخار ایشان بز تو می خوانته وات احوال ایشان ترا آگاه می‌کنیم تا دل ترا به آن ثبات 
باشد و قوت افزاید و چون 1 و رنج به تو رسد و بر تو زور آورد, از اخبار و احوال 
ایشان شنوی و براندیشی دانی که چون مثل این بارها و رنجها به ایشان رسیده؛ در آن 
صن کر دة اند و اخنمال و وکل و تفه یش اور دو اند دل جرا نان ات و کرو وض 
اا ر و ا وو ا و رال اا ل و رر 
تربیت باشد و قوت و عزم افزاید و در ان از حضرت حق سبحانه ثبات یابد و در 1 و 
امتحان از او بر درویشی و ناکامی قدم فشارد li‏ عزم مردان یابد و سیرت ایشان 


يرد ے 
و ایضاً سخنان مشایخ و دوستان حق تعالی دوستی ایشان آرد و دوستی ایشان ترا با 
ایشان نسبت افکند, چنانکه گفته اند:" «المَودَةٌ احدی القرابتین.» و گفته‌اند: «لاقرابة 


ا وَلا بعد اَعَد بعد من العداوة .« 
ولله در 


الو إخوان صدقِ بيتهم نسب من اللمودة 1 نفدل به شېب 


29 


و مصطفی را صلی الله علیه و سلّْم پرسیدند از مردی که قومی را دوست می‌دارد, 
اما به کردار ایشان نمی‌رسد. گفت: «المرءٌ مَعَ مَرْ حَت. مرد با آن کس است که 
دشنت ازرد 
و در خبر است از مصطفی صلی الله عليه و سلّم که: «روز قیامت بنده‌ای نومید 
مانده باشد از مفلسی کردار خود حق سبحانه و تعالی گوید: بندة من ! فلان دانشمند 
که ترا به وی بخشیدم!» پس وقتی که به شناخت نسبت می‌پیوندد و سبب نجات 
E‏ وی و گرفتن سیرت ایشان و پی بردن به احسان با ایشان 
وليتر. 
ابوالغیاسن:غظاا گکوید: اکر قو انی که دست در :دونسۍ او رتیئ دشت در دو تى 
دوستان او زن؛ که ردوستی دوستان او دوستی اوست .« 

و مصطفی صلی الله علبه و سلم گفت: «یا ابن مسعود! اتدری ائ عری الاسلام 
ا قال «قلت: الله و رسولهة٠اعلم.»‏ قال صل الله عليه .و تله «الولاة فى 
الله والحب فيه و البغض فيه.» 
و فضیل عیاض رحمه الله گوید که اللّه تعالی فردا با بنده گوید: «یا ابن آدم! اما زهدک 
فى الدنيا؛ فانما طلبت الرٍّاحة لنفسک. و اها انقطاعک الي فانما طلبت الع لنفسک. 
ولكن هل عاديت لى عدۇا او والیت لى ولیا؟»_ 
و کفترنن فاده ور سفن .ابات اتن طاهه آن است که انو که اال و اال :و 
اقوال وی نه چون ایشان است. فی از کردا خود پر کر د و فور خود در حف کزدار 
ایشان ببیند از عجب و ریا و استحسان بپرهیزد. 
شخ ال سلاةة ا تو اسةا عل الل الانضارئ المرو دنن الله وود رخا که وز 
اين کتاب شیح الاسلام مذکور شود مراد ایشان خواهند بود وصيت_ کرده است که: «از 
هر پیری سخنی یاد گیرید! و اگر نتوانید نام ایشان یاد دارید که به آن بهره یابید!» و 
نیز فرموده است که: «پیشین نشان در این کار آن است که سخنان مشایخ شنوی, 
خوش آید و به دل به ایشان گرایی و انکار نیاری! وهرگاه از دوستان خود یکی با تو 
آن دلیل محرومی و حجاب باشد. و الل ع الخدلا ةا و ر ا ا وو 
Ng E N‏ 
باشد.» وال المُشتعاڻ وَعَليه التكلانڻ 


1- ابوهاشم الضصوفیى,» قدذس الله سره 
به کنیت مشهور است. شيخ بوده به شام و در اصل کوفی است و با سفیان تۆّری 
معاصر بوده و مات سفيان الثورى رحمه الله بالبصرة سنة أحدى وستين و مائه. 
و سفيان تۈرى گۇند «لولا ابوهاشم الصوفى ما عَرَّفت دقيق الرياء .“« و هم وی گوید: 
«من ندانستم که صوفی چه بود تا بوهاشم صوفی را ندیدم.» و پیش از وی بزرگان 
بودند در زهد و ورع و معاملت نیکو, در طریق توکل و طریق محبت, لیکن اول کسی 
که وی را صوفی خواندند وی بود و پیش از وی کسی را به این نام نخوانده بودند. 
وین اول اقاهی که واک ضروفان ها کردندان اس کرت رلة شام کردندرق 
سبب آن بود که روزی امیری ترسا. به شکار رفته بود. در راه دو تن را دید از این 
طایفه که فراهم رسیدند دست در آغوش یکدیگر کرد ند و قم آنجا: نشنشند :و آنه 
داشنند ار خوردنی پیش نهادند و بخوردند آنگاه برفند امیر نرا را مغامله رو الفت 
ایشان با پکدیگر خوش آمد. یکی از ایشان را بخواند EB ET E‏ 
«ندانم.» گفت: «ترا چه بود؟» گفت: «هیچ چیز.» گفت: «از کجا بود؟» گفت: 
«ندانم .« آن ea‏ «پس اين الفت چه بود که شما را با یکدیگر بود؟» درویش 
کت ر که ایق فا راط کے انت کت دشا :را خا هنت که اغا کرای 


30 


E E E E a a 
پس آن خانقاه به رمله بساخت.‎ 
EY لشيخ الأسلام قڈس سژه:‎ 

خر داز حل فة ا خير ارات الذياز ٠‏ ,وفيا ونو ال ورا لار 


9 ايضاً له قدس سره: 2 
هئ المغالة والاطلال وال .از عله امن الأخات اة 


و اتوهاشم كفته: لفق الخال بالابر أبن هن [خراج الكر ن القلوت: به ورن كوه 
کا آسانتر از بیرون کردن کبر و منی از دلها.» 

ابوهاشم شریک قاضی را دید که از خانة یحیی خالد بیروںن قئاف بگریست و گفت: 
«اعودٌ بالل من ۾ علم لأينفع.» 

و هم وی گفته: «أخدٌ المرء نفسه بحسن الادب تأديب اهله.» 

منصور عمار دمشقی گوید که: «ابوهاشم صوفی بيمار بود بیماری مرگ. وی را گفتم: 
خود را چون می‌یابی؟ گفت: بلایی عظيم می‌بینم؛ اما هوی یعنی مهر و دوستی بیش 
شيخ الاسلام قدس سره گفت: «اگر به قدر هوی بلا بودی هوی نبودی.» 


2- ذوالنون مصری» قدس الله تعالی سژه 

از طبقة اولی است. نام وی ثوبان بن ابراهيم است. کنیت وی ابوالفيض و ذوالئون 
لفت امیت ویر ار این سر فته اید اھا اض این شت 
و وی به إِحْمیم مصر بوده آنجا که قبر شافعی است. رضی الله تعالی عنه. و پدر وی 
نوبی بوده از موالی قریش و نوبه بلادی است میان صعید مصر و حبشه و وی را 
تراذراں وده نکی ار ااشان ذوالكفل | انست زیی که جکانات فی المواملات قا 
و قیل اسمه ميمون و ذوالکفل لقب له 
و ذوالنون شاگرد مالک انس بوده و مذهب وی داشته. فو از وی سماع داشت 9 
فقه خوانده بود و پیر وی اسرافیل بوده به مغرب. 
شیح الاسلام گفت: «ذوالتون از ان است که وی را بنیارایند به کرامات و بنستایند به 
مقامات. مقام و حال و وقت در دست وی سخره بود و درمانده. 
امام وقت و یگانة روزگار و سر این طایفه است و همه را نسبت و اضافت به او 
است. و پیش از وی مشایخ بودند. ولیکن وی پیشین کسی بود که اشارت با عبارت 
آوز دو از این طریق سکن گفت: و چون جنيد پدید آمد در طبقة دیگر, Ns‏ 
ترتیب نهاد و بسط کرد و کتب ساخت و چون شبلی پدید امد این علم را با سر منبر 
برد و آشکارا کرد.» 
نید کت وا این غل زا ر سردا ها و خا تھا ی ایم هان لی امد و ان اا 
سر منبر برد و بر خلق آشکارا کرد.» ؟ 
ذوالنون گفت: «سه سفر کردم و سه علم اوردم: در سفر اول علمی اوردم که خاص 
پذیرفت و عام پذیرفت, و در سفر دوم علمی اوردم که خاص پذیرفت و عام نپذپرفت. 
و در سفر سیم علمی اوردم که نه خاصٌ پذیرفت و نه عام فبقیت شریدا طریدا 
وحیدا.» 
شيخ الاسلام گفت قڈس سره که: «اول علم توبه بود که آن را خاص و عام قبول کنند 
و دوم علم توکل و معاملت و محبّت بود که خاصٌ قبول کند نه عامٌ؛ و سيم علم 
حقیقت بود که نه به طاقت علم و عقل خلق بود. درنیافتند. وی را مهجور کردند و 
بروی به انکار برخاستند تا آنگاه که از دنیا برفت. در خیس و ارو و ما 
چون جنازۀ وی می‌بردند» گروهی مرغان بر سر جناز وی پر درهم بافتند, چنانکه همة 

ق ر اانه سانو خود ودند وھچ کس ای ان ران یکی دة ودد مکو ین از 


31 


وی بر سر جنازۀ مُرّنی؛ شاگرد شافعی, رضی الله تعالی عنهما. پس از آن ذوالنون را 
قبول پدید آمد. دیگر روز بر سر قیړ وی نوشته یافتند چناڼکه به خط آدمیان 
نمی‌مانست که: _«ذوالنون حبیبٌ الله من مِنَ الشوق قتيل الله .« هرگاه که آن نبشته را 
بتراشیدندی باز آن را نبشته یافتندی. 

شیخ الاسلام گفت که: «آن سفر پسیين نه به پای بوده. که به او نه به قدم روند که به 
همم روند.» 

ذوالنون گفته: «ما أعرٌ الله عبداً بعر اعَرَلَهُ مِنْ أن يله على ذل تَفْسه.» 

و هم وی گفته: «أحْمَى الججاب وَاَشَدَُ رؤية ه التفُس و تَذبير ر ها.» 

و هم وی گفته: «الففكر فى ذات الله جهل, و الاشارةٌ اليه شرك وَحقيقةٌ المعرفة 
حيرة.» 

شيخ الاسلام گفت: «حیرت دو است: حيرت عام و آن حيرت الحاد و ضلالت است» و 
حیرت دیگر در عیان است و آن حيرت یافت است.» 

و هم وی گفته: «اول گسستن و پیوستن, آخر نه گسستن و نه پیوستن.» 

لشيخ الاسلام قذس سزه: 


كيف بحکی وتلل انتين : هھ اا في الأ ل واحد 

من قش قم الواح د i‏ قهھ و بالواح د جاجد 

دون ا کو کرو ست و فا کی کیت ال غ و الا 
بهرب.» 


الا کک مر یا اوھ و وان ری د 
صد هزار ناز.» 

و گفت: «پیشین کسی که موی سفید در پای‌ږمن مالید. احمد چشتی بود که وقتی به 
سر بازار بیلگران فرامن رسید با ابوسعید معلّم که به نزدیک تربت شیخ ابواسحاق 
شهریار در گور است به پارس. ایشان با یکدیگر در مناظره بودند که مرید به یا مراد. 
چون فرا من رسيدند. گفتند: اينک حاکم آمد. من كفت لامرید ولامراد. و لاخبرَ و 
لاإستخبار. و لاح ولارسم, و هو الكل بالكل. توشیند فرکعی داشکه از سو یر کشند وه 
بینداخت و بانگی چند بکرد و برفت, و چشتی در پای من افتاد و موی سفید در پای من 
می ‌مالید.» 

و هم ذوالنون گفته که: «وقتی با جماعتی در کشتی نشستم تا از مصر به جده روم 
جوانی مرفع دار با ما در کشتی بود و مرا از وی التماس صحبت می‌بود, اما هيبت وی 
مرا می‌نگذاشت به سخن گفتن با وی. که سخت عزیز روزگار بود و هیچ از عبادت 
خالیى نه. تا روزی صژه‌ای زر و جواهر از آن مردی غایب شد و خداوند صژه مر آن 
جوان را متهم کرد. خواستند که با وی جفا کنند من گفتم: با وی از این گونه سخن 
مکویید تا فن از وی نوی ر سه به نزدیک وی آمدم و با وی به تلطف بگفتم که: 
این مردمان را صورتی چنین دست داده است. و به تو بدگمان شده‌اند و من ایشان را 
از درشتی و جفا باز داشتم. اکنون چه باید کرد؟ او روی به آسمان کرد و چیزی بگفت. 
ماهیان دریا بر روی آب آمدند. هر یک جوهری در دهان گرفته. یک جوهر بستد و بدین 
مرد داد و قدم بر روی آب نهاد و برفت. تشن آن که ض6 برد نود ضده را یقکند: ٤‏ 9 
بیافتند و اهل کشتی ندامت بسیار خوردند .« 

ذوالنون سیاح بوده؛ می‌گوید: «وقتی می‌رفتم جوانی ديدم شوری بود در وی. گفتم: 
از کجایی ای غریب؟ گفت: غریب بود کسی که با او مؤانست دارد؟ بانگ از قن نواد 
و بيفتادم بيهوش . . چون به هوش آمدم. گفت: چه شد؟ گفتم: دارو با درد موافق 
افتاد.» 

شخ الالام گقت: دس شاو که خن او پیدا بود کسی که اورا دده ود چان 
در تن او شیدا بود. هرجا که ارام یابد دشمن ارام شود که او وطن غریبان است و 


32 


دست او بود و درد تو با داروی او موافق بود دامن او را استوار دار! « 

ذوالنون مصری به مغرب شد پیش عزیزی که از متقڈمان مشایخ است به جهت 
مسأله‌ای. غزیزی گفت: «بهر چه امده‌ای؟ اگر امده‌ای که علم اۆلين 9 اخرین 
بیاموزی» این را روی نیست. آین همه خالق داند و اگر آمده‌ای که او را جویی» آنجا که 
اول گام برگرفتی, او خود آنجا بود.» 

شیخ الاسلام گفت که: «او با جویندۀ خود همراه است» دست جویندۀ خود گرفته در 
طلب خود می‌تازاند.» 


س 
3- اسرافیل» رحمه الله 

از قدیمان است. 

شیخ الاسلام گفت که: «وی از پیران ذوالنون مصری است. از مغرب بوده؛ و به مصر 

سید بوده؛ وی را سخنان است بسیار در زهد و توکل و معاملات نیکو.» 

شیخ الاسلام گفت که: «فتح شخرف به مصر شد ششصد فرسخ به یک سؤال به 

اسرافیل. SE‏ پرسید از وی: هَل عدب الأشراژ قبل الرّلّل: گفت: مرا 

صبر ده سه روز! روز چهارم گفت مرا جواب دادند: ار روا بود ثواب پیش از عمل هم 

روا بود عذاب پیش از رلل. این بگفت و زعقه‌ای بزد و در شورید. پس از آن سه روز 

بزیست و برقت.» ر 2 

شیح الاسلام گفت: «ان سه روز درنگک پس جواب, ان سه روز درنگک خواستن بود. اگر 

در وقت جواب دادید در وقت برفتید.» 

شيخ الاسلام گفت: «ربوبیّت هم عین عبودیت است. و قسمتها بکرده پیش از کرد 

خلق, و خلق زیر حکم و خواست وی اسیر, تا هر یکی را رقم چیست. عاقبت ان کند 

که خود خواهد. و وی راست حکم؛ و در ان عادل است. کس را چون و چرانیاید و 

نسزد, که وی کار بر علم و حکمت می‌کند و کرد. تا سزای هر کس چیست و عنایت 

وی به کیست.» 


4- ابوالاسود مکی» رحمه الله 
به زیارت عُزیزی رفت. سلام کرد گ گفت: «ايها الشيخ! من دوست توام ابوالاسود.» 
عزیزی برجست و گفت: «علیک السلام, چونی؟» و در حال از خود غایب گشت. همان 
حال بود تا سه بار. Gh‏ 
شده است. دیدار وی غنیمت گرفت و بازگ 


5- ابوالأسود راعی 
ابوالاسود راعی رحمه الله : نیز از مشایخ بوده. 
وقتی در بادیه اول ودرا ت «بدرود باش که من رفتم!» خواهر او مطهرۀ او از 
شیر پر کرد و به وی داد ووی برفت. چون به طهارت احتیاج شد خواست که طهارت 
کند از مطهره شیر بیرون آمد. از راه بازگشت و گفت: «آب ندارم که طهارت کنم؛ 
ا اپ وار ار بر فظو ر ار عر ھی کرد وار اوی ورا هرگه 
طهارت کردی آب فرو آمدی» و چون تشنه و گرسنه شدی شتیر. 


6- ابو یعقوب هاشمی 
اتوت وت ایی اران طا ته ود6 رجه الله الى ٤‏ 
وی گفته که: «هرگز مرا فراموش نشود که روز عید با ذوالثون می‌آمدم» مردمان از 
کید ار کته ودند ادى کان د والون کت این مزدمان سای می کد که انت 
خود بگزارده‌اند. خود ندانند که از ایشان پذیرفته‌اند یا نه یعنی طاعت رمضان بيا تا به 
یک سوی باز شویم و بر ایشان بگرییم!» 


33 


شيخ الاسلام گفت: «این حکایت, همان حکایت جوهر و جوهری است. آن که قیمت 
ندانستی بسفتی و آن که دانستی از سفتن آن ترسان بودی. و عید بازنگرددو به جای 
خود ترود اهل آن غافل بودند. انان که :نه اهل آن ټوذند.بیدار بودند. آن وعید ذز ایشان 
آوبخت.» 

e‏ الاشلام گقت که سباع موضلی گفت که «داود كفت :غل النتلام: خذاونذا مرا 
گفتی که: دست و روی بشوی خدمت راء اکنون به صحبت می‌خوانی دل مرا چه چیز 
بشوید صحبت را؟ گفت: الهموم 9 الاحزان, تیمار 9 اندوه .« 

شیخ الاسلام گفت که: «در این طریق از این چاره نیست.» 


7- وليد بن عبدالله السشقاء رحمه الله تعالى 
کنیت وی ابواسحاق است. از اصحاب ذوالنون بود. 
وی گوید که ذوالنون گفت که: «ر بادیه زنگیی دیدم سیاه, هر گه که اللّه گفتی سپید 
شدىی.» زذوالنون گوید: «هرکه الله یاد کند در حقیقت صفت وی جدا گردد.» 
ابوعبدالله رازی گفت: «پیش ولید سقًا رفتم. و می‌خواستم که در فقر از وی سؤالی 
کنم. سر برآورد و گفت: اسم فقر آن را مسلم است که هرگز جز حق در خاطر او 
نیامده است, و قیامت از عهدة اين سخن بيرون می‌توانم آمد .“« 
توقئ و ليد الشقا تة عشرين :و التعانة و قبل سنة تمت و رين :و مايه 


8- فضيل بن عياض» قدڏس الله تعالی روحه 
از طبقة اولی است. کنیت او ابوعلی است. به اصل از کوفه است, و گفته‌اند به اصل 
از خراسان بود از ناحیت مرو. و گفته‌اند که وی به سمرقند زاده و با باورد بزرگ شده. 
و کوقی۔الاضل ‏ اشت. ومر گفتهاند که بخازى الاضل استء والله الى اقلم. 
E GE E‏ 

کک e‏ «من حق را سبحانه و تعالی بر دوستی 

الوژاق: 
تقض ى الالة ونت هة حه هذا وَرَبّى في القاس ديع 
لوکان ځبّک صادقاً لأطعته اند الفح + لفن تحت“ طت 


شيخ الاسلام گفت قڈس سژه: «هرکه او را بر بیم می‌پرستد خود را می‌پرستد و به 
طمع نجات خود می‌جنبد. نه به جهت محبت و اطاعت فرمان. و هرکه او را به اميد 
می‌پرستد او نیز خود را می‌پرستد» و به و عم و راخت خود فن خد ەه ا 
محبت و اطاعت. من او را نه بر بیم و اميد می‌پرستم چون مزدوران» و نه بر دعوی 
ا ا او باشد و استحقاق آن دارد عاج فانة :اورا 
بر فرمان او پړستم. که گفت: : پرست! می‌پرستم؛ و بر دوستی سثت رسول او صلی 
الله عليه و سلم و به تقصير خود معترفم.» 
محمدبن سعید الرّنجی را رحمه الله پرسیدند که: «سفله کیست؟» گفت: «آن که حق 
را سشبخانه بر تیم و اميد یرستد.» گفتند: «پس تو چون پرستی؟» گفت: «مهر و 
دوستی وی مرا بر خدمت و اطاعت دارد.» 
شد الاقلاة كحت فصل عات ا هری دعل اوی ار ر هه ود و قد 
ا و ترس. روزی در مسجد حرام نزدیک زمزم خواننده‌ای برخواند: وَيَوْمَ القيمة 
الابه. فة بشنید» E,‏ بزد و جان بداد. « 
شیح الاسلام گفت: «ازردوست نشان واز عارف جان.» 

من مات ععشقا قَليَمُّت هكذا لاخيرَ فى عشق بلاموت 


34 


9- یوسف اسباط 
یوسف اسباط از متقدمان است. از ایمة شرع است, و سید در زهد و ورع. و خوف و 
e O‏ 
ت سنة ست و تسعين و 
شيخ الاسلام گفت که او گفته که: «دوستان او را سه چیز بداده‌اند: حلاوت و مهابت و 


محبت.» 


0- معروف کرخی» قدس الله تعالی سره 
از طبقة اولی است و از قدمای مشایخ. استاد سری سقطی و غیر او و کنیت وی 
ابومحفوظ است. نام پدر وی فیروز و بعضی گفته‌اند فیروزان. و بعضی گفته‌اند 
معروف ابن علی الکرخی. پدر وی مولی بوده» دربان امام علی بن موسی الژضا 
رضی الله تعالی عنهما و گویند که بر دست وی مسلمان شده بود. روزی بار داډه بود 
ازدحام کردند. درپای آمد و در آن هلاک گشت. ووت ا اود طابی فد ال 
روحه صحبت داشته و مات داود الطائئ سنة خمس و ستين و مائة؛ و معروف در سنه 
ماتین از دنيا رفقته. 
و وی گفته است که: «صوفی اینجا مهمان است. تقاضای مهمان بر میزبان جفاست. 
مهمان که بادب بود منتظر بود نه متقاضی.» 
شخصی معروف را گفت: «مرا وصیتی کن!» گفت:«إحذر ان لا یراک الله الا فی زئ 
مسکین.» 
شيخ الاسلام گفت که معروف کرخی روزی فرا خواهرزاده خود گفت «چون ترا , به او 
حاجت بود به من پسوگند بر او ده! :« 
و مصطفی صلی الله عليه و سلّم در دعا می‌گفت: «اللهم اث اسئلک بحقٌ الشائلين 
و شثل معروف عن المحبة, فقال: ال ات اد الخلقء اتما هى من 
مَواهب الحق و فضله 
ll‏ به دعا کردن و زیارت و تبژک ر تھ آنا روند و وجرت ات 


که هرکه دعا کند مستجاب گردد. 


1- ابوسلیمان دارانی» قذس الله روحه 
از طبقة اولی است. نام وى عبدالرحمان بن احمد بن عطية العئسى است. و بعضى 
گفته‌اند عبدالرحمان بن عطيّة. از قدمای مشایخ بوده. از دارا که دهی است از دههای 
دمشق, و قبر وی در همان ده است. و وی استاد احمدبن ابی الحواری است, ريحانة 
الشام. و در سنة خمس عشرة و ماتين برفته از دنيا. u‏ 
ابوسلیمان را پرسیدند که: «حقیقت معرفت چیست ؟» گفت: «ان است که مراد جز 
یکی نبود در دوجهان.» 
و هم وی گفته که: «در کتاپی خوانده‌ام که حق سبحانه و تعالی گفته است که: کذب 
من اڈعی محبُتى اذا جنه اللْيلٌ نام عنّی.» 
و هم وی گفته که: «وقتی که به عراق بودم عابد بودم» و به شام عارفم.» 
بعضی از این طایفه گفته‌اند که: «به شام از آن عارف بود که به عراق عابد بود. اگر 
آنجا عابدتر بودی اينجا عارفتر بودی.» 
و هم ابوسلیمان گفته: «ربما ينكتٌ الحقيقةٌ فى قلبى اربعين توا فلا آذن‌ها ان تدخل 
قلبی الا بشاهدین: الكتاب و السنة» 
و هم وی گفته که: «هرچیزی که ترا از حق سبحانه مشغول کند بر تو شوم است و هر 


35 


چیزی که خوی تو از حق باز کند و خوی تو با اسباب کند. ترا دشمن است. و هر 
نفسی که از تو برآید در غفلت نه در پاد حق سبحانه بر تو داغ است.» 

و هم وی گفته: «اذا كى القَلْبُ مِنَ الْقَفْدِ صك الژوخ مِنَ الوَجْد.» 

احمدبن ابی الحواری گوید که ابوسلیمان را گفتم که: «در خلوت نماز گزاردم» از آن 
لذت یافتم.» پرسید که: «سبب لذت تو چه پود؟» گفتم: «آن که مرا هیچ کس ندید.» 
گفت: «انک لضعيفِرٍ حيتُ حَطرٍ بقلي ذِكَرٌ الْكَلقِ .“« 

وهم وی گفته: «لِکل۔ بى ءِ صدا وَصَدَا نو رالقلب الشَيَعٌ .“« 

وهم وی گفته: «مَن أظْهَرَ الأئقطاع الى الله ققد E‏ .« 
وهم وی گفته: «أَلَع الأشياءِ فيما تكن الله وَين الد المُحاسبة 


2- داود بن احمد دارانی» رحمه الله تعالى 
وی برادر ابوسلیمان دارانی است., 9 صاحب ریاضت عظيم بود و با ابوسلیمان صحصبت 
داشته بود و سخنان وی در معاملت مٿل سخنان برادر وی بود. 
احمدبن ابی الحوارى گوید: «از داود پرسیدم که: چه گویی در دلی که آواز خوش در 
وی اثر می‌کند؟ گفت: آن دل ضعيف و بیمار بود اورا معالجه بايد کردن». 


13- ابوسليمان داود بن نصر! الطائيئ. قدس الله تعالى سره 
است. و در طریقت مرید حبیب راعی بود. و در جملة علوم حظی وافر داشت و به 
درجة اعلى بود و در فقه فقيه الفقها بود. عزلت اختیار کرد و از ریاست اعراض کرد و 
طریق زهد و ورع و تقوی بر دست گرفت. وي را فضایل بسیار است و مناقب مذکور. 
وی گفته مریدی را که: «ان أَرَذّت السّلامَة سَلمْ على الدتياء وان آرت الکرامَة کو 
على الاخِرَة. ای سر اگر سلامت خواهی دنیا را وداع کن! و اگر کرامت خواهی بر 
آخرت تکبیر گوی!» 

و از معروف کرخی فذس سه روایت کنند که گفت: «هیچ کس را ندیدم که دنیا را در 
چشم وی قدر و خطر کمتر بود از داود طایی,؛ که همة دنیا را و اهل آن را به نزدیک 
وی هیچ مقدار نبود و در فقرا به چشم کمال نگریستی. اگر چه پر آفت بودندی.» 


در جوانی توبو کرد. وقتی به صيد بیرون رفته بود هاتفی اواز داد که: «ابراهیم ! نه 
برای این کار آفریده‌اند ترا.» وی را آاگاهی پدید امد. دست در طریقت نیکو زد. به مکه 
رفت و انجا با سفیان ثوری و فضیل عیاض و ابویوسف عسولی صحبت داشت. . و به 
اک ا کی ےھ ال حال ا وا ی کی کرو واه ات 
و از اهل کرامات و ولایت است. .> 9و به شام از دنیا رفته. در سنۀ احدی اواثنتین و ستين 
RT‏ 
شخصی با ابراهیم ادهم همراه شد و همراهی وی دیر کشید. چون می‌خواست که جدا 
شود. گفت: «شاید که در این صحبت از من رنجه شده باشی. که بی حرمتی فراوان 
کردم.» ابراهیم گفت: «من ترا دوست بودم. دوستی؛ عیب تو بر من بپوشید. من از 
دوستی تو خود ندیدم که نیک می‌کنی يا بد.» 3 
وَفَبٌْ من سواک الففل عندی و تفعلۂ فییسشننٰ منک ذاکا 


عثمان عماره گفت که: «به زمین حجر بودم با ابراهیم بن ادهم و محمد بن ٿثوبان و 


30 


عاد مُنقٌری؛ سخن می گفتیم. جوانی دورتر نشسته بود. باارادت و نیاز تمام گفت: ای 
جوانمردان! من مردی‌ام» گرد این کار می‌گردم. به شب نخسبم و به روز هیچ نخورم. 
و عمر خویش را بخش کرده‌ام: یک سال حج کنم و یک سال غزا. چون است که مرا 
بویی نمی‌رسد و در دل خود هیچ چیز نمی‌یابم؛ و نمی‌دانم که شما چه می‌گویید؟» 
گفت: «هیچ کس از ما جواب وی باز نداد و در سخن خویش برفتند. اخر یکی از ياران 
گت که مرا دل و شازروی سسوحت, کوت ای جوانمرد انان که گرد‌این کار 
می‌گردند وان را ان و طالب‌اند, نه در فراوانی طاعت و خدمت می‌کوشند. در 
گریستن و تیزبینی می‌کوشند.» 
شیخ الاسلام گفت: «این نه آن است که خدمت و طاعت نباید کرد یعنی با آن چیز 
دیگر می‌باید. صوفی بی‌خدمت نبود» اما تصوف نه خدمت است. صوفيان خدمت 
بنگذارند. بلکه از همة خلق زیادت آرند. اما آنچه کنند بر او نشمارند. یعنی عوض و مزد 
و مکافات به آن طلب نکنند وا اسار ج ورا داه واد ظاهر 
به تلبیس گذرانند, و به باطن در جهان دیگر زیند.» 
ابوالقاسم نصر آبادی گفته: «جَدَبَة مِنْ جَدَباتِ الق ثژبی على عَمَل الثْقَلَيْنٍ. یک 
کشیدن که دل تو با او نگرد یعنی به محبت و معرفت و صحبت ترا , ان کردان آدکی :و 
پری.»> 
ابراهیم ادهم و علی بکار و حُذیفة مرعشی و سلم خواص یاران یکدیگر بودند. با 
یکدیگر بیعت کردند که هیچ چیز نخوریم, مگر که دانیم که از حلال است. چون 
درماندند از یافتن حلال بی‌شبهه. با اندک خوردن آمدند, گفتند: «چندان خوریم که از 
آن چاره نبود» باری شبهه اندکتر بود.» 


5- ابراهیم بن سعد العلوی الحسنى» قدس الله سره 
كنت او انو اشاق اسک رفاست خستی. از قذبمان: مشانح انست ان اهل غداد 
از آنجا به شام رفت و آنجا متوطن شد. صاحب کرامات ظاهر بود نظیر آبراهیم ادهم. 
شیخ الاسلام گفت که: «هزار و دویست و اند شیخ شناسم از این طایفه. دو علوی 
بوده‌اند: یکی ابراهیم بن سعد, دیگر حمزۀ علوی صاحب کرامات.» 
اتراهیم سعد اساد ابوالکارت اولاسئ انست: انوالخارت اولاسی دو اقدای ازادت به 
خانة خود خایگینه خورده بود بی یاران. پیش ابراهیم سعد رفت و وی در راه بود پای 
تنآ نهاد و ابوالحارث را گفت: «دست بیار!» دست به وی داد. پای وی در آب فرو 
شد. ابراهیم گفت: «پای تو در خایگینه آویخته است!» به این سخن وی را مطالبه و 
عتاب کرد بر آن کار. پس گفت: و این کاری؛ برو و از خلق عزلت گیر و 
فراغت دل جوی و گرد کردار گرد!» 

6- ابوالحارث الأولاسی» رحمه الله تعالی 
نام وی فيض بن الخضر است. شاگرد ابراهیم سعد علوی است. 
وی گفته که: «آبتدای دیدن من ابراهیم سعد را آن بود که در غیر ایام موسم از اولاس 
O O aT‏ گفتم که: منهم با شما 
همراهم. دو تن از ایشان جدا شدند. من ماندم و یک تن, و آن ابراهیم سعد علوی بود. 
شریف بود حسنی. گفت: کجا می‌روی؟ گفتم: به شام. گفت: من به کوه لکام 
می ‌ روم بعد از آن جدا شدیم» اا هشه کنانت وی به من می‌آمد .“« 
و هم وی گفته که: «روزی با ابراهیم علوی از کوه لکام می‌آمدم» لشکریی درازگوش 
زنی را گرفته بود آن زن به ما استغاثه کرد. ابراهیم با آن لشکری سخن گفت. قبول 
نکرد. دعا کرد آن لشکری و زن هر دو بیفتادند. بعد از آن زن برخاست, و لشکری 
بمرد. من گفتم: دیگر با تو مصاحبت نمی‌کنم» که تو مستجاب الدعوه‌ای» می‌ترسم که 
از من بی‌ادبیی ظاهر شود و بر من دعا کنی. گفت: اتن سی فته نی. پس 


37 


وصیت کرد و گفت: تا بتوانی به کمتر چیزی از دنیا قناعت کن !» 

و هم وي گفته که: «روزی در اولاس نشسته بودم؛ دل من به جهت بیرون رفتن در 
حرکت آمد. . بییرون آقدم ديدم که شخضی دز ميان دزختان تفار می کزارد. مرا هيبت او 
فرو گرفت. چون نیک نظر کردم ابراهیم سعد بود. نماز را کوتاه کرد و سلام داد و به 
کنار بحر آمد و لب بجنبانید. ماهیان بسیار صف کشیده روی به وی نهادند. به خاطر 
من گذشت که صیادان کجااند. همه متفرزق شدند. پس گفت: ای ابوالحارث! تو مرد 
این کار نه‌ای. بر تو باد که در این ریگها از خلق پنهان باشی» وبه قلیلی از دنیا بسازی 
تا اجل تو برسد. و غایب شد., و دیگر ندیدم او را.» 

وهم ابوالحارث گفته که: «آوازځ ذوالنون دم وحمت مسال ائ جد عزیمت زیارت 
وی کردم. چون به مصر رسیدم» گفتند: وی دیروز از دنیا برفت. به سر قبر وی رفتم و 
بر وک هان کزاردم و بنتاة: مرا خواب در ربود. وی را به خواب دیدم. آنچه ر 
داشتم از وی سئوال کردم همه را جواب گفت.» 


7- ابراهیم ستّنبة هروی» قدس الله روحه 
کنیت وی ابواسحاق است. صحب ابراهیم ادهم و کان من اقران ابی یزید. وی در اصل 
از کرمان بوده و در هرات اقامت کرده بوده. از ان وی را هروی گویند و قبر وی در 
قزوین است. یزار و یتبژک به. 
وی گفته که: «به صحبت ابراهیم ادهم رسیدم۔ اول مرا دلالت به تجرید کرد از دنیاء 
بعد از آن مرا دلالت به کسب کرد. کسب می‌کردم و بر فقرا انفقه می‌کردم. کسب را 
بگذار و توگل خود را بر خذای درشت کن تا ترا صدق و بقین خاصل آید! انچه گقت 
فرمان بردم. بعد از آن فرمود که: به بادیه درآی بر قدم تجرید! به بادیه درآمدم. مرا 
صدق توکل و اعتماد بر خدای تعالی میسشر شد.» 
گویند که: «وی را جاهی عظیم بود در هرات. چند حج بکرد بر توکل؛ ر 
می‌کرد و می‌گفت: أللهم اقطعٌ ررّقى عَنْ أَمُوال آَهْلٍ هراة وَرْهَذَهُمْ فىٌ!» 
وی گفته: «بعد از آن. روزها گرسنه می‌ماندم و چون به بازار می‌گذشتم؛ مردم با هم 
می‌گفتند: این کسی است که هر شب چندین و چندین درم نفقه می‌کند.» 
وقتی به حج رفت بر قدم تجرید و چند روز در بادیه هیچ نخورد و هیچ نیاشامید, گفت: 
«نفس من با من حدیث کرد که: a E sS‏ ناگاه 
شخصی از جانب دست راست با من در سخن آمد و گفت: يا ابراهیم! بُرائى الل في 
سِرّک؟ به وی نگریستم و گفتم: قد کان ذلک بود آنچه می‌گویی. یقن گفت: می ذانئ 
که چندگاه است که من اینجایم هیچ نخورده و هیچ نخواسته» باآن که بر جای مانده و 
بر زمین افتاده‌ام؟ گفتم: خدای تعالی داناتر است. گفت: هشتاد روز است» و من شرم 
می‌دارم از خدای تعالی که خاطری که ترا واقع شده است مرا واقع شود و اگر بر 
خدای تعالی سوگند دهم که این درخت را زر گرداند. o‏ 
دیدار وی مرا آگاهی حاصل شد.» 
روزی بایزید با اصحاب خود نشسته بود گفت: «برخیزید که به استقبال دوستی از 
دوستان خدای تعالی می‌رویم !» چون به دړوازه رسیدند. ابراهیم ستنبه را دیدند که 
مئ امد :بانزید او راا فت «در خاطر من امد که به استقبال ‏ تو آیم و ترا شفیع گردانم 
به خدای تعالی در حق خویش.» ابراهیم گفت: كوف ل ا ا ف 
پاره‌ای گل بخشیده باشد.» شیخ در جواب او متحیر شد که سخت زیبا گفت. 
وی گفته که: «روزی به مجلس بایزید حاضر گشتم. مردمان می‌گفتند: فلان کس علم 
از فلان گرفته است. بایزید گفت: مسکینان علم خود از مردگان گرفتند و ما علم از 
زنده‌ای گرفتیم که هرگز نمیرد.» 
و هم وی گفته: «مَن ارادأن ييلع الشرفت كل الشرف. فيكت نيعا سيع: الفقر 
على الغنى. و الجوعَ على الشبع. و الذونَ على المرتفعء و | على ار و التواضة 
على الكبر. و الحزن على الفرح. و الموت على الحيوة.» 


38 


8- ابراهیم رباطی, رحمه الله تعالی 
وی مرید اقم سه اسو ریق توکل از وی گرفته است, و قبر وی بر در رباط 
زنگی رز ادة اسشت کن هزات 
ونیا اتراشیم هته در قرو چون در راه می‌رفتند. ابراهیم ستنبه با رباطی 
گفت که: «با تو هیچ معلومی هست. و با خود هیچ زادی برگرفته‌ای؟» رباطی گفت: 
«نه.» پاره‌ای دیگر برفت. باز گفت: «رباطی! با تو هيچ معلومی هست؟» گفت: 
“.ai»‏ پاره‌ای دیگر برفت, پس بنشست, گفت: «راست بگوی! که پای من گران شد 
نمی‌توانم رفت.» رباطی گفت: «با من چند شراک نعلین است که چون بگسلد در آن 
کشم .» گفت: «اکنون بگسسته است؟» گفتم: «نه .» گفت: «پس بینداز که معلوم 
است. از ان نمی‌توانم رفت.» رباطی ان را بینداخت در خشم؛ و می‌خواست که زودتر 
دوال بگسلد تا وی را سرزنش کند. قضا را یکی بگسست. دست فرا کرد که بیرون 
کشد دیگری دید افتاده. همه راه همچنین بود. آخر وی را گفت: «کذا مَنْ عامل الله 
على الضدق.» 


شيخ الاسلام گفت که: «وی از متأخران است.» 

و وی گفته که: « رکو صوفی کف اوست, و بالش او دست أاوست. و خزينة او اوست. 
یعنی حق؛ سبحانه و تعالی». 

شيخ الاسلام گفت: «هرکه بر این بیفزاید کاری فرا دست خود دهد که به آن درماند.» 
و گفت: «صوفیی با دنیا افتاد. گفتند: سبب چه بود؟ گفت: . سبب سوزنی . . به سفر 

می رفتم؛ گفتم: | سوزنی باید. چون فرا دست آمد گفتم: چیزی بايد که در آنچا نهم. 

o‏ گفتم: کنف در دست نتوان گرفت. رکوه‌ای به دست آوردم. 

گفتم: حمالی نتوانم کرد. رفیقی, به دست اوزدم. اسباب فراهم پیوست تا به اینجا 

رسید. آن همه از آن سوزن شد 

لابراهيم الخؤاص: 
لقد وصَك الطريق إليك حقاً اک ا وی ا ال 
أن وَرَد الشتاءُ, قأنت كهفُ ار 3ال ف فأنت ظفل 


س 
0- ابراهیم الصیاد البغدادی» رحمه الله تعالی 

کنیت وی ابواسحاق است. و معروف وی را گفته 

بود که: «لازم گیر فقر را و مترس از آن!» 

مذهب وی تجرید و انقطاع بود. جنید گوید که: «روزی پیش سرئ سَقّطی آمد. پاره‌ای 

حصیر ازار خود ساخته, چون سرئ آن را دید یکی از اصحاب را فرمود تا برای وی 

جبه‌ای از بازار بخرید. گفت: ای ابواسحاق! اتن زا هوش که با من ده دزھ نود يه ان 

برای تو این جبه را خریده‌ام. ابراهیم گفت: با فقرا می‌نشینی و ده درم ذخیره 

می‌کنی! و آن را نپوشید.» 


5 س 
21- ابراهیم اجّری صغیر. رحمه الله تعالی 
ES‏ «یهودیی پیش ابراهیم آجری آمد به 
تقاضای چیزی که پیش وی داشت. بعد از آن که با هم سخن گفتند. یهودی گفت: مرا 
چیزی بنمای که به آن شرف اسلام و فضل آن را بر دین خود بدانم, تا آیمان آرم. 
گفت: راست می‌گویی؟ گفت: آری. ابراهیم گفت: ردای خود را به من ده! ردای وی را 
بسته و دز فان ردای خود پیجید: و ذر اتش داشخانة انداخت و در عقب .ان درامد وان 


39 


را برگرفت, وردای خود را از ان بگشاد. ردای یهودی در ان میان سوخته؛ وردای وی بر 
بیرون سلامت. یهودیىی امان أورد.» 


2 اراھ آخزی گن رجه الله الین 
جنید گوید که از عبدون رَجّاج شنیدم که ابراهیم آجری مرا گفت: «لإِنْ ترد إلى الله 
عرو جل همک ساعة خير لک ما طلعت عليه الشمُس.» 


3- محمدبن خالد الآآجرى» رحمه الله تعالى 
از مشایخ بزرگ است, جعفر حخُلدی از وی بسیار حکایت می‌کند. 
از وی آورند که گفته است: «وقتی که به عمل اجر مشغول بود در ميان خشتهایی 
که زده بودند می‌رفتم. ناگاه شنیدم که خشتی مرخشت دیگر را گفت: سلام بر تو باد 
که امشب به آتش درمی‌آیم! مزدوران را منع کردم از آن که خشتها را به اتش درارند. 
و همه را ر ت ان خال:نگذانشته: وقد از ان دیگر خت ته 


انها به بداد فقام داشت و به رفن باز امد وقتی لشکری از کفار به در سمرقند 
آمد شبی برخاست و بیرون رفت. وتانکی یزان کر رد جمله درهم افتادند و 
یکدیگر را بسیار بکشتند, و بامداد هزيمت کردند. 

وی گفته است: «هرکس ھی کون که ادب چیست؛ من کی کوب ادب ان است که خود 
را بشناسی.» و وفات أو به سمرقند بود. 


5- فتح بن على الموصلى» قدس الله تعالى روحه 
از بزرگان و,ٍمتقدمان مشایخ موصل است. بشر حافی از نظیران اوست. در سنة 
عشرین و مأتین برفته از دنیاء پیش از بشر حافی به هفت سال. 
روز عید اضحی در کویها می‌گذشت. آن قربانها دید که می‌کردند. گفت: «الھی! دانی 
که چیزی ندارم که برای تو قربان کنم. من این دارم.» و پس انگشت بر گلو نهاد و 
بیفتاد. بنگریستند برفته بود و خطی سیز بر گلوی وی. 
روزی به خانة بشر حافی امد گفت: «اگر چیزی خوردنی داری بيار!» طعام آوردند. 
لختی بخورد و باقی در گلیم نهاد و ببرد. دخترکی آن را بدید گفت: «می‌گویند که فتح 
امام متوکلان است. انک طعام برداشت و ببرد! :« بشر گفت: «او شما را می ازمود که 
چون توکل درست شود هيچ زيان ندارد.» 
شيخ الاسلام گفت که: « چون تجرید درست شود ملک سلیمان معلوم نبود. و چون 
تجرید درست نشده باشد, استين افزونی از سر دست معلوم بود.» 


6- فتح بن شَخْرَّف المروزی» قدس الله تعالی روحه 
کنیت او ابونصر است. از قدمای مشایخ خراسان است. با قبا رفتی بر رسم لشكريان. 
الله ین اخمد جنل کون کہ «از خاک خراسان چون فتح نیامد.» سیزده سال در 
بغداد بود. از بغداد قوت نخورد. از انطاکیه وی را سویق می‌آوردند و می‌خورد. 
در حالت نزع با خود چیزی می‌گفت. گوش با او داشتند می‌گفت: «إلھی! إشتد شَوّقی 
إلیک. قعجل قد قڏومی علیک!» چون وي را می‌شستند, بر ساق وی دیدند نبشته به رگ 
تست وکا ةا وو که «القَتځ لله.» شیخ الاسلام گفت که ابراهیم حربی گفت 
که: «من حاضر بودم. ديدم آن اتيشتة :زا .» گویند که: «سی و سه بار بر وی نماز کردند 
قریب سی هزار مردم.» 
مات للئصف فن اشعان لات و سر و فا 


40 


7- بشر بن الحارث بن عبدالژحمان الحافی» فُدس سره 
از طبقة اولی است. کنیت او ابونصر است. و گویند اصل وی از بعض دههای مرو 
است. E O TS E‏ 
سنة و عشرین و مأتین» پیش از احمد حنبل به سالها. ووی را زر قن داشنشد ا 
TT‏ ا اء ک ف فون قر قران اتان وی در خا اسک و اخ 


پای پیش نهاد وی را گفتند: «يا بانصر! چرا یرون ایی و سخن نکویی نضرت دين راو 
تقویت اهل سنت را؟» گفت: «هيهات ! احمد حنبل در مقام پیغمبران ایستاده است, 


که چون وی تواند کرد le‏ 
و وئ كفتة 'اشت:«ما.اعظم مصضيبة من فانة 2 عرو وَجَل.» 


28- - بشر طبرانی» فس سره 
از متقدمان مشایخ طبریه بود و شخت یزرک بود و صاحب کرامت بود. 
وی را خبر آوردند که مشایخ گفته‌اند که: «تا بشر در طبریه بود ما را از روم ایمنی 
ا ن¿ سخن بشنید. غلامان داشت که قیمت هر یک هزار دینار بود همه را 


ازاد کرد. ار ا «ما را درویش کردی !» گفت: «ای پسر! شکر آن را کردم که 
حق تعالی از من چنین چیزی در دل دوستان خود افکند.» 


9- قاسم حَربی. رحمه الله تعالی 
کان فال مدد وف اسات الأفا جردا 
بشر حافی به زیارت وی می‌رفت. روزی بیمار شد. بشر حافی به عیادت وی امد دید 


که خشتی زیر سر نهاده و یک پاره بوریای کهنه در زیر پهلو انداخته. چون ترون هد 
همسایگان وی گفتند: «سی سال است که همسایة ماست. هرگز از ما حاجتی 


نخواست .“ 


از طبقة اولی است. کنیت او ابوعلی است. و وی در اول صاحب رای بود صاحب 
حدیت کشت وستی پاکیزه. شاکرد ر کر انت از قدمای مشاتخ تلخ اس استاد جانة 
اصم. و با ابراهيم E‏ 
زهد و فتؤت۔ بر طریق توکل ر 

وفقی ا ابرافتم اقم گت که: E‏ دز ھغاش جگونة ھی ند6 گت ها جون 
می‌یابیم شکر می‌کنیم» ٠‏ و چون نمی‌یابیم صبر می‌کنیم .» شقیق گفت: «سگان خراسان 
همچنین می‌کنند.» ابراهیم گفت: «پس شما چون می‌کنید؟» گفت: «ما چون يابیم 
ایثار کنیم» و چون نیابیم شکر کنیم.» ابراهیم ادهم بوسه بر سر وی داد و گفت: 
«استاد تویی.“> و در کتاب سير السّلف اين حکایت را به عکس این آوردة. آنچه اينجا 
نشجت رة ابراهیم ادهی کرده. اکا تست ته شقیق کر دة و آنجه اجا تست :به قق 
کرده. آنجا نسبت به ابراهیم ادهم, و الله تعالی اعلم. 

شقیق گفته که: ا ابونوشنف قاضی در مکلس ابوجفة رض االله هم جار 
می‌شدم. مدتی ميان ما مفارقت افتاد. چون به بغداد درآمدم, ابویوسف را ديدم در 
مجلس قضا, مردمان گرد بر گرد وی جمع گشته. به من نگاه کرد گفت: ايها الشْيخ! 
چه بوده است که تغییر لباس کرده‌ای؟ گفتم: آنچه تو طلب کردی یافتی و انچه من 
طلب کردم نیافتم. لاجرم ماتمزده و سوگوار و کبود پوش گشته‌ام. ابویوسف گریان 


تىد.» 

و وی گفته که: «من از گناه ناکرده بیش از آن می‌ترسم که ازگناه کرده؛ یعنی دانم که 
چه کرده‌ام. اما ندانم که چه خواهم کرد.> 9 

وو کف که" «توکل ان 1 ر" که دل تو ارام کټزد به انچه خدای تعالی وعده فرموده 


41 


است.» 

و هم وی گفته: «إصحب الٹاس كما تصحب الثار حُذ مَنْمَعَتها. واکان تحرقک!» 
ا 
ولآیت ختلان شید کرزدند و کیر وی :ان 


1- داود البلخی» قدس الله تعالی روحه 
از قدمای مشایخ خراسان است. 
ابراهیم ادهم گوید که: «در ميان کوفه وة ا دى اخ وة چون فريضة 
نماز شام گزارد. بعد از آن دو رکعت سبک گزارد و در زیر لب سخنی گفت. از جانب 
دست راست وی کاسه‌ای ثرید و کوزۀ ابی پیدا امد. خود حورد و مرا قز داد این 
ف راا راع کک ا و د گنت کت ای قررندا وئ 
برادر من داود است و وصف حال وی چندان بگفت که هر که در آن مجلس بود 
بگریسشت. پس گفت: وی از دیهی از دیههای بلخ است که ان ديه بر سایر بقاع افتخار 
داز که داود از وھ ات پش ان فخ ازمن برس که: را چه آمویت؟ کعم: انم 
اعطم گفت: کدام اتینت؟ افتم۔ ان در ډل من از آن تز رگتر اسه که بز زان 
بگذرانم.» 


2 ارت بن الاد الخخاستى. كدسن الله روحة 
از فة آولی: اشک کیت .او اتو غبداللة اسه از ,غلمای شابخ ست و قدماف 
ایشان. جامع علوم ظاهر و علوم اصول و معاملات و اشارات. و وی را تصانیف بوده. 
استاد بغدادیان است. به اصل از بصره است. اما در بغداد برفته از دنیا. در سنةۀ ثلاث 
و اربعین و مأتين, پس از احمد حنبل به دو.سال. 


ا گفته: «مَنْ صَحَحَ باطتَة يالمُراقَبَة والاخلاص, زيْنَ الله ظاهره بالمجاهَدة واثباع 
لسنة.» 

و هم وی گفته: «مَنْ َم بهذب تَفْسَة بالژياضاتِ, لابُفت لَه السّبيلّ إلى ستَنِ 
الممقامات.» 


اتوغندالله خفیت کون بخمسة مِنْ سَيُوخِنا, وَالبافُونَ سلموا أحوالهم: حارث 
الفداشن و الخد و وونةة و اين العطا ي رين عجان القكى كذ س: الله الى 
اسرارهم لاهم جمُعوا بين العم و الحقايق.» 

وھ ارت اسي ف «ضفة الود أن لاترى: لتفنفى ملكا و لم انی :تفلک 
لتفسک صَرْا وَلاتَفُعاً.» 

گویند حارث محاسبی رحمه الله چهل سال به روز و به شب پشت به دیوار باز ننهاد و 
جز به دو زانو ننشست. از او پرسیدند که: «چرا خود را به تعب می‌داری؟» گفت: 
«شرم دارم که در حضرت مشاهده بنده‌وار ننشینم »> 


بن الحصین. از اجلة مشایخ خراسان است به علم و فتوت و زهد و توکل و با ابوحاتم 
عطار بصری و حاتم اصم بلخی صحبت داشته. استاد ابوعبدالله جلاء و ابوعبید بسری 

است. ابوتراب با سیصد رکوه‌دار در بادیه شد. دو تن با وی بماندند: ابوعبدالله جلاءِ و 
ابوعبید بسری,و دیگر همه بازگشتند. 

و وی گفته که: «عارف آن است که هیچ چیز او را تیره نکند. و همه چیز به او روشن 
شود.» 

وهم وی گفته که: «نیست از عبادات چیزی با منفعت تر از اصلاح خواطر دلها .« 

وهم وی گفته: «من سَعَلَ مشغولاً بالله عن الله ركه المقث في الوَفْت.» 


42 


5 وی ک9 ادا وائرت :لی اح کے ال وای على مه وقد شلک ع رة 


الصالحين.» 1 
وكان هُوَ ايضاً يقول: «بَيْنى وَبَيْنَ الله عَهْدٌ ان لاأمدٌ يَدَى إلى حرام إلا قصرت يدى 
عَلة.» 


و هم وی گفته که: «چون اعراض حق سبحانه بنده‌ای را همراه شود. زبان او در 
اولیای حق به طعن و رد و انکار دراز شود.» 
و ابوتراب در بادیه در نماز بود باد سّموم وی را بسوخت, یک سال بر پای بماند. در 


۳ 
4- ابوتراب الرملی» رحمه الله تعالی 
وی بود که با اصحاب خود از مکه بیرون رقت . ایشان را گفت: «شما بر راه جاده 
بروید که من بر راه تبوک می‌روم .» گفتند: «گرمای سخت است.» گفت: «چاره 
نیست, لیکن چون به رمله درآیید. در خانة فلان دوست ما فرود آیيد !» چون به رمله 
رسیدند. در خانة وی فرود آمدند. برای ایشان چهار قطعه گوشت بریان کرده آور5: 
ناگاه موشگیری از هوا فرود آمد. و یک قطعه را بربود. _ایشان گفتند: «آن روزی ما 
نبود.» و باقی را بخوردند. چون بعد از دو روز ابوتراب آمد. از وی پرسیدند که: «در 
راه هیچ چیزی پافتی؟» گفت: «نی: کر قلان روز که موشگیری یک پاره تریان کره 
به من انداخت.» گفتند: «پس ما با هم طعام خورده‌ایم. که آن را از پیش ما ربوده 
بود.» ابوتراب گفت: «صدق چنين باشد .« 


5- ابوحاتم عطار. قدس الله تعالی روحه 

از اقران ابوتراب بوده» و استاد ابوسعید خراز و جنيد. 
گفته‌اند: «کان ابوحاتم العطار ظاهره ظاهر الْنجّار و باطنه باطن الأبرار.» و گفته‌اند: 
اول کشی کار علوم اشارات سخ گفت وی بود 
چون صوفیۍ دیدی با مرقع و فوطه؛ گفتی: «پا قد تَشرَتم اعلامَكم و ضربتم 
طبولکم. فیالیت شغری فی اللقاءِ ائ رجالٍ تكوتونَ! 
شخصی به در سرای ابوحاتم عطار شد. در بزد. BK‏ «کیست؟» گفت: «درویشی 
است که می‌گوید: الله.» ابوحاتم E‏ افتاد و روی بر خاک نهاد و بوسه 
بر پای وی داد و گفت: «کسی مانده گە می گو بد" الله؟» 
وقتی بغداد را آراسته بودند و فسق بسیار می‌رفت. شبلی را به خواب گفتند: «اگر نه 
آن بودی که تو می گويي : الله ما همه بغداد بسوختی.» شبلي آن را باز گفت. گفتند: 
«ها نیز می گوئیم که الله گفت؛ اما ى كود الله فيا بش ٠و‏ فن هى كم 
الله حقاً بحق.» فل اللّه, ثم دَرهُم(91/انعام) , 

حَقيقَة | € َو ت تيء ء لبس يعر ف إلا المج_زد فيه حزق تجريد 


شيج الاسلام گفت که: «همة خلق e‏ تک : 9 از هزار در ھی ونر ند: 9 اين قوم 
می گوپندز یکی و از نشان خود می‌گریزند.» و س - د 
إلا كل شىء ما حلا الله باطل ول نعيم لاقحالة زائل 


و ابوخانم فة «السشاخة TT‏ 


ا ا لکن SS e‏ ا 
اقران ارت فخا ستی .وار حاتی اسنت: ی اکر زوف کرخی و انان کها ا 
تانیه‌اند اکثر نسبت به وی درست کنند. بامداد سه شتنبه. سیم رمضان. سنة ثلاث و 


43 


خمسین و مأتین پرفته از دنيا. 

جپید گفته: فار ایت اعد مت السشر :أن عله ون نة طا زاي فخطخ ا الا فين 
عِلْةٍ الموت.» 

و هم جنید گفته که: «روزی به خانۀ سری درآمدم. خانة خود را می‌رّفت نشسته و این 
بیت می‌خواند و می‌گریست: 


لاقي اللهار ولافن اللحل الك فة فلا أتالئ آأظتال الا ام فضا 


سری در وقتی که محتضر بود جنید را گفت: «ایاک وَصْحَْبَة الأشرار, ولا تقطعٌ عن الله 
بصحبة الأخيار!» 
شيخ الاسلام گفت که جنید گفته که: «وقتی پیش سری سقطی بودم نشسته؛ قومی 
بر در سرای وی بودند نشسته. سری مرا گفت: کس بر در ف اه ی 

: نه درویشی است, همین کار می‌جوید. گفت: وی را بخوان! خواندم. سری با 
وی در سخن آمد. دیر بماند, و سخن چنان باریک شد که من هيچ در نیافتم. تنگدل 
گشتم. آخر سری گفت: شاگردي که کرده‌ای؟ گفت: به هرات مرا اشتادی است که 
گفتٹ: این عل دز خراسان ای و5 فة خان نود E a E IS‏ 
نیابی.» 
سری گفته که: «معرفت از بالا فرود آید چون مرغ پروازکنان. تا دلی بیند که در او 
شرم بود و حیا آنجا فرود آید.» 
و هم وی گفته:«بدايةٌ المعرفة تجريدڈ التفس للشفريد لِلْحَنّ.» 
وهم وی گفته: «مَنْ تزينَ للٹاس بما ليس فيه, سقط من عَيْنِ الله عڑوجل.» 
و هم وی گفته که: ر طرف وس هارم جمعی از گرانجانان فژایان به عیادت 
استدعای دعا کردند. دست برداشتم فة الله علمنا كف تغْو د المَرّضى.» 
جنید گفته که: «زوزی بر سری سقطی درامدم. مرا کاری فرمود. زود آن را بساختم و 
پیش وی رفتم. کاغذ پاره‌ای به من داد در وی نوشته که: سَمعْت حاديا يَحّدۇٌ فى 
البادية و يقول: 

یکی واا ری وا کی آیکی ج داو ار و ارفنی 


وتفطعى حَبّلي وَنَهجُريني» 


7- على بن الحميد الغضائرى» رحمه الله تعالى 

از متقدمان مشايخ است. له الاحوالّ البديعة و الأعمالٌ الژفيعة. و كان بُعَدٌ من الأبدال. 
وی گوید که: «د ر خانة سری بکوفتم. شنیدم که می‌گفت: اللهك من شعَلني عنک. 
قاشعل بک عثی! اا د ا ل > اا 


روزی کرد.» 


8-ابوجعفر السماک. رحمه الله تعالی 


وی بغدادی است. از مشایخ سری سقطی. منزوی و منقطع و متعبد بوده است. 
جنید گوید که از سری شنیدم که گفت: «روزی ابوجعفر سماک بر من درآمد. دید که 
ر و ا بیستاد و ننشست. پس به من نگریست و گفت: يا 
سرا ضرت اء التطالون !ونار کت و اماع ان خماعت را کرد من نشت روه 


39- احمدبن خضروية الىلخى» قدس الله تعالىی سره 
از طبقة اولی است. کنیت او ابوحامد است. از زر کان مشایخ خراسان است. از بلع 


44 


بود. با ابوتراب نخشبی و حاتم اصم صحبت داشته بود و | بړاهیم ادهم رأ دیده بود. 
ری کی کا اھ اوھ کا من ال لن الل اء ال 

از نظیران بایزید و ابوحفص حداد است. در سفر حج ابوحفص را زیارت کرد در 
نیسابور, و بایزید را در بسطام. ابوحفص را گفتند که: «از این طایفه که را بزرگتر 
دیدی؟» گفت: «از احمد خضرویه بزرگتر ندیدم به همت و صدق احوال.» 

شخصی از احمد طلب وصیت کرد. گفت: «أهِت نفسّک حتي تحييها.» 

و هم وی گفته: «الطريق واضخ, و الحق لائخ, و الداعى قد أسَمَع, فما الثّحيْرٌ بعد هذا 
إلا مِنَ القمى.» 

فی رحمه الله فی سنة اربعینَ و مأتین, و قبره ببلخ بُزار و بُثبرک به. 


0- یحیی بن مُعاذ الرازی» رؤح الله تعالی روحه 
یوسف بن الحسین الرازی گفت: «به صد و بيست شهر رسیده‌ام به دیدار علما و 
حکما و مشایخ. هع کن تم و ر ریز کن از بی مواد رای 
E‏ «إنكسار العاصينَ أحبٌُ ال من صَوَلَة المُطيعين.»_ 
شیخ الاسلام گفت: SSS Sh E‏ 
در غرور افکند و معجب شود به خود. و وقت بود که در شغلی افکند یا در معصیتی» و 
وی را از ان نیکو بیرون ارد. در ان غفلت وی را به خود مشغول کند و نظارۀ خود به 
وی ارزانی دارد. SENE Sa‏ و ايمن بودن 
بر هر دو غرور و مکر است. که حکم او در ان ندانی و عاقبت خود در آن نشناسی. 
باید که دلیر نباشی. که الله تعالی گله می‌کند از قومی که دلیروار در معصیت وی 
می‌روند و می‌گویند: سَيَعْفِرلنا! اين خود ما را بیامرزند. هیچ چیز در گناه بتر از حقیر 
داشتن آن نیست. در حقارت آن منگر, در آن نگر که با که می‌رود! :« 
یحیی معاذ را گفتند قومی‌آند که می‌گویند: «ما به جایی رسیده‌آیم که ما را نماز نباید 
کرد!» گفت: «بگو: رسیده‌اید. اما به دوزخ رسیده‌آید.» 
و وی گفته: «صدّق المَحبّة العَمَل بطاعَة المَحبُوب.» 
د شم وی گفته که «زاهدان غربای دنیااند و عارقان فریائ آخزت 
و هم وی گفته که: «حق سبحانه و تعالی قومی را دوست داشت, دل ایشان در خود 
بست. کسی که کسی را دوست دارد. دل او را در خود بسته دوستر دارد.» 
وهم وی گوید: «هر که از دوست جز دوست دید وی دوست ندید.» 
و هم وی گفته که: ا8ل قرفت خش الله اتد دن رمن جا اشن مر انیت کد 
و هم وی گفته که: «حقیقت محبت آن است که به بژ نیفزاید و به جفا نکاهد.» 


قال اهل الثاریخ: «خرج يحیى بن معاذ الى بلخ و اقام بها مَدةً, ثم رجع الى نيسابورء و 
وق أو مض ررد وا ببق ماد ضحت داه بون 

وی گفته که: «وقتی در مجلس یحیی بودم. یکی را وجدی پدید آمد. دیگری از شیخ 
پرسید که: وی را چه بوده است؟ گفت: سخن خدای شنید. سژوحدانیّت بر دلش 
کشف شد صفت انساثیت محو شد.» 


س 
2- بایزید بسطامی» قدس الله تعالی سره 
از طبقة اولی است. نام وی طیفور بن عیسی بن آدم بن سروشان است. جد او گبری 
بوده» مسلمان شده. از اقران احمد خضرویه و ابوحفص و یحیی معاذ است, 9 شقيیق 
بلخی را دیده بود. وفات او در سنة احدی و ستين و ماتين بوده» و در سنة اربع و 


45 


ثلاثئين نیز گفټه‌اند و اول درست‌تر است. 

و استاد وی کردی بوده؛ وصیت کرده که: «قبر من فروتر از استاد من نهید: حرمت 
استاد را.» 

و وی از اصحاب رأی بوده, لکن وی را ولایتی گشاد که مذهب در آن پدید نیامد. 

شیخ الاسلام گفت که: «بر بایزید فراوان دروغها بسته‌اند. یکی آن است که وی گفته: 
شدم خیمه زدم برابر عرش !» 

شيخ الاسلام گفت: «این سخن در شریعت کفر است و در حقیقت بعد. حفيقفت 
درست می‌کنی به فرادید آوردن خویش؟ حقیقت چیست؟ برستن از خویش. حقفيقفقت 
به نابود خود درست کن! برابر گفتن خود کفر است. توحید به دوگانگی درست 
می‌کنی؟ وابرسیدن می‌باید نه فرا رسیدن.» 

حُصری گفت: «اگر عرش بینم کافر باشم.» 

جنید متمکن بوده. او را بوح نبوده. امر و نھی را بزرگ داشته و کار از اصل گرفته؛ 
لاجرم همه فرقه‌ها وی را پذیرفته‌اند. او را گفتند: «وطن تو کجاست؟» گفت: ا 
عرش. یعنی غایت همت من,» و منتهای نظر من» و آرام جان من»و سرانجام کار من 
آن است, که الله تعالی گفت موسی را که: ly,‏ 

ن کون که چون بایزید نماز es‏ قَعقَعه از استخوان سينة وی بیروںن فی |مدى: 
و می‌شنیدندی, از هيبت حق و ت 


بایزید به در مرگ گفت: «الهي! ماڌکڙک إلا عن عَهلةِ, وما حَدَه مٿ إلا عن فَترَة. هرگز 
یاد نکردم ترا مگر از سر غفلت. و هرگز ترا نپرستیدم مگر از سرفترت.» این بگفت و 
برفت. 


ابوموسی گوید شاگرد وی که بایزید گفت: «اللّه تعالی را به خواب دیدم. گفتم: راه به 
تو چون است؟ گفت: از خود گذشتی ړسیدی .“« 

شيخ الاسلام گفت: «راه به شناخت الله تعالی آسان است, راه به یافت او عزیز 
است.» 

بایزید را قدس الله سره پس از مرگ به خواب دیدند, گفتند: «حال تو؟» گفت: «مرا 
گفتند: ای پیر! چه آوردی؟ گفتم: درویشی به درگاه ملک شود وی را نگویند چه آوردی,. 
گويند چه خواهی. « 

وکونا در نیسابور عجوزه‌ای بود عراقیه نام از درها سؤال کردی. ا برفت. به 
خوابش دیدند. گفتند: «حال تو؟» گفت:«گفتند: چه آوردی؟ گفتم: آه! همه عمر مرا به 
این در حوالت می‌کردند که: ll‏ دهاد! واكون می‌گویند چه آوردی! گفت: راست 
می‌گوید. از او باز شوید!» 


3- ابوعلی سنّدی» قدڈس الله تعالی روحه 
در شرح شطحیات شيخ روزبهان بقل اور دة است که وی از استادان بایزید است. 


بایزید گوپد که: دفن از ابو على غلم فا در تو جد :هن اوخت و ابوعلى از من الحمد و 
قل هو الله.» 


4- ابوحفص حداد- قڈس الله تعالی سژه 
SE SSE EDS SS ELS A E E‏ 
جهان بود و شيخ ملامت. وپیر بوعثمان حیری است و شاه شجاع کرمانی به وی نسبت 
درست 
ا الاسلام گفت که: «وی نمودۀ جهان بود در وقت خود. حق تعالی او را فرا نمود 
که مرا چنین بايد بود.» 
قال المؤمل الجصاص الشيرازى رحمه الله «أعطي الجنيد الحِكُمَة, وَأغطى شاق 
الكرمات ‏ الأجوة و عطي او حفص الاغانواغظى انوئريد الشطامى المتقان. 


46 


و ابوحفص رفیق احمد خضرویه و بایزید است. شاگرد عبدالله مهدی باوردی است. با 
ld‏ 
مات ابوحفص فى سنة اربع a‏ و الاول 
اکثر و في تاريخ الأمام عبدالله اليافعى انه مات سنة خمس و ستين و 
و وی گهته که: «حسس ادب ظاهر عنوان حسن ادب باطن است Lk‏ 
ضلى الله وقله فلم داو خف قله لخفى جوارجةة 
وقتی به حج می‌رفت. به بغداد رسید. جنید استقبال کرد. ابوحفص پیر بود مریدان بر 
سر وی به پای ایستاده بودند و آداب نیکو می‌ورزیدند. جنید گفت: «اصحاب خود را 
آداب ملوک آموخته‌ای! » گفت: «نگاهداشتن ادب ظاهر دوستان حق راء عنوان ادب 
باطن است حق را.» 
وانشد شيخ الاسلام لغيره: 

ول و تعونت فا طو نة الا وفی وجھو من ذاک عنوان 


وھ وی کف هی که در فر وى اقغال :و افوا و اخوال ودرا بے هیزان کات 
فت ون و دوا خر را وارد ر راا جوا ردان تھی فر 
و هم وی گفته: «الفْتوةٌ أداءٌ الأتصافِ وترك مُطالَبَة الانتصاف.» 


5- ابومحمد حداد» رحمه الله 


یکی از مریدان ابوحفص بود. از گویان نشابور پیش ابوحفص آمد. وی را گفت که: 
«آهنگری می‌کن و به درویشان می‌ده و از آن مخور, و برای خود سؤال می‌کن و 
می‌خور!» یک چند چنان می‌کرد. مردم زبان به وی دراز کردند که: «حرص نگرید که 
کار می‌کند 9 سؤال هم می‌کند!» چون آخر به جای آوردند که حال وی چون است, وی 
را قبولی پدید آمد. دست احسان بر وی بگشادند. ابوحفص گفت: «چون حال ترا به 
جائ اوزدند دیک سوال مکن که سوال جر تو خرام شد از آن کازی که فی کنی 
می‌خور و می‌ده!» 

SS‏ «اگر قصد این طریق داری ي اول 


خواهی نکن 3 و اگر خواهی مکن.» .« 


6- ظالم بن محمد رحمه الله تعالى 


از بزرگان مشایخ بود ناف او غندا للد نوو لیکن خود راا کالم نام کرد ود کتى: 
«هرگز از من بندگی نیامد. پس من ظالم باشم .» و وى از اصحاب ابوجعفر حداد بود. 
وی گفته: «هرکه خواهد که راه بر وی گشاده شود ایق انتنه کار زا ملازمت بايد کرد: 


ارام گرفتن با دکز خی و از لق کریدتن و کې خوزدن» 


7- ابومُزاحم شیرازی» رحمه الله تعالی 
وی بزرگی بوده از مشایخ فارس, با جنید و شبلی مناقره کرده بود. چون سخن گفتی 
در معرفت. . مشایخ از او بترسیدندی. صاحب حدیٽتۍ سخت زز گوار بود شیح 
ابوعبدالله خفیف وی را در کتاب اسامی مشایخ فارس ذکر کرده. در سنة خمس و 
اربعین و ثلثمائه ازدنیا برفته. 
وی به زیارت ابوحفص می‌آمد. ابوحفص و اصحاب وی را چند درم فتوح رسیده بود. 
فقن به این خلاها پاک کنیم.» انوحقص گفنچ این ما کردذایم۔ هم فا را پاک بای 
کرد و آنچه فتوح است درویشان را به کار بايد برد.» به آن مشغول بودند که شخصی 
دروو ابوحفص را گفت که: «خود را بشوی و جامه درپوش که شیخ ابومزاحم از 
رس دررسید!» گفت: «اگر این آن بومزاحم است که من می‌شناسم. می‌شاید 


47 


ر و . 
ابوالحسن فوشنجی صوفي گوید رحمه الله تعالی: « من دل في تفسه رَفَعَ الله KES‏ 
وَمَنْ عَرٌ في تَفُْسه اذَلةٌ الله في اعَيْنِ عباده.» 

Su el A gS o ا‎ 


رُفته است.» 


8- عبدالله مهدی باوردی» رحمه الله تعالی 

وی یکی از بزرگان این طایفه است. استاد ابوحفص چڈاد است. ابوحفص به باورد 
نزدیک وی شد و وی را شاگردی می‌کرد. و اين عبداللّه در ابتدا آهنگر بود و سبب 
دست از کار بازداشتن وی آن بود که روزی آهنگری می کرد آهن در آتښ نهاده بود. 
تایایی مر در وکاں او یکذھتا و این انت ھی جواند که <الفلی وقد الحو 
لِلركمنِ .« (26/ فرقان) عبدالله ان بشنيد۔ آن آهن که در دست a‏ از دست وی 

ناد بيخود دست به آهن تافته برد و برداشت. شاگرد او آن بدید بیفتاد و بیهوش 
گشت. شاگرد را گفت: «چه شدی؟» بنگریست. آهن در دست خود دید. گفت: «چون 
سڑ من فاش شد برستم.» برخاست و برفت و دکان را بگذاشت. 


49- حَمدون قصار» قدس الله تعالىی سره 

ار طف اولی اس کیت ایا والح اسک تخ و اما اقل ملامت بود و در تابور 
طربق ملامت را ویر کرد اول ماله که ازوق و اصحاب وی هعرق ردد و 
اخوال انان افد سل ری و خد گند اکر روا جورت که:پش ار احمد 
قرفل ضلن الله كلنة و سلم هر ى ودن ارافان ودق 6 
حمدون قطضار عالم بود و فقيه. مذهب توری داشت و طریقت او. استاد عبدالله مَنازل 
است و هیچ کس از شاگردان وی طریقت وی نگرفت چون ابن منازل. و صحبت 
داشته بود با سلم بن الحسن الباروسی و ابوتراب النخشبی و علی نصرآبادی. رفیق 
ابوحفص بود در سنۀ احدی و سبعین و ماتین برفته از دنیا در نیشابور و قبر وی در 
حیره است. 
و وی گفته که: «نفس خویش را بر نفس فرعون فضل ننهم,. اما دل خویش را بر دل 
فرعون فضل نهم.» 
TT‏ 

« 
وهم وی كفت من رائت فه خطلة من الخبر فلا تغارقة, فاه تضنبک من بركاتة» 
ES E E‏ وی را پاره‌ای کاغذ دربایست 
شد. اهل بیت میزبان پاره‌ای کاغذ بیرون انداختند۔ خمدون آن را رد کز د وؤ گقت: «روا 
نبود این را بکار بردن؛ که وی غایب است, و من ندانم که وی زنده هست يا نی.» 
شیخ الاسلام گفت که: «همه سیرت و کار ایشان بر اين قياس بود. اکنون جماعتی 
اباحت و تهاون شرع, و زندقه و بی ادبی و بی حرمتی پیش گرفته‌اند که ملامت است. 
مایت ان وو کے کی یی حرھی درت کاری ک5ا اورا غاا مت کقد 
اکت ان ود کور ارچ اد واا لد اک ارد 


0- ابوالحسن الباروسی» قدس الله تعالی روحه 
نام او سلم بن الحسن الباروسی است, و کنیت او ابوعمران. شیح ابوعبدالرحمان 
OA‏ درتاریخ صوفیه ذکر کرده است و گفته که: «وی اا 
نشابور است.» از ,استادان ڃمدون قضار و مستجاب الدعوه بو 
وی گفته که: «لايَطْهَرٌ على أَحَدٍ شىء ِن تور الأيمان إلا بائباع السشتة ومُجاتّة اليذعة. 


48 


وکل وضع ترى فيه اجُتهاداً ظاهراً يلا ثور قَاعْلَّم ان تة عة خَفيّة.» 

الل کد یی را هت دک وی اتات ھک یه ا ری کی 
ا ا ا و طاف ا ر د رطاف تار اد راط 
ایشان بودی؛ مردان بودندی. نماز بسیار می‌بینم و روز فراوان, اما از نور ایمان هیچ 
چیز نیست بر ایشان .« 

کت کک کار ار کی اظن است ا کی طاهره 


51- - منصور عار فدنن الله الي رة 
از طبقة اولی است. کنیت وی ابوالشری است. از اهل مرو بوده و گفته‌اند از اهل 
باورد» و گفته‌اند از اهل پوشنگ. و به بصره بوده و وی از حکمای مشایخ است و 
سخنان نیکو دارد در معاملات. 

پس از مرگ وی را به خواب دیدند گفتند: «حال تو چیست؟» گفت: «مرا بنواختند و 
در آاسمان هفتم منبر نهادند, و مرا گفت: بر رو! آنجا از من می‌گفتی. اينجا با من 
می‌گوی و با دوستان و فرشتگان من می‌گوی!» E‏ 

وقتی برنایی بر دست وی توبه کرده بود و توبه شکسته و از راه برگشته. گفت: «هيچ 
E RL SL N eas‏ 


2- احمدبن عاصم الأنطاکی» رحمه الله تعالی 
از طبقة اولی است. کنیت او ابوعلی است, و گفته‌اند ابوعبداللّه و این درستر است. 
از اقران بشر حافی و سرئ سقطی و حارث محاسبی است. و گفته‌اند که فضیل 
عياض را دیده بود از استادان احمد ابی الحواری است. 
وی گفته: «امام هر عمل علم است. و امام هر علم عنایت.» 
و هم وی گفته که: «الله تعالی ,می‌گوید: إتما أموالكة وَاولادك ف2 َد( فنَتَة (28/انفال 9 
5تغابن). وََعَنْ تستزيڈ من الفيتة. ما آن فتنه زیادت e‏ .“« 
و هم وی گفته: «واقَفتا الشالحين في أعمال الجَوارح, و خالَفْناهُم في الْهمَم.» 
و هم وی گفته: «الصبرٌ مِنْ اول الژضا.» 
وی را آز اخلاص ر ا #وکیی که عمل فال بی وواه که را هان 
اد گند و ان یرای آن ڑا ورک دازند و یات انرا ار فر خو سجاه نطلی ان 
اخلاص است.» 
و هم وی گفته: «إِعْمَلْ على ان لَيْسَ في الأرض أَحَدٌ غيرك ولا في السّماء أحدٌ غيرة.» 


53خ :ون الظو ی قدس الله سره 
وی به بغداد بوده. صوفی است و محدت. استاد عثمان بن سعید الڈارمی است و 
استاد ابوالعباس مسروق و ابوجعفر حداد مهين و ابوسعيد خراز و جنید است. 
ابوعسید خراز گفته که: «در ابتدای ارادت به سیاحت شعف تمام داشتم. روزی 
محمدبن منصور گفت: ای فرزند! مقام ارادت خود را لازم گیر تا بر تو در آنجا در هر 
خیر و برکت گشاده گردد.» 
و هم وی گفته که محمدبن منصور الطوسی گفت که: «در طواف بودم. شخصی 
طواف می‌کرد و می‌زارید و می‌گفت: خداوندا! .ان گمشدة من به من باز 5ة! گفته: 
آن گمشدۀ تو چیست؟ گفت: زندگانی داشتم با او بس خوش. وقتی در بادیه تشنه 
مانده بودم, بیگانگانه گفتم: تابستان است و بادیه اکنون آب از کجا آرم؟ هلاک شوم. 
در ساعت میغ بر آمد و بارانی عظیم درایستاد, چنانکه گفتم هم اکنون غرقه گردم و 
هلاک شوم. .> چون با خود أمدم. ان نیکویی زندگانی منص شده بود.» 
شیخ الاسلام گفت که: «او را عقوبت کرد که مرا چرا نشناختی. که در قدرت من 
تابستان و زمستان یکی بود.» 


49 


و هم ابوسعید خراز گفته که از محمد منصور پرسیدند از حقیقت فقر, گفت: 
«السکونڻ عند كل عَدَم, و البذل عند كل وجودٍِ .« 

و هم وی گفته: «يَحّتاخ المُسافرٌ في سَمَّره إلى أربعة اشياء: علم یسوسه. و ذکر 
يونسه, و وَرَع يحجزة, و يقين يَحُوِلّه.» 

شيخ الاسلام گفت: «همه عمر از این چهارچیز به سر نشود. که تو همیشه در سفری 
د رک کراا رل دازی هر که از انی چھار جنر غالی انست ضات اس علهی که راض 
وی بود که وی را راست و نرم کند و ذکری که مونس وی بود تا در تنهایی وحشت 
نکیرد و ورگی که باز دار دة وی بود تا به هر ناشایست ننگرد ویقینی که مرکب وی بود 
تا بازپس نماند و در هرچه باشد در زندگانی باشد بی کراهیت.» 

و هم این محمد منصور وقتی سخن می‌گفت با جمع و همانا که سخن به ذکر ملامت و 
ملامتی انجامیده بود یکی گفت: «سخن ملامتی نه سخن ماست. ماكة اينم ؟» وی 
جواب داد كه: علد ذكر الطالحين تدزل.الزحمة.» در ساغت باران دزاستاد بئ هيچ 
ميغ. 


4- على عکیئ. رحمه الله تعالی 

وی هم از این طابفه بوده است. در مکه مجاور. 
وی گفته: «مَنْ رَضى من الدڏنيا الا فهو فاون و من رضى من العلم بالعلم. فهو 

مفتون. ومن رضی من الزهد بالثناء فهو محجوب» و من رضی من الحق بشىءِ مادون 
الحق کائناً ما کان فهو طاغ.» 
شيخ الاسلام گفت: «تو داتّی که دنیا کدام است؟ مادنا من قلبک فألهاک. هرچه به دل 
تو رسد که دل ترا از او باز پوشد دنیای تست و هر چیز که ترا از او مشغول کند فتنۀ 
تست و ان که. از غله به علم راضی است مفتون است. علم سیرت راست و آگاه 
کارکرد را. علم که ترا سیرت ندهد و آگاهی که با آن کارکرد نبود, فتن تست.» 
و في مناجاته: «الهی! ما را بر آگاهی فرومگذار که آگاهی همه شغل است. و در 
دانش مبند که دانش همه درد است و تابنده با خود است, جوب خشک و اهن سرد 
است و هر که از زهد به ثنا EE‏ 
صوفی کثز است.» 


٤ء‏ س 
ا ایی اک کک وی او دال چان ار فذماک فقا خر اسان اش ا 
اهل بلخ. با شقیق صحبت داشته است. و استاد احمد خضرویه است. 
مات بواشجرد من نواحی بلخ؛ سنة سيع و ثلاثين و ماتين. 
و گفته‌اند که وی اصم نبود. ضعیفه‌ای با وی سخن می‌گفت. در اثنای سخن بادی از 
وی جدا شد. دفع خجالت وی را گفت: «آواز بلندتر کن!» با وی چنان فرا نمود که 
گوش وی کر است و آن را نشنید۔ آن ضعیفه شادمان شد, و آن لقب بر وی بماند. 
وی گفته است: «هر که در این طریق درمی‌آید. می‌باید که چهارموت را بر خود گیرد: 
موت ابیض و آن گرسنگی است. و موت اسود و آن صبر کردن است بر اذای مردم» و 
موت احمر و آن مخالفت نفس است, و موت اخضر و آن پاره‌ها بر هم دوختن است 
پوشش را.» 
وهم وی گفته: «هر بامداد شيطان می کون چه خواهی وزد فى دونه رک5 
می‌گوید: چه خواهی پوشید؟ قى کوب" کفن. وم وید که : کجا خواهی بود؟ a‏ 
درگور.» 
شخصی از وی پرسید که: «چه آرزو داری؟» گفت: «عافیت روزی تا شب.» آن 
شخص گفت: «این عافیت نیست که در همة روزها داری؟» گفت: «عافیت روز من 
ان است که در وی عاصی نشوم خدای راء سبحانه.» 


50 


شخصی از وی طلب موعظت کرد. گفت: «اذا آرڈت ان تعصی مولاک, فأغُصه في 
مَۇضچ لاټراک.» 

بزرگی به وی چیزی فرستاد. قبول کرد. گفتند: «چرا قبول کردی؟» گفت: «در گرفتن 

آن ذل خود دیدم و عژڑ وی و در ناگرفتن ا عر خود ديدم و دل وی. عژوی را بر عڑ 

خود اختیار کردم و ذل خود را بر ذل وی.». 

از وی پرسیدند که: «از کجا می‌خوری؟» گفت: «وللّه حَزائن السّمواتِ و الأرْض ولكق 

المُنافقينَ لايَفْقَهُونَ.» (7/منافقون) 


6- احمدبن ابی الحواری» قدس سره 

از طا اول ات کیت وی ابوالجسی ار اهل وشیا شه ضحت د 2ا 
ابوسلیمان دارانی 9 ابوعبدالله نباجی و غير ایشان از مشایخ. و وی را برادری ,بود 
محمدبن ابی الحواری که در زهد و ورع با وی برابری می‌کرد و پسر وی عبدالله بن 
احمدبن ابی الحواری از زهاد بود و پدر وی ابوالحواری که نام وی میمون بود از 
متورعان و عارفان بود. خاندان ایشان خاندان زهد و ورع بود. مات رحمه لله سنة 
ثلاثین 9 ماتین. وَکانَ الجنيد قول «احمدبن ابی الحوارى ريحانة الشام .“« 
وی گفته که: «دنیا مزبله و مجمع سگان است. و کمتر از سگ آن کس است که از وی 
دور نمی‌شود, زیرا که سگ حاجت خود از آن می‌گیرد و می‌رود و دوستدار وی ازوی 

به هیچ حالی جدا نمی‌تتىود.» 
گویند که وی را با ابوسلیمان دارانی عهدی بود که هرگز مخالفت فرمان او نکند. 
روزی ابوسلیمان در مجلس سخن می‌گفت, احمد آمد و گفت: «تنور تافته شد چه 
می‌فرمایی؟» ابوسلیمان جواب نداد. دو سه بار مکرر کرد ابوسلیمان را دل به تنگ 
آمد گفت: «برو در آنجا نشین!» ابوسلیمان ساعتی مشغول شد بعد از آن یاد او آمد 
که احمد را چه گفت. گفت: «احمد را بجویید که در تنور خواهد بود!» چون باز جستند. 
وی را در ننور یافتند یک موی از وی ناسوخته. 
و هم وی گفته که: «محمدبن السماک بیمار بود. قاروره وی را گرفتیم که به طبیبی 
بریم راي در راه مردی خوبروی خوشبوی پاکیزه جامه پیش آمد, گفت: کجا 
مي رويد : ؟ گفتیم' به فلان طبیب تا قارورۀ ابن سماک به وی بنماییم. گفت: سبحان 
الله! در معالجة دوست خدا به دشمن خدا استعانت می‌جویید؟ این قاروره را بر زمین 
زنید و ابن سماک را بگویید که دست خود را بر موضع وَجَع نهد و بگوید: بالحق انزلناه 
و بالحق نزل (105/اسراء). پس غایب شد چنانکه وی را ندیدیم. پس به سوی ابن 
سماک بازگشتیم و قصه با وی بگفتیم. دست خود بر موضع وَجَع نهاد و آنچه آن مرد 
گفته بود بگفت. در حال نیک شد و گفت: آن مرد خضر بود. عليه السلام.» 


7 ال چن ی بی ا الا اک خم ا 
از طبقة اولی است. کنیت وی ابومحمد. وَهو من رّهاد الصوفيه. و الاكليَنَ من الحلال, 
و الورعينَ في جمع الاحوال. اصل وی از کوفه بود. اما مقیم انطاکیه شده بود و 
طریقت وی در تصوف طریقت سفیان توّری بود زیرا که با اصحاب سفیان صحبت 
داشته بود. 
فتح بن شَحّرَّف گوید که: «اول بار که غبدالله بن خبیق را دیدم: گفت: ای خراسانی! 
چهار چیز است که غیر از آن نیست: چشم و زبان و دل و هوا. چشم خود را نگاهدار 
که به آنچه خدای تعالي نپسندد ننگرد. و زبان خود را نگاهدار که چیزی نگوید که خدای 
تعالی از دل تو خلاف آن داند و دل خود را نگاهدار که در وی غل و حقد هیچ مسلمانی 
نباشد و هوای خود را نگاهدار که به هیچ ناشایستی مايل نشود. وقتی که این خصلتها 
در تو نباشد, خاکستر بر سر خود کن که بدبخت شدی.» 
وی گفته که چنین به ما رسیده است که: «حبری از احبار بنی اسراییل می‌گفت: یا 


51 


رب كَمْ أعصيک ولا ٿعاقئني! قأوحی الل الى تب من انبیاءِ بنی اسرائیل: فل لَ: کم 
آعاقبک وَأنت لا تدري, آلم اسلبک حلاوم مُناجاتي؟» 


58- نهل تن غندالله ال ری قدس الله تعالی سره 
ار ا ا اسک کھت او ا وھد متخ ار کرای ای کو وهای :ا طا که 
cel cu MCL oL‏ 
شاگرد ذوالثون مصری است و صحبت داشته با خال خود محمدبن. سؤار. از اقران 
جنید است و پیش از جنید برفته» در محرم سنة ثلاث و ثمانین و ماتین و کان عمره 
E‏ 
سهل گوید: «سه ساله بودم که شب زنده می‌داشتم و در نماز کردن خال خود 
محمدبن سۆار, می‌نگریستم. مرا می‌گفت: ای سهل! برو و خواب کن که دل مرا 
مشغول می‌داری. 
و روزی مرا گفت: هیچ یاد نمی‌کنی آفریدگار خود را؟ گفتم: چگونه یاد کنم؟ گفت: هر 
شب در جامة خواب خود سه بار بگوی در دل خود بی آن که زبان تو بجنبد که: الله 
معی. الله ناظری, الله شاهدي. چند شب آن را گفتم, و وی را آگاه کردم از آن. گفت: 
هر شب هفت بار بگوی! ارا کم ووی ر ااه کرد تم ازا کت ر 
شب یازده بار بگوی! چند گاه آن را گفتم و در دل خود از آن حلاوتی یافتم. چون 
سالی بر آن بگذشت, گفت: یاددار انچه ترا اموختم و بر ان مداومت نمای تا به قبر 
درآیی, که آن ترا سود خواهد داشت در دنیا و آاخرت. بعد از چندگاه دیگر مرا گفت: 

مَنْ کانَ الل مَعَه مَعَهٌ وَهُوَ ناظرةُ و شاهده یعصیه؟ ایاک ۆالمعصية .« 
ا «نشان بدبختی چیست؟» گفت: «آن است که ترا علم دهد و 
توفیق عمل ندهد و عمل دهد و اخلاص ندهد که عمل کنی بیکار کنی و دیدار و صحبت 
دهد با نیکان و ترا قبول ندهد.» 
از عتبة غسال پرسیدند که: «نشان نیکبختی و نشان بدبختی چیست؟» گفت: «نشان 
نکی آں:است کہ ترا فر دمت کند و پرا حاضر گند وتشان کی ان شوت که 
فرا خدمت کند و حاضر نکند.» 
و هم عتبة غسال گفته که: «بدبختی به دوست نرسیيدن است به شناخت. نه به دوزخ 
رسیدن۔ و نیکبختی به دوست پیوستن به شناخت. نه به بهشت رسیدن.» 
شيخ الاسلام گفت: «هیچ نشان نیست بدبختی را روشنتر از روز بتری. هر که نه در 
زیادتى است کر نقصانٍ است.» 
سهل گفته است: «اۇل هذا الأمر عِلمْ لایدرک, و آخِرُةٌ علم لابنقد.» 
و هم وی گفته: «ما دمت تخاف ألفَفَرَ. OT‏ 
و هم وی گفته: «درویشی که از دل وی شیرینی چیزی از دست مردمان فراستدن 
نیفتد. از وی هرگز فلاح نیاید.» 
و هم وی گفته فی تفسیر قوله تعالی: وَاجِعَل لي م لَڏْلکَ سُلطاناً تصیرآاً(80 اسراء) 
«بعنی ` لسانا ینطق عنک لاینطق عَنْ غیرک.» 
و هم وی گفته در تفسير اين آيت كه: إن الله يامُر بالعدل والأخسان(90/نخل): «عدل 
أن ةا ضاف رفي اد را دة هه و ادان ای کے اورا له ار وار 
دانی.» 
و هم وی گفته: «هرکه بامداد کند و همت وی آن باشد که چه خورد. دست از وی 
بشوی!» 
و هم وی گفته که: «شیطان از خفتۀة گرسنه بگریزد.» 
و هم وی گفته: «طوبی کسی را که دوستان وی را می‌جوید! اگر دوستان وی را 
یافت, نور یافت و اگر در طلب مرد شفیع یافت.» 
از وی پرسیدند که: «از مسلمانان که به کافری نزدیکتر؟» گفت: «ممتحن بی صبر.“» 
وی سالها بواسیر داشت. و بیماران به دعای وی نیک می‌شدند. 


52 


شیخ الاسلام گفت: «دانی چرا چنین بود؟ زیرا که او خلق را شفیع بود, و از برای خود 
با خصومت نبود. ابونصر ترشیزی مرا گفت که: آن بواسیر سهل از چه بود که وی را 
جتدان ولات بود من كفو كه شهل ولات ار آن فلت بافتة بود از آن دعا کرو تا :از 
وی بشود» 

گویند که در ميان مریدان وک وان ود افد از شيخ سهل درخواست محاسن کرد. 
گفت: «دست فروگیر تا چند می‌خواهی!» جوان دست فروگرفت. محاسنی نیکو به 
دنسکشن دز امد 


59- عباس بن حمزة الٹیسابوری» قدس الله روحه 
کنیت او ابوالفضل است. مردی بزرگ است. از متقدمان. با ذوالنون و بایزید و غیرهما 
صحبت داشته. در ماه ربیع الاول سنۀ ثمان و ثمانین و ماتین برفته از دنیا؛ پیش از 
جنید. جد ابویکر حفید است. ٠‏ 2 
ابوبکر حفید گوید که وی گفته که ذوالنون گفته: «لو عَلِمُوا ما طلبّوا هانَ عليهم ما 
بَدّلوا.» 
و هم وې گفته که ذوالنون گفت: «کیف لا أبتهچ یک سُرُوراً, و قد کُنث أخطرٌ بالک 
حينَ رَرَفَتّنى الأسلام؟» و در روایت وکر «حين جعلتني مِنَ آهل التُوحيد. من چون 
شاد ناشم به تو که بز غلم تو می‌گذشتم آن وقت که هرا از اهفل توحید کردی؟»> 


60- غیانین بن يوسف الشکلیء رحمه الله تعالى 

E e‏ ا است. از امان وی نباید 
پرسید.» 
شيخ الاسلام گفت: «هرکه امروز از او مشغول است یعنی به خود و خلق. فردا از او 
مشغول باشد, یعنی محجوب باشد از دولت مشاهدة او. قومی‌اند که مشغول اند به او 
و و قومی‌اند که مشغول اند از او به غير او.» 

أشغلث قلبي,عَن الدنيا ولدتها فأنت و القلبُ شیءٌ غير مفترق 

وما شاعت:الاحفان عن ب تة إلاؤجثك بيْنَ الجَفْن و الق 


1- عباس بن احمد الشاعر الَذردی» رحمه الله تعالى 

کنیت او نیز ابوالفضل است. یگانة مشایخ شام بود در وقت خود. زبان نیکو داشت 9 
فتوت ظاهر. شاگرد ابوالمظفر کرمانشاهی است. 
شیح الاسلام گفت که: «من یک تن دیده‌ام که وی را دیده» شیح ابوالقاسم بوسلمة 
باوردی .“« 
و خانة عباس به رملة شام بوده. شیخ ابوسعید حافظ مالینی گوید که: «بر بالین شيخ 
عباس بودم؛ و أو محتضر بود. گفته: چونی و حال تو چون است؟ گفت: مترددم ندانم 
که چون کنم, اکر اتار کم که بروم» ترسم که دلیری باشد و گستاخی و دعوی داری 

و اگر اینجا بودن اختیار كنم ترسم که در آرزو مقصر باشم و کراهیت دیدار بود. 
SS‏ «بیرون آمدم. وی در وقت 
برفت .“« 


وة فلت لي :خف قتعا وظاة تة و قلت لداعي الموت اهلاً و مرحبا 


شيخ الاسلام گفت: «مالک دینار محتضر بود. گفت: الھی! دانی که زندگانی نه برای 
جوی کندن می‌خواهم و آن, آن وقت بود که در بصره جويها می‌کندند پس گفت: اگر 


بگذاری برای تو زپم؛ و اگر ببری به توآیم. و در وقت برفت. إن صَّلوتی ونْسّکی و 
ای لر الال 162ا 


53 


شیح الاسلام گفت: «این قوم بعلنی دوستان وی برای او زيند و با او زيند و برای او 
میرند و با او خیزند. همة خلق برای ان زيند تا خورند و برای خود زیند. و دوستان وی 
برای ان خورند تا زيند و برای او زيند و به أو زیند.» 


از طبقة ثالثه است. گفته‌اند اصل وی از نشابور بوده. با مشایخ عراق صحبت داشته و 
از اقران جنید بوده و با ابوتراب نخشبی صحبت داشته و سفر کرده؛ و با ابوسعید 
خژاز رفیق بوده و وی از جوانمردان مشایخ است. در سنۀ تسعین و ماتین برفته 
ازدنیا؛ پیش از جنید ونوری و پس از خراز و ابوحمزۀ بغدادی. 

وقتی در مسجد ری پایتابه خواست. TT‏ آن 
را فرو درید و بر پای پیچید. وی را گفتند: «این چه بود که کردی؟ , به این چندین پایتابه 
ٹوانستی خرید.» جواب داد که: «لا آحون االمذهت.» گفت: «من در مذهب خيانت 
نکنم.» 

و صاحب کشف المحجوب گفته که: «من ديدم درویشی را از متأخران که سلطان. 
وی را سیصد مثقال زر فرستاد که: این به گرمابه صرف کن! وی به گرمابه شد و آن 
جمله به گرمابه بان داد و برفت.» 

شيخ الاسلام گفت: «التصوّف و التصرفُ لایكکون. تصوّف و تصرف به هم نبود. دنیا 
دریغ داشتن و آن را قیمت نهادن مرد را از تصوف بیرون برد چون موی از خمير. 
صوفیان دنیا را قیمت ننهند و اندوه بر آن نخورند. اگر همۀ دنیا لقمه‌ای سازی و در 
دهان درویشی نهی, اسراف نباشد. اسراف آن باشد که نه به رضای حق سبحانه 
صرف کنی. حق تعالی از دست تو چندان ترک دنیا نخواهد که از دل تو ترک دوستی 
دنیا خواست. الڈنیا مَدَرَهٌ لک منها عَبَرَهٌ, دنیا همه کلوخی است و نصیب تو از آن كلوح 
گردی.» 

شتلی کی وید «کسی که در دنیا زاهد شد باز نمود حضرت حق را که آن به من 
قیمت داشت. اگر دنیا را پیش حضرت حق هیچ قیمت بودی, به دشمنان خود ندادی.» 
ابوحمزه در وجد و صحت حال مثل نداشت. گویند که چون آواز باد بشنیدی. ودنن 
رسیدی. وقتی در خانة حارث محاسبی آواز گوسپندی شنید و وجدش رسید, : 
«عر الله جل جلاله.» حارث گفت: این جه جال اشت؟ ا کریان کی قا هته و 
اگر نه ترا بکشم.» گفت: «ای بیچاره! برو و خاکستر و نخاله با هم بیامیز و می‌خور 
دنین سال :0ا را این .ماله رون ور 


63- ابوحمزة بغدادی» قدس الله تعالى روحه 
ا اسک ام وی مجن ارا ف اها هھ کید ای کرو ان کسی ی انان 
بوده. ار اران ر وی ات وبا وی وا ر جاو ص ا و ر و 
رفیق ابوتراب نخشبی بوده. ابویکر کثانی و خیر نساج و غیرهما از وی حدیث روایت 
کنند. در سنة تسع و ثمانین و ماتین برفته از دنیا. پیش از جنید و ابوحمزۀ خراسانی» و 
پس از ابوسعید خراز 
وی گفته: «لولا التاة لمات الصُديقونَ من روح ذكر اللهِ.» 
شیخ الاسلام گفت که: «از یاد تو براندیشم؛ از علم خود بگریزم» بر رَهرۀ خود بترسم 
در غفلت آویزم.» 

و گفت: «وقت بود که کسی مرا در هزل و غفلت یک ساعت مشغول دارد از باری که 
بر من بود تا اندکی برآسایم» طمع دارم که از همه جرمها آزادی یابد.» 

شيخ ابوعبدالله خفیف را گفتند: «چرا عبدالرحیم اصطخری با سگبانان به دشت 
می‌رود؟» گفت: «تا از 0 بار وجود که نر اوسا دم زند.» 

شت الاسلام گت لذت :ی خو تی درطل است در ا ق خو ی مواقت 


54 


صدمت است که ترا فرو می‌شکند.» 
لشيخ الاسلام: [ 
وجدائکم فول السرور وققدكم فول الزن 


ابوحمزه گوید که: «الله تعالی می‌گوید که: وَاعرض عن الجاهلين (199/ا|اعراف). و 
نفس جاهل تر جاهلان است. سزاوارتر است به آن که آز وی اعراض کنی.»_ 
وقتی او در بغداد از قرب الله تعالی چیزی می‌اندیشید. از خود غایب گشت. 
همچنان در رفتن ایستاد. چون با خویشتن آمد, خود را در میان بادیه دید در زیر میلی. 
شيخ الاسلام گفت که: «این زیادت است از آن که شيخ علی سفًا در بادیه از قرب 
الله تعالى چیزی می‌اندیشید از خود غایب گشت. چون با خود آمد. سیزده روز گذشته 
تود وی را گفتند: از چه بجای آوردی که چندین روز بگذشت, که کسی نبود که ترا 
پگوید؟ گفت: پیش از آن که غایب گشتم از ماه سیزده روز مانده بود. چون با خويش 
آمدم. ماه نو ديدم دانستم که چندان گذشته است .« 0 

و ابوحمزه گفته است: «حْت الفْقَراء شدید د ولایصبر لبه إلا صديق.» 
وقتی به طرسوس رفت. وی را آنجا قبولی عظیم پیدا شد, و مردمان روی به وی 
آوردند. ناگاه ازوی در حال کر سی ضاور شد که مرم یوان نکر ند و وی تة 
حلول و زندقه گواهی دادند و از طرسوس بیرون کردند و چهار پایان وی را غارت 
کردند و فریاد می‌کردند که: «این چهارپایان زندیق است.» چون از طرسوس بیرون 
رفت» این بیت را بخواند: 


اى في قلي الان الق ا ون 


4- حمزة بن عبدالله العلوى الحسينى, قدس سزه 
کنیت او ابوالقاسم است. ساقَرَ في البادية, عَلّى التّوَكل سِنين, بُقال: لَمْ بَصٌَ جنبه 
على الأرض سنين في الحضر, كان لاتخمل معة في أسقاره ركوة ولاتفتة فئ الذكز: 
حمزۂ علوی شاگرد ابوالخیر تیناتی است. 
وی شکم گرسنه در بادیه بردی, گفتی گفتی: «شکم سیر از معلوم است.» 
وی گفته که: «صوفی را در بادیه آن نگاه باید داشت که در حضر. که صوفی در سفر 
در حضر است.» 
یکی از علویان فرا شیخ الاسلام گفت که: «پدر من مرا مدت پنج سال هر روز پیش , 
ابوزید که پیری بود از صوفيان مرو می‌فرستاد, از وی یک فایده دارم که روزی 
ار ایق کلوی کر وسن بی ار تحر ور ے ست کل رون ای۲ ار این کار 
یعنی تصوّف بویی نیابی.» 8 2 
شیخ الاسلام گفت: «چنان است که او گفت. ان که به او گوید و به او بنازد صوفی او 
است. و اگرنه ازنسبت چیزی نیاید.» 
پس گفت که: «هزار و دویست امام شناسم از این طایفه. یکی و نیم علوی شناسم. 
نکی ابر اقیھ سعد علوی ضاجت کرامات و ويکر حمر لوک 


5- ابوسعید خراز,» قدس الله تعالی سزه 

از طبقة ثانیه است. نام وی احمدبن عیسی است؛ و لقب وی خراز. و گفته‌اند که وی 
a‏ گفتند: «این چیست؟» گفت: «نفس خود را 
مشغو ل می‌کنم پیش از ان که مرا مشغول کند.» 

وی بغدادی الاصل است, و در محنت صوفیان به مصر شده و در مکه مجاور بوده از 
ایمة قوم و اجلة مشایخ است, یگانه و بی نظیر. شاگرد محمدبن منصور طوسی 
است. و با ذوالنون مصری و ابوعبید بسری و سری سقطی و بشر حافی و غیر ایشان 
کیت د افو کت اند وی مشن کسی انت که دولر فاو ها سکن کیت 


55 


CPA I I IT NEE 
جنید بود.» از باران و اقرآن وی است» لپکن مه آز وی است. پیش از وی برفته. در‎ 
ا ا و ما و ماتین, و قپل فی الت قبلها, و قل قی:النی رها دا کی :ارت‎ 
الأمام الال رمه الله الي‎ 

خد كف «لوطالتا الله الى فة ماعل اوعد الان اا € ول عن 
راوى هذه الحكاية عن الجنيد: «أيش كان حاله؟» قال: «أقامَ كذا و كذا سنة يخرز ما 
فاته الحق بَيْنَ الخرّرتين.» 

RE‏ «در اوایل حال ارادت محافظت سر و وقت خود می‌کردم روزی به 
بتانانی دز امدة و می‌رفتم. از قفای من اواز چیزی برامد. دل خود را از التفات به ان. 
و چشم خود را ازنظر به آن نگاه داشتم. به سوی من می‌آمد تا به من نزدیک شد. 
دنام که دو کلم د وهای فن ال آفدد من به ایشان نظر نکردم نه در وقت 
برآمدن و نه در وقت فرو آمدن.» 

شیخ الاسلام گفته که: «آن که می‌گویند که بایزید سید العارفین إست» سید عارفین 
lL MNS SS LN NS‏ 
از این طابفه أبوسعید خژاز.» 

مرتعش گوید: «همه خلق وبال‌اند بر خژاز چون در چیزی از حقایق سخن گوید.» 
شیخ الاسلام گفته که: «از مشایخ هیچ کس مه از وی نشناسم در علم توحید۔ همه بر 
وی وبال‌اند. هم واسطی. و هم فارس عیسی بغدادی و غير ایشان .“« 

و هم وی گفته که: «دنیا از خژاز پر بود و نیز به سر می‌آمد.»_ 

e‏ : «نزدیک است که خژاز پیغمبر بودی از بزرگی خویش. امام این کار 
و است.>_ 

و هم وی گفته که: «در بوسعید خراز ریزگکی لنگی درمی‌بایست, که کسی با او 
نمی‌تواند رفت و در واسطی ریز گکی رحمت درمی‌بایست. وچر فد ریز کی زی 
درمی‌بایست که وی علمی بود.» 

و هم وی گفته که: «خراز غایتی است که فوق او کسی نیست.» 8 

و هم وی گفته که خراز گوید: «اول این کار قبول است که روی فرا مرد کند, و آخر 
يافت.» 

و هم شيخ الأسلام گفته: N E‏ 
ET‏ 

و هم وی گفته: «روزگاری او را می‌جستم خود را می‌یافتم. اکنون خود را می‌جویم او 
را می‌یابم. چون بیابی برهی؛ چون برهی بیابی. کدام بیش بود؟ او داند. چون او پیدا 
شود تو نباشی, چون تو نباشی او پیدا شود. کدام بیش بود؟ او داند .“ 

بایزید گوید: «به او نییوستم تا از خود تگسستم: و از خود نکشسستم ها به او تو نة 
کدام بیش بود؟ او داند .« 

یغ ابوعلی شاه وید گ2 مورا اهران می گویا نا رهی ایی و غرافان 
می‌گویند: تا نیابی نرهی. هر دو یکی است,؛ خواه سبوی بر سنگ و خواه سنگ بر 
سبوی» لیکن من با عراقیانم که سبق از او نیکوتر است.» 

ابوسعید خراز گوید: «ڻ طن اه ل القيود صل ف :قفن طن اة ر يال 
المجهُود تضل: فَمُنَعَُ 

اا ي ا به طلب نیابند, اما طالب یابد و تا نیابدش طلب نکند.» 
و هم خراز گويد: «رياءٌ العارفينَ خير مِنْ إخلاص المُريدين.» 

و هم وی گوید: «تدارک کردن وقت ماضی ضايع كردن وقت باقى أاست.» 

و هم وی گوید: «هرگز به هیچ نعمت ازوی شاد نبوده‌ام.» 

و هم وی گوید: «روزی در مسجد حرام نشسته بودم. شخصی از آسمان زود ام 
پرسید که: صدق و علامت دوستی چیست؟ گفتم: وفاداری. گفت: صَدَفّت, و رقت بر 


56 


اسمان.» 
وقتی خراز در عرفات بود. حاجیان دعا می‌کردند و می‌زاریدند۔ گفت: «مرا آرزو آمد 
که کن هم دعانی کے ار کم جه دعا کم ا نکی هچ ج هاده که با هن نکردۍ 
باز قصد کردم که دعا کنم.هاتفی آواز داد که: پس از وجود حق دعا می‌کنی. : پعنی پس 
از یافت ما از ما چیزی خواهی؟» 
وکر کانی به وسک خران نامه ای توفت کو ا تو ار انخا ر فی دی فان 
صوفيان عداوت و نقارپدید امد و الفت برخاست. »> وى جواب نوشت که: «از رشک 
حق است بر ایشان تا با یکدیگر مؤانست نگیرند.» 
e‏ مُرْین گوید که: «روزی که در ميان صوفیان نقار نبود, آن روز را به خير 
ندارند.» 
شیخ الاسلام گفت: «نقار نه جنگ گری را گویند. نقار آن است که با یکدیگر گویند که: 
کن و کن | ئة اجه را نق طرفت انان باشد امیر کید و .از هز جه مواقی ان 
نباشد نهی کنن تا از عهدۀ حق صحبت بیرون آمده باشند.» 
ومن الأْشعار المَنسوَبَةٍ إلى الخراز قڈس الله تعالى سژه: 
الود ا مَ في الوَجّْدٍ راکته والوجد عند جود الح مفقوڈ 
قد کان بطرینی ودي NE‏ ع رؤية الوجد م ۾ بالوجدڍ مَقصود 


شيخ ابوعبدالژحمان سلّمی رحمه الله تعالی در کتابی که در بیان مبادی ارادت مشایخ 

و اوایل احوال ایشان جمع کرده است, می‌گوید که ابوعبدالله جلا گفته است که 
a‏ «مرا درحداثت سن جمالی صوری بود. شخصی دعوی محبت 
من می‌کرد و ابرام می‌نمود» و من از وی می‌گریختم. روزی دلتنگ شدم به بادیه 
درامدم. چون مقداری برفتم. بازنگریستم ديدم که آن شخص از عقب من می‌آید. 
چون به من نزدیک شد گفت: گمان بردی که به این از من برستی؟ با خود گفتم: 
أللهُّم اكفني َة ! و نزدیک به من چاهی بود. خود را در آن چاه افکندم. خدای تعالی 
مرا در میانة چاه نگاه داشت. آن شخص برکنارة چاه بنشست و می‌گریست. گفتم: 
خداوندا! قادری بر آن که مرا از این چاه بیرون آړی و از شر آن شخص نگاه داری. 
ديدم که بادی در من پیچید و از چاه بالا انداخت. ان شخص پیش من امد و دست و 
پای مرا ببوسید, و عذرخواهی کرد و گفت: مرا قبول کن که در خدمت تو باشم! و در 
ارادت خود چنان شد که مرا بر وی حسد می‌امد از بس صدق و اخلاص که ازوی 
می‌دیدم» و همیشه مصاحب من می‌بود i‏ از دنیا برفت.» 


6- أحْتّف الهمدانی» رحمه الله تعالی 
وی از کبار مشایخ همدان است. وی گفته که: «ابتدای کار من آن بود که در بادیه بودم 
تنها. مانده شدم. دست نیاز برداشتم و گفتم: خداوندا! ضعیفم و بر جای مانده و به 
ضيافت تو آمده‌ام. چون این گفتم. در دل من افتاد که مرا یوند ترا که خوانده 
است؟ گفتم: يا رب! این مملکتی است که طفیلی را گنجایی دارد. ناگاه کسی از پس 
يشت من اواز داذ. بازنگریستم, دیدم که اعرابیی است بر شتر سوار. گفت: ای 
اعجمی! کجا می‌روی؟ گفتم: به مکه. گفت: ترا خوانده است؟ گفتم: نمی‌دانم. 
وی نه در این راه استطاعت شرط کرده است؟ گفتم: آری.ولکن من طفیلی‌ام. گفت 
نیکو طفیلیی تو مملکت گشاده است. گفت: می‌توانی که این شتر را غمخوارگی 
کنو ؟ قد" آری. از تر فر ود اټ و به هن :داد و .كفت برو به خانۀ خدای, تعالی!» 


7- ابوشعيب المقنع» رحمه الله تعالى 


نام وی صالح است. ساکن مصر بوده. و در روزگار ابوسعید خراز بوده. هفتاد حج 
کرو ا در هر حجی از صخرۂ بیت المقدس احرام بستی و به بادیة تبوک 
درامدی بر تو 


57 


گویند: «در آخرین حج سگی دید در بادیه که از تشنگی زبانش از دهان بیرون آمده 
بود. بانگ زد که : کیست که هفتاد حج به یک شربت آب بخرد؟ شخصی یک شربت آب 
به وی داد. آن ړا به آن سگ داد و گفت: این بهتر استټ مرا از حجهای من زیرا که 
دول الل داومل و ود ام که في کل ذات کَبَڍٍ حڑى أجر.» 


8- ابوعقال بن علوان المغربی» رحمه الله تعالی 
از مشایخ معروف است, و با ابوهارون اندلسی صحبت داشته و به مکه برفته است از 
دنیا, و قبر وی انجاست. 
اتوعثمان مغرین گقته اشت که «عضی: از اضخاب ابوعقال مرا گفد که وی در مک 
چهارسال هیچ نخورد و هیچ نیاشامید تا بمرد, و بعضی بیش از این گفته‌اند.» 
وی گفته که: «با من هفتاد رکوه‌دار بودند در مکه قحط افتاد. همه بمردند جز من و 


شش تن دیگر. هفده روز گذشت. هیچ نیافتیم, از زندگانی نوميد شدیم. در سر من 
افتاد که تا رکن خانه بروم و آن را در برگیرم و بر آنجا بمیرم. خواستم که برخیزم 
نتوانستم. بر زمین بخزیدم و خود را به انجا رسانیدم» و رکن خانه را در بر گرفتم. این 
چند بیت بر خاطر من گذشت و گفته شد ديدم که جان به تن من بازگشت و آن ابيات 
ا وا 
أن الا مسان راعلى قزادنن. - علم اباك صان تض ةا 
ا و ا ا ق وا و 
حَسشبی باک عالم بفضالخی از کت فامی ت ےا فلن فقا 


بازگشتم و پشت به زمزم بازنهادم. ناگاه غلامی سیاه آمد و بژه‌ای بریان و نان بسیار 
و کاسه‌ای بزرگ طعام همراه او و گفت: ابوعقال تویی؟ گفتم: اری. ان را پیش من 
بنهاد. یاران را اشارت کردم. خزان خزان بیامدند و من در ميان ایشان همچون یکی از 
ایشان بودم.» 


س 
9- حَمّاد فُرّشی» قڈس الله تعالی سژه 
کنیت او ابوعمرو است. بغدادی است. از نزو گان مشایخ بوده,: جنید به وی می ‌رفته 
ست. 
جعفر خُلدی گوید: «چند روز برآمد که حمّاد قرشی را ندیدیم. به در سرای وی شدیم, 
وی نبود, بنشستیم تا بیامد. در حجره شدیم. وی چیزی خوردنی نداشته بود مقنعه از 
سر اهل بازکرده بود و فروخته و به چیزی داده» درآورد و پیش اصحاب نهاد. شخصی 
درامد و سی دینار زر اورد» وی را می‌داد و وی می‌پیچید. آخر سوگند خورد و نپذیرفت. 
اهل وی از خانه آواز داد که: امروز مقنعۀ من فروخته است و چیزی خریده؛ بنگرید که 
چه می‌کند!» جعفر خلدی گوید: «پیش جنید رفتم و آن قصه را بازگفتم. جنید او را 
بخواند گفت: علم آن را با من بگوی! گفت: به بازار شدم و ان مقنعه دلال را دادم 
گرد برآمد و آن را بفروخت. آوازی شنیدم که گفتند: این را برای ما کردی؛ جواب آن 
به تو آید. آن سی دینار جواب ب ان بود. از ان نپذیرفتم. ار ا 
کردی که نگرفتی.» 
شيخ الاسلام گفت: «نگرید که به پاداش غژه نگردید.» 


0-ابوالخسئى تورى: قذش :الله قعالى رة 


از طبقة ثانیه است, و نام وی احمدبن محمد و گویند محمدبن محمد و احمد در ستر 
است. معروف است به ابن البعّوی. پدر وی از بعشور است که شهری بوده ميان 
هرات و مرو و منشا و مولد وی بغداد بوده. با سری سقطی و محمدعلی قطضاب و 


58 


احمد ابوالحواری صحبت داشته و ذوالنون مصری را دیده بود. از اقران جنید بود. اما 

تیز وقت‌تر از جنید بود. جد به غلم فه بود .و توری. به زندکانیى: وی شوری داشت. 

وقتی جنید را از صبر و توکل چیزی پرسیدند. خواست که جواب گوید. نوری بانگ بر 

وی زد که: «تو وقت محنت صوفیان به یک سوی باز شدی و دست در دانشمندی زدی؛ 

سخن این طایفه مگوی!» و وی پیش از جنید برفته از دنیاء سنة خمس و تسعین و 

قاين ودن ارت الافتي انه توي شا رتت وان وان 

چون نوری برفت, جنید گفت: «ذَهَبَ ْف هذا العلم يموت الٺوريٰ.» 

نوری همیشه تسبیح داشتی در دست» وی را گفتند: «تسيَجلبُ الذکرَ؟» گفت: «لا, 

اتات الل گند ده این نچ می هافن که الله ال در اد تو بود 

گفت: «نی» بلکه به | ین تسبیح غفلت می‌جویم.» 

و هم وی گفته: «لایغرتک صَفاءٌ العبودية. قان فيه سيان الزبوبية. .« 

و وی را گفتند که: «الله تعالی را به چه شناختی؟» گفت: «به الله.» گفتند: «پس 

عقل چیست؟» گفت: «عاجز است» راه اید هگر به عاجز.» 

و هم وی گفته که: «هرگاه الله تعالی خود را از کسی بازپوشد, هیچ دلیل و خبر او را 
به او نرساند. إذا این سْتَرَ الح عن أحد لم يهده استدلال ولاخبزر.» 

شيخ الاسلام گفت: e‏ خراسانی به ابراهیم قصار امد. گفت: می‌خواهم نوری را 

ببینم. . گفت: او چند سال نزدیک ما بود هیچ از دهشت بیرون نیامد. یک سال گرد شهر 

می‌گشت. با کس نیامیخت. دو سال در ویرانه‌ای خانه‌ای به کرا گرفت, ) هیچ بیرون 

نیامد مگر به نماز. و سالی زبان بازگرفت با کس سخن نگفت. آن جوان گفت: اله 

می‌خواهم که وی را ببینم. وی را به نوری دلالت کرد. چون درآمد. نوری گفت: با که 

صحبت داشته‌ای؟ گفت: با شيخ ابوحمزۀ خراسانی. گفت: ان مرد که از قرب نشان 

می‌دهد و اشارت می‌کند؟ گفت: آری. گفت: چون به او رسی وی را سلام گوی و 

کو آنا که مام فرت تعد تعد انت 

ابن الاعرابی گوید: «قرب نگویند تا مسافت نبود» و مسافت بود دوگانگی به جای 

بود پس قرب بعد بود.» 

و هم نوری گفته که: «ساعتی از عارف بر مولی. کراضی تز از تعبد متعبدان. هزار هزار 

سال.» 

و هم وی گفته: «نظرث یوماً إلى الٹور, فلم آَرَلٌ أنظر اليه حتى صِرث ذلِک الثور.» 


71- سید الطائفه جنید البغدادی» قدس سره 
از طبقة ثانیه است. کنیت او ابوالقاسم است, و لقب وی قواریری و زجاج و خزاز 
است. قواریری و زجاج از آن گویند که پدر وی آبگینه فروختی. 
و فى تاريخ اليافعى: «ان الخراز بالخاء المعجمة و الراء المشددة المكررة, و انما قيل 
له الخژاز لاثه كان يعمل الخز.» 
گویند اصل وی از نهاوند است, و مولد و بغداد. مذهب ابوتور داشت مهینه 
شاگرد شافعی. و گفته‌اند مذهب سفیان تؤری داشت. با سری سقطی و حارث 
محاسبی و محمد قصاب صحبت داشته بود و شاگرد ایشان بود. وی از ايمة و سادات 
این قوم است, و همه نسبت به وی درست کنند. چون خراز و رویم ونوری و شبلی و 


غيرهم 
ابوالعباس عطا گويد: «إمامنا في هذا الم وَمَرجغنا المُقتدى به الجنيڈ.» 

انف داد وچو را فت «ای بی ادب ا «من بی ادب باشم و نیم روز با 
a‏ یعنی هر کس که با وی نیم روز صحبت داشته باشد. از وی بی 
ادبی نیاید. فکیف که بیشتر؟» 

شيخ ابوجعفر حداد گوید: «اگر عقل مردی بودی. بر صورت جنید بودی.» 

گقته ادد از ان طبقه سه قن بو دهان که انشان را چهارم مودو جد به بغدادوو 


59 


در نة تة و تتن ومان ترفته از وتا كد قى كات الضقات: و الرسالة 
فتن وان الله الي عله 

روزي جنید در ایام صغر با کودکان بازی می‌کرد. سری سقطی گفت: «ما تقول في 
الشکر یا علام؟» گفت: «الشکرٌ ان لاتستعین بنعمه على معاصیه.» سری گفت: 
«بسیآر می‌ترسم که بهرۀ تو همین از زبان تو باشد.» چنید گفت: «همیشه از آن 
سخن ترسان می‌بودم تا آن که روزی بر وی درآمدم و آنچه محتاج اليه وی بود همراه 
درآوردم. گفت: بشارت باد ترا که از حضرت حق سبحانه درخواسته بودم که این را بر 
دست مفلحی یا موفقی به من رساند.» 

نند گفت که شری مرا رکفت که: «مجلس نه و مردم را سخن گوی!» و من نفس 
خود را متهم می‌داشتم و استحقاق ان نمی‌دانستم. تا ان که حضرت رسالت را صلی 
اللاو اا ا و ن «تکلم على 
الثاس! :% بیدار شدم و پیش از صبح به در خان سری رفتم و در بکوفتم. گفت: «مرا 
راستگوی نداشتی تا ترا نگفتند؟» پس بامداد مجلس نهادم و آغاز سخن کردم. خبر 
منتشر شد که: جنید سخن می‌گوید. جوانی ترساء نه در لباس ترسایان, بر کنار مجلس 
بیستاد و گفت: «ابّها الشيخ! ما مَعّْنى قَوْلِ رسول الله صلى الله عليه و سلم: إِثفُوا 
فِراسَة المُؤْمِن, فاته يَنظْرٌ بور اللَهِ؟» جنید گفت: «ساعتی سر در پیش افکندم, پس 
سر برآوردم و گفتم: اسلام آور که وقت اسلام تو رسیده است.» 

امام یافعی می‌گوید که: ا را ا ت است» و من 
می‌گویم در این دو کرامت است. یکی اطلاع وی بر کفر آن جوان؛ و دیگر اطلاع وی 
بر آن که وی در حال اسلام خواهد آورد.» 

جنید را گفتند: «این علم از کجا می‌گویی؟» گفت: «اگر از کجا بودی برسیدی.» 

و وی گفته: «تصوف آن است که ساعتی بنشینی بی تیمار.» 

شیخ الاسلام گفت که: «بی تیمار چه بود؟ یافت بی جستن و دیدار بی نگریستن, که 
بیننده در دیدار علت است.» 

و هم وی گفته: «ٳستغراق الوجد في الْعلْم خيڙ من استفراق العلّم في الوجد.» 

و هم وى گفته: «أشُرَف المَجالس وَأغلاها الْجْلّوسْ مَعَ الفِكَرَة في هيدان التُوحيد.» 

و هم وی گفته: «أصرف همک إلى اللوي عرّوجل. و إبّاک ان تنظر يالْعيِنِ التي بها 
تشاهد الله عَرَوَجَلٌ الى عير الله عَرَوَجَلَ قتسقط عَنْ عَيْنِ اللّو.» 

5 و اا E‏ 

شیخ الاسلام گفت: «طاعت داری به از حرمت داری.» 

و هم جنید گوید: «مردمان پندارند که من شاگرد سری سقطی‌ام. من شاگرد مچمدبن 
على قضایم؛ رزوی پرسیدم که تضوف چیست؟ کت تدان لکن لو كرية بطهزة 
الكريمُ في رَمانِ کريم مِنْ رَجُلِ کريم بين قوم کرام.» 

شخ الاشلام گت که کسی طزیف و مکو اسب کد اول کت ان ب گت 
خلقی است کریم, ظاهر می‌کند آن را کریم. در زمان کریم. از مرد کریم. میان قوم 
کریمان. واللّه تعالی داند که آن خلق چیست.» 

شيخ الاسلام گفت: «اذا صافی عبداً إرتضاهٌ بخالصته وَعَدَهٌ من خاضته, ألقى اليه كَلِمَة 
کے فلار و کی و ف کے ل او کد ر ق کا 

الكلمة الكريمة: سخنی تازه به دست بیخودی از حق فراستانیده و به قَمٌع گوش 
انود تر دل قشنه: بکد رانید و به چان فا ازل نکران رسانند ى شخنى :از دونشتی :و از 
دوست نشان. تشنه را شراب و خسته را درمان. شنیدن اسان و از او باز رستن 
نتوان., o‏ 3 

ول وو باب وون ا اوو ارو ةة 


من لسان کریم: از زبانی و چه زبان؟ از حق ترجمان, و برنامة صحبت عنوان. نه 


60 


گوینده دانست و نه زبان. سخن همه به گوش شنوند و آن به جان. 

فی وقتِ کریم: در چه زمان؟ در زمانی که جز از حق یاد نیست در آن؛ و گذشتة عمر 
خجل است ازنیکویی آن و عمر جهانیان از آرزوی آن گریان. 

على مکان کریم : جایی که نه دل پراکنده؛ و نه زبان خواهنده و نه مستمع بازنگرنده. 
بین قوم کرام: تزدیک محقق گویان و مستمع سوزان و ناظر پرسان. 

شيخ الاسلام گفت که: «وقتی جنيد٬‏ يا ذوالڻون. فرا ليج مجنون سيد ا 
مرا نگویی که: این جنون تو از چیست؟ جواب داد: حبست في الڌڏنيا, نينت بفراقه.» 
جنید راپرسیدند که: «بلا چیست؟» گفت: «البَلاءُ هُو الْعَفْلَةُ عن اللي « 

و شبلی را پرسیدند که: «عافیت چیست؟» گفت: «العافِية قرار القَلْب مَعَ الله 
لَحظة.» 

نکی حرا کت کک کو ای راسا تیا ی آں اھ کے خخا ت ت اسک کی 
حجاب خلق است و دوم دنیا وم ا جواب داد که: «اين حجاب دل عام است. 
خاض فخخوب بة جير يكر است: وة الأغمال و غظالعة اللواب علهاء: ورف 


النعمة.» 
شيخ الاسلام گفت: آن که کردار خود نکل اواز الله جوت امیت و ان که باداش 
جوید بر آن و آن که ازم به نعمت نگردي A E‏ ا 


ا 
است.» 

و هم واسطی گفته: «ايّاكم و لذاتِ الطاعاتِ, قاثها سَمُوِمٌ قايلَةٌ.» 

از ی ای ات «حخَلاوٌ الطاعات والس یک سوآءٌ .« 

شيخ الاسلام گفت که: «تا از خود نپسندی خوشت نیاید و لذت نیابی و پسند از خود 
شرک است. LS a‏ 
مپسند و به وی سپارء و پسند خود بر روی دیو زن!» e‏ 

از احا لی اللا ا وا فال و ى 


سئل الجنيد: «يَکونْ عطاء مِنْ غير عَمَل؟» فقال: «کل الَمَل من عَطائه يَکونٌ.» 


2- ابوجعفر بن الکُژتبی» رحمه اللّه تعالى 

از اقران جنید است و گفته اند از استادان وی و از اجلة مشایخ بغداد بود. 

جعفر خلدی گوید که: يد ذز روز وقات اين الكربی بالای سر وى تة بود نسر 
خود به آسمان برداشت. ابوجعفر گفت: بعد است و دوری! ! سر خود به سپوی زمین, 
فرو افکند. ابوجعفر گفت: بعد است و دورى! مَعَناة ان الحق أقَرَّبٌ إلى العَبد مِنَ أن 
بُشار إليه في جهة.» 


85ن يى الخ الهك اغى ر خمة الله تالف 
کنیت وی أابومحمد بود. از همدان بود. با بسیاری از مشایخ صحبت داشته بود. وی 
گفته است که: «شبی در همدان در خانة خود نشسته بودم؛ یکی در بزد. با خود گفتم: 
جنید باشد. چون دربگشادم. جنید بود. سلام کرد و گفت: قاصد به زیارت تو آمده‌ام. 
معلوم شد راستی خاطر تو و بازگشت. دیگر روز در همدان طلب کردمش نیافتم و از 
جمعی که از بغداد رسیدند, پرسیدم که: فلان وقت وی غایب بود؟ هیچ کس نشان 
نداد. همان شب أمده بود و رفته.» 


- عمروبن عتثمان المكکی الصوفیى» قدس سزه 
از طبقة ثانیه است. کنیت او ابوعبدالله است. استاد حسين منصور حلاج است. نسبت 


61 


با جنید درست کند و با خراز صحبت داشته و از اقران ایشان است. و ابوعبدالله 

نباجی را دیده بود وکات تقول «ماصَحبتٿ أحَداً کان أن لى تة و وتف ن ابت 

عبدالله النباجی.» 

و عالم بوده به علوم حقایق. اصل وی از یمن است. سخن او باریک شد وی را به کلام 

r‏ کردند و مهجور ساختند و از مکه بیرون کردند به جده رفت؛ وی را قاضی 
دند 

و فى كتاب صفة الصفوه لابن الجوزى: «اڻه ثُۇفی ببغداد. سنة ست و تسعين ا 
و قیل: سبع و تسعین و قيلٍ: احدی و تسعين» و يقال: اڻه فى بمكة و الأول اصة.» 

وی گفته: ا التغافلْ عن رَلَل الإخوان.» 

و قال ابوحفص: «المُرۇءَةٌ أن تبدْلّ لإکُوانک جاهک و مالک في الڈنياء و تخصّهم بالڈعاء 

في العُفّبى .« 

وهم عمروین غتقان كه وا على ك الود عارة اند م الله عة الوسن 

یعنی عبارت بر کیفیت و جد دوستان نیفتد زیرا که ان سر حق است به نزدیک مؤمنان 

و هرچه عبارت بنده اندر ان تصرف تواند کرد ان سر حق نباشد از ان که تکلف بنده 

بالکلیه از اسرار ربانی منقطع بود.» 

و گویند که عمرو به اصفهان آمد نوجوانی به صحبت وی پیوست. بذ وی مات :امد 

بیمار شد و مدتی برآمد. روزی عمرو برخاست و با جمعی فقرا به عیادت وی رفت. 

آن جوان التماس کرد که قؤال جنزی بخواندے غمرو ت فال شارت کرف این ست 

بخواند ج ٤‏ 
SNE I‏ فلكم و ة2 ع دكن ف اقوة 


چون بیمار این بشنید, برخاست و بنشست و شدت بیماری او کمتر شد. گفت: «دیگر 
بخوان !» ,قۆال اين بيت دیگر بخواند: E‏ 
افا فن د کي لى ف که وض دود عإدكم على شش ديد 


بیماری از وی زایل شدو صحيح النفس برخاست. وپدر از اندیشه‌ای که در دلش 
گذشته بود توبه کرد و وی را به عمرو تسلیم کرد و یکی از بزرگان طریقت شد. 
روزی على سهل وی را گفت: «ماقاتون الڏكرَ في الجملة؟» گفت: «ۇجود إفراده م 
معْرِقَة اوصافه یافت یگانه داشتن او پس شناختن صفات او.» 

شیخ الاسلام گفت که: «آدمی إفراد مولی نیابد. آن که إفراد مولی یابد نه آدمی است؛ 
این که می‌خورد و می‌خسبد چیز دیگر است.» 


5- شاه شجاع کرمانی» قدس الله تعالی روحه 

ار فة اف امت از اوو ملو وراز رفعان وحفص ات :ا وراپ تھی 
ابوعبدالله ذراع بصری و ابوعبید بسری صحبت داشته. استاد ابوعثمان حیری است و 
وی با قبا رفتی,و باب فرغانی و نوری و سیروانی و حیری با طیلسان رفتندی. و دقاق 
با گلیم در زی کردان. و شاه پس از ابوحفص برفته از دنيا مات بعد سنة سبعین و 
مأتين و قيل: قبل الثلثمائة. 
و وی را کتابی است رد بر یحیی مُعاذ رازی در فضل غنا بر فقر که یحیی کرده و وی 
آن را جواب باز داده و فقر را بر غنا فضل نهاده, چنانچه (!) هست. 
ا «از فضل درویشی آن تمام است و کفایت که مصطفی صلی الله 

علیه و سلّم درویشی بر توانگری برگزید و حضرت حق وی را آن اختیار کرد و 
بپسندید.» 
و شاه شجاع بزرگ بود. خواجه یحیی عمار گفتی: «شاه شاهی بود.» 
روزی ابوحفص نشسته بود در نشابور. شاه فعا بر ر او بادا اء و از وی 
کی رد اوک یا کا راو ا کی کا کو 


62 


گفت: «من شاهم .» در آن سؤال بجای آورد که شاه است. دانست که آن سؤال جز 
وی نتواند کرد. گفت: «با قبا شاه؟» گفت: «وَجَدنا في القّبا ما طلبّنا في العَبا.» 
شيخ الاسلام گفت: «شاه چهل سال نخفته بود بر طمع وقتی؛ وقتی در خواب شد 
SS EGS‏ 

زاهک في الفت ام ورور عون ق أئيبث اليشّعس وَالمناما 


ی آنآ وة کین فیا وا جه اتی ا درطل جوا 
جد 0 0 بج ب - ت = 
LES o‏ ا 


روزی شاه در مسجد نشسته بود. درویشی بر پای خاست و دو من نان خواست. 
نمی‌داد. شاه گفت: «کیست که پنجاه حچ من بخرد به دو من نان و به این 
درویش دهد؟» فقیهی آنجا نشسته بود آن را بشنید۔ گفت: «ابها الشيخ! استخفاف با 

شریعت؟» گفت: هرگز خود را قیمت زنهادم, کردار خود را چه قیمت نهم؟» 
و هم وی گفته: «مَنْ عض بَصَرَة عن الْمَحار م وامسک ر و نَفْسَة عن الشهوات. عفر 
باطته يدوام المُراقَبَة وَظاهره باباع السثتّة ل يَحْطألَةٌ فراسَة.» 


6 انو هان :ىرى دنن الل الى روخ 
ا راف اسك اه وى سعدن اضصعافل الحو الها ك افك ال وا 
ری است. شاگرد شاه شجاع است. و با ابوحفص حداد و یحیی مُعاذ رازی صحبت 
دا ت اما و ن وکت ود اساد نهاو ران ام اا وء ار فوت 
شتا یوز اه 
اتوخقص وک را گت ایی ا میک که ا ا ا فال و عال .5ار چو کی 
نداری .« شاه بازگشت. و وی پیش ابوحفص بایستاد. ا برای وی مجلس نهاد در 
ماه ربيع الاول, لسذة ثمان و تسعين و مأتين برفته ازدنیا و قبر وی در نشابور است. 
وی را گفتند: «جوانمردان که‌اند؟» گفت: ایشان که خود را نبینند.» 
و هم وی گفته: «الشوق من شّعائر المَحبُة.» 
فک را اطا6 و فقنذان ریانی کقغه اند که اتی آن مود که شا کزدان را به نة عله 
بپپروراند تا قوی شود علم مهین را. و وی چنان بود. در سخن ضعیف آست اما در 


و هة وئ گفته: «الهاؤن بالاش من فلة الققرقة بالافر» 


ر چ س 
7- زکریا بن دلویه» رحمه الله تعالی 
کنیت وی ابویحیی است. از اهل نشابور بوده است از شاگردان احمد حَرّب. از جملة 
زهاد و متوکلان بود ودر إقمه نیک با احتیاط بوده است و از کسب خود خوردی. 
ابوعثمان حیری رحمه الله تعالی گفته است: «هر که چون ابویحیی زید. او را أنديشة 
مرگ نبود و اندیشة بعد از مرگ هم نبود.» 
و وفات وی در سنة اریع و تسعین و ماتین بوده» به نشابور. 


8 كرا تى نختى. الهروى:: ر جمة الله الى 
از کبار مشایخ بود و مستجاب الدعوه. احمد حنبل رحمه الله تعالى گفته است که: 
«زکربا از جملة ابدال است.» 
ابوسعید زاهد گفته است که: «زکربا را دیدم و با او صحبت داشتم. از جملۀ صدیقان 
بود .“« 
وفات وی در هرات بوده» در رجب سنة خمس و خمسين ا 


63 


9- زياد الكبير الهمدانىء رحمه الله تعالى 
از همدان بود و در صحبت جنید فُدس سه بوده و فقیه و مستجاب الدعوه بوده. 
كشن الفهدائن ر خمه .الله كه ابش كه «وقتی در مسجد آدینه شدم. زياد را ديدم 
در محراب نشسته و دعای استسقا مي‌کند. هنوز دعا به آخر نرسیده بود که باران 
چنان بگرفت که به خانه باز نتوانستم آمد.» 


80- ابوعثمان مغربی» قذدس الله تعالی سره 
وی از طبقة پنجم است. نام دی ند ر ا المغربى است. شاگرد ابوالحسین_ 
صایغ دینوری است. از ناحیت قیروان مغرب بوده. سالها در مکه مجاورت کرده و آنجا 
سید الوقت 9 پگانة مشایخ بوده. آنجا وی را قصه‌ای افتاد به نشابور آمد و در نشابور 
برفت. در سنة ثلاث و سبعين و ٿلثمائه قبر وی در نشابور است. پهلوی ابوعثمان 
gE ELS SS SE oe ESE‏ 
حبیب مغربی و کک زجاج و ابویعقوب نهرجوری را دیده بودو صاحب کرامات 
I Eos e‏ بود که من اسبی و سگی داشتم و در 
یکی از جزایر پیوسته شکار می‌کردم و کاسه‌ای داشتم چوبین که در آن شیر می‌کردم. 
روزی خواستم که از آن کاسه شیر خورم. آن سگ بانگ بسیار کرد و بر من حمله 
آورد. چنانکه مرا از شیر خوردن بازداشت. چون بار دوم قصد کردم که شیر بخورم. 
باز بر من حمله کرد. چون بار سیم خواستم که بخورم. سر در آن کاسه کرد و شیر را 
خوردن گرفت. ڏر شساعت امان کرد و هرد همانا که وی دیده بود که ماری سر در 
ان سیر رة بود خود را فدای من کرد. چون آن را دیدم.توبه کردم و در این کار 
درامدم « 
شیخ الاسلام گفت که ابوالحسین کواشانی مرا گفت که ابوعثمان مغربی گفت که: 
«آن روز که من از دنیا بروم» فرشتگان خاک پاشند .« ابوالحسين گفت که: «چون وی 
برقت» من حاضر بودم در نشابور, کس کس را نمی‌دید از بسیاری گرد.» 
شیخ الاسلام گفت که: «وی سی سال در مکه بود در حرم بول نکرده بود حرمت 
حرم را.» 
و بوعثمان گفته: «لایجیءَ هدا الأمُرُ الا يرائُِحة الم .« 
و هم وی گفته: «الاعَتِکافُ خا الجّوارج تحت الأوامر.» 
و هم وی گفته: «هر که صحبت توانگران بر صحبت درویشان تر کزنند: الله تعالی وی 
را به مرگ دل مبتلا کند.» 
وهم وی گفته: «العاصي َير مِنَ القڏعي, لان الفاضى ابَداً ا یدق وھ 
وَالمُدعي يخبط أبداً في خيال دَعغوا.» 


1- ابوطالب الاخمیمی» رحمه الله تعالی 
از جملة مشایخ بود و ازوی کرامات بسیار ظاهر شد. 
ابوعثمان مغربی کون" «ابوطالب را ديدم با مرغان سخن می‌گفت .« 
وهم ابوعثمان گوید که: «با ابوطالب در سفر بودم. در راه از سباع خوف عظيم پدید 
آم و تشاع مسار ودند هن کفتم کر می اند کذنهة انوظالت شت بجا مقاة 
کرد و من هیچ نخفتم از خوف و او بخفت. پس مرا گفت: چرا نخفتی؟ گفتم: از خوف 
سباع خوابم نیامد. گفت: هر که را خوف حق بود از هیچ چیز نترسد. چون تو از سباع 
می‌ترسی بعد از این با من صحبت نداری؛ و برفت.» 
وی گفته است در مناجات: «الهی! اگر نه فرمان تو بودی. که را هره بودی که نام تو 
بر زبان راندی؟» 


64 


2- طلحة بن محمدبن الصُبّاح الثيلى» رحمه الله تعالى 
از کبار اصحاب ابوعثمان حیری است مات سنة اثنتين ٿلثمائه. 
ابوعثمان مغربی وی را گفت: «خواهی ترا پندی دهم که پنجاه سال است تا خلق را 
می‌دهم E‏ «خواهم .» گفت: «تهمت بر کردار خود نه تا قیمت گیرد 
و تهمت از خلق برگیر تا جنگ برخیزد.» 
شیخ الاسلام گفت که: #ضخت االله الین ت کرو اسف دیدن فضل او و عيب 
خود و عذر خلق و این را چهارم نیست. عذر خلق بین که همه آن میرود که او 
می‌خواهد ایشان زیر قدر و حکم او مضطند و عيب خود بين تا مت ياد آيد.» 
شیخ الاسلام گفت که ابوعثمان نصیبی گفت که شبلی گفت که: en os SSE‏ 
ابوبعقوب میدانی فرو آوردم در آن وقت که به مصر می‌رفتم. گفتم: جَبَرک الله! هیچ 
موی نبود بر تن او که نگفت: آمین!» 


83- - ابوالعباس بن مسروق» قدس الله روحه 
از طبقة ثانیه است. نام وی احمدبن محمد بن مسروق است. از اهل طوس است به 
بغداد ساکن شد و هم آنجا از دنیا برفت»در سنة تسع و تسعین و ماتین و گفته‌اند در 
فر ن هان و تفن و ماين .و الله الي عله 
جنند اوی خکایت کند. از استادان انوعلی وودبازی است ‏ شاگرد جارت محا سی :5 
داشته از قدمای مشایخ قوم است و اجلة ایشان. 
شیح الاسلام گفت که ابوالعباس مسروق بغدادی گوید که: «شب شنبه نشسته 
نودف :و ادر و یدو کن بر من ھی کر یسین .ار ع ان که فن از تفار ادینه: اود 
بودمی و از بس که پیران دیدو بودمی و سخنان ENT‏ بودمی .“« 
سُئل عَنِ الثصوف, فقال: ْو الأشرار م E ART‏ 


و هم وی گفته: «مَنْ ترک الٹدبیرَ عاشَ في ا .“< 


4 شىخ اتوالغاتى قۆرزه زن.بغدادئ ر خهة :الله قغالى 
شيخ الاسلام گفت که وی گقته که «نفش خویشتن را مشغول کن پیش از آن که ترا 
در شغل افکند.» ع 2 

دحل القكرام عل ى وَأسّْباب الْبلاءِ مِنَ القزراغ 


5- ابوعبدالله المغربی» قدذٌس الله تعالی روحه 

از طبقة ثانیه است, نام وی محمدبن اسماعیل است. گویند که استاد ابراهیم خواص و 
ابراهیم بن شیبان کرمانشاهي و ابوبکر بیکندی است, و شاگرد ابوالحسین علی رزین 
هرّوی است. و عمر ابوعبدالله صد و بيست و دو سال بود و عمر استاد وی ابوالحسين 
صد و بست سال و انوالکیین فا کرد دالوا دید ری اس و عدالزاح ند 
yT‏ رحمهم الله تعالی. 5 قنز ابوعبداللة بر سر کوه طور سینا 
است, پهلوی استاد وی ابوالحسین علی بن رزین در زیر درخت حَرنوب. 
گونند که: در ست تع و سین و مانین بزفته: از دشا ودن سٹو آن است که در نة 
تسع و تسعينٍ و مأتين برفته. 
in EEE ESSE Cs‏ 
را روشنی بودي.» 
وی گفته: «به آن خدای که بوعبداللّه مغربی را بیافرید که اگر الله تعالی مئونت 
شهوت را از من باز ستاند. مرا دوستر از آن باشډ که اکنون مرا گوید: در بهشت 

شواک این ان انت کہ علی ین ابےظالے کم اللقالی وهه گے اکر موا اخفاد 


65 


دهند که در بهشت شو یا در مسجد من در مسجد شوم که بهشت نصیب من است به 
نزدیک او و مسجد نصیب او است نزدیک من.» 

گفت: N I RT‏ 
پاره پاره می‌شد و به هامون می‌آمد. 

و وی گفته: «أَفْصَلٌ الأعمال ,عمارَة الأؤقاتِ في المُوافِقاتِ .« 

و هم وی گفته: «ما قطتث إلا هذو الطائقة, واختر تَرَقٽ بما قطنَٽ.» 


ف لان عبدالله المغربى. فُدس سژه: کک 
يام تة الوصصال دبا كيف اعتذاري من الث ثوب 
ار کان ا ی ل ےک کی E TT‏ 
a a‏ حَدَمْتها حَدَمَیّک, و ان تر کتها تر کک . 


هرگز از دنیا منصف‌تر چیزی ندیدم. اگر وی را خدمت کنی وی ترا خدمت کند و چون 
از وی اعراض کنی و طلب خداوند بر دست گیری از تو بگریزد و اندیشة آن بر دلت 

نیاورد. پس :هر که به اصضدق از دشا اعراض کند از شر او انمن-کردد و از آقت وی رسته 
شود.» 


86- ابوعبداللّه الاخى. قسن .الله الي > 
ا احمد الور 
نباجی گفت: «الأَدنْ. 8 الآحرار.» 
و هم وی گفته: «لکل تی ءِ خادم. وخادم الذين الأدَنْ .“« 
نے الاسلام گفت که بوغدالله تاخی وید که «چشق یر ای دار که سج شان 
روشنتر از او نیست.» 
هم ابوعبدالله گوید که موسی عليه السلام گفت: «الهی من ترا کجا یابم؟» گفت: 
«چون قصد درست کنی,. مرا یابی.» 
و کتانی گوید که: «چون قصد درست کردی. وی را بيافتى. » 
و حلاج گوید: «لاتعژح؛ آن یک گام است.» 
شيخ الاسلام گفت: «آن یک گام توئی. چون از خود درگذشتی, به او رسیدی.» 


7- ابوعبداللّه الأنطاكىء قدس الله تعالى روحه 
AS E E a E KS a‏ 
علوم شریعت. عمری دراز یافت و با قدما صحبت داشته بود و اتباع تابعین را دریافته. 
و از اقران يشر و سَريٰ بود و مرید حارث محاسبی بود و به صحبت فضیل رسیده بود. 


شیخ الاسلام گفت که وی گفته که: «از هیچ کس و هیچ چیزم حسد نیاید مگر از 
معرفت عارفانه نه معرفت تصدیقی.» 

ابوعلی دقاق گوید: #معزف رهي كقطرة وة لاعليلاً نىى ولا غالا تسقی . 
معرفت رسمی چون باران است تابستانی نه بیمار را شفا دهد و نه تشنه را سيراب 
گرداند.» 

و هم انطاکی گفته: «أنفعٌ القَقْرٍ ما کنت یه مُنَجمًلاً و یه راضیاً. نافع‌ترین فقر آن است 
که توان مغلا شی و توان ر کی می جال حل ههه دو اتات اسنات بود و 
جمال فقر در نفی اسباب و اثبات مسبب و رجوع به او و رضا به احکام او زیرا که 
فقر ققد سبب بود و غنا وجود سبب و بی سبب با حق بود و با سبب با خود. پس ( 

شتت مخل چججات افد ورک اسات مخل: کف N‏ 
رفاست و ناخۈننى الم در جات و شط وان انی واکح است دو فصل :5ه 


66 


يرشنا والله الى اقل 


8- ممشاد الدیتّوّریء قدس الله تعالی سره 
از طبقة ٿثالثه است. از بزرگان مشایخ عراق است و جوانمردان ایشان. يکانه دز عله 
با کرامات ظاهر و احوال نیکو. با یحیی جلا و مه ازوی از مشایخ صحبت داشته و از 
اقران جنید و ژویم و نوری و غير ایشان بود. گفته‌اند در سنة تسع و تسعين و مأتين 
برفته از دنیا. 
وی گفته که: «اللّه تعالی عارف را آئینه‌ای داده است در سر که هرگاه در آن نگرد الله 
سد.“»> 
شیخ الاسلام گفت که: «وی را در دل مؤمن جایی است که جز وی نرسد, چون به 
تفرقه درماند به آن بازگردد بیاساید.» 
حُصری گوید که: «دوش می‌اندیشیدم که مرا گاه گاه چنین تفرقه می‌بود حال مریدان 
و شاگردان من چگونه خواهد بود؟ اگر:: نه آن بودی که دانستم که او جایی دارد در دل 
دوستانږ خود که جز وی آن را نگیرد و جز وی آنجا نگذرد, پاره پاره شدمی.» 
e O O E I O EE‏ 


و هم مُمّشاد گفته که: «چهل سال است که بهشت با هرچه در اوست بر من عرض 
می‌کنند گوشة چشم به عاریت به آن نداده‌ام .“« 

شيخ الاسلام گفت که: Gy‏ 
الله تعالى بيغمبر خود را صلی الله علیه و سلْم می‌گوید: ما زاعٌَ البَصَرٌ وما طغى ) 
17/نجم). قل الله ثُمّ دَرَهُمْ(91/انعام)» 

و هم مُمشاد گفته: «هرگز به سر هیچ پیر نشده‌ام و سؤال نبرده‌ام. با دل صافی به او 
شده‌ام تا او خود چه گوید .« 

و هم وی گفته: «همة معرفت صدق افتقارست به اللّه, تعالی.» 

و هم وی گفته: «طريق الحق بعد و السْير مََ الحق شديڈ.» 

شيخ الاسلام گفت: SE‏ 
روزگار گذرانیدن با خداوند سخت است و مونس بود.» 

و هم مُمشاد گفته: «هرکه بر دوستی از دوستان وی انکار کند. کمینه عقوبت وی آن 
است که هرگز وی را آن ندهند که او داشته.» 8 

ذوالنون گفته: «هر که بر نعرۀ زژاقی که به زرق زند انکار کند هرگز آن را به صدق 
نیابد. یعنی بر اصل آن انکار کند. ترا از ررق وی چه؟ رّرق وی بر وی است. تو راست 
نگر و راست بین تا بهره یابی.> 

شیخ الاسلام گفت که ابوعامر گوید شاگرد مُمشاد که: «روزی پیش ممشاد نشسته 
بودیم. جوانمردی از در خانه درآمد و به میزبانی اجازت خواست. شيخ گفت: توانی که 
صوفیان را به خانه بری و بازار در ميان نه؟ شيخ بهانه می‌جست اجابت نکرد. چون 
بیرون شد. اصحاب گفتند: شیخ هرگز چنین نکردی این چه بود؟ شيخ گفت: او از این 
جوانمردان بود دنیا به دست وی درآمد آن از دست وی بشد. . اکنون می‌آید و چیزی 
۴ قات می‌کند می‌خواهد که سرمایةٌ خود باز یابد. تا مهر ان از دل بیرون نکند این باز 
بد.» 

قال السشيخ ابوعبداللّه الطاقي رحمه الله تعالى:«سمعث محمدبن خفيف يقول: رأيث 
مُمشاد الدینوری فی الوم کأثه قائم رافع يده الى الشماءء و هو بقول: يا ربّ 
القلوب! يا رت القلوب! ف الشهاء ندنو من زاسه حى وفغت على راسشه فانشقت و 
حمل ممشاد.» 

روزی ممشاد از در سرای خود بیرون شد سگی بانگ کرد. مُمشاد گفت: «لا اله الا 
الله سک بو جای يجرد 

واقالممشاد «ادت القرند قى القرام ‏ خرمات المشاخ. وخدمة الإخوانوالخروج 


67 


عن الأسباب, وَحفظ اداب الشرع على تَفْسه.» 


89- - الحسن , بن على المُسوحیى» قدس سره 

کنیت او ابوعلی است. و ا ا است. اما از اقران ایشان 
است. کان من کبار اصحاب سَرئ السَقّطی. 
جنید گوید که: «حسن مُسوحی را چیزی گفتم در انس. گفت: ویحک لو مات من تحت 
السْماءِ مَا اسْتَوْحَشٽ. اگر خلق به یک بار بمیرند, مرا ملالت نیاید و وحشت نگیرد.» 
ENT‏ # محمد نفسة که مجهد عندالله. کازز وق را چایی تنها تشانده دوذ 
5 ی فراموش کرده بود و وی را عذر می‌خواست که من ترا فراموش کردم 

«“. رنج مشو! که الله تعالی وحشت تنھائی از دوستان خود برداشته‎ ٠ 
لسمنون المُحِبُ‎ 
علی ی تا ف اللي اليش في الأنس و الّسَ لي‎ 


90- احمد بن ابراهيم الأسوحى, رحمه الله تعالی 
و از وی روایت کند ERT a‏ 
ردایی و نعلی» ا واا بردارد. جز آن که سیبی شامی در کوزه‌ای 
نهادی و بوی می‌کردی و آز ميانة بغداد تا گت به آن بگذرانیدی. 
وی گفته: «مَن فَتح لَه شىءٌ من غير مَسْألةٍ, قَرَده وهُو محتاڅ اليه أكْوجَهٌ ة الله الى أن 
باد وله بمتالة 


1- رویم بن احمدبن یزیدبن رویم» قدس الله سره 

اط م کت وا م ا اھ کا اھت و الك 

و ابوشیبان نیز گفته‌اند. نبیرۀ رویم مهین است که قرائت lS SERI‏ 
ا از أجلة مشایخ آن: فقيه بوده و عالم بر مذهب داود اصفهانی. 
شیخ الاسلام گفت که: «رویم خود را شاگرد جنید می‌نمود از یاران وی است و مه از 
وی و من مویی از رويّم دوستر دارم که صد از جنید.» 

و ابوعبدالله خفیف گوید که: «هرگز دیدۀ من کس ندیده که در توحید سخن گفتی, 
u‏ که رویم.» 
شل ريم عن اللصوففقال: #هو الذي لاقلى شا عله و قال ابضا 
«التصوف ترک التفاضل ب ن الس 
خود را ذز آخر قهز ميان اران E‏ اما به آن شغل محجوب نگشتی. 
جنید گفته: «ما فارغ مشغولیم و رویم مشغول فارغ.» 
شیخ الاسلام گفت: «رویم بزرگ است, تلبیسی خود را به توانگری و مهتری فرا 
نمودی وکیل قاضی بود. وی را چهار بالش بود و احتشام تمام.» 
ابوعمرو زجاج یک چند خدمت جنید می‌کرد. وی را گفته بود: زنهار نزدیک رویم نروی! 
چون زجاج را عزم رفتن خاست, با خود گفت: «از بغداد بروم, رویم را ندیده باشم. 
چون کسی پرسد چه عذر آرم؟» پنهان از جنید به وی شد. وی را دید ر 
احتشام چون خلوت شد دخترکی از آن وی به نزدیک وی آمد. رویم بوعمرو را 
واصحات و می وی جرا این غل ارک و دو خاں ا ایی چکو وا جرا 
شقل این کودکان ستازند تا ایم ایشان را خر کنم ار آنچه ارو بافتم: و ایشا زا 
علم توحید گویم؟» 
چون ابوعمرو پیش جنید امد کسی وی را اگاه کرده بود که وی به نزدیک رویم رفت. 


68 


گفت: «هين! بگوی چون دیدی وی را؟» گفت: «سخت بزرگوار !» گفت: «الحمدلله! 
از بیم ترا می‌گفتم به وی مرو. نبایډ که در آن سیرت و تلبیس وی را بینی فراچشم تو 
نیاید, ماي خود به باد دهی. الحمدللّه که نیکو دیده‌ای, مردی بزرگ است.» 

در فتوحات مذکور است که رویم گفته: «من قَعَدَمَعَّ الصوفية. E EOE‏ 
يتَحفَفُونَ يه تَرَعَ الله نورَ الأيمان من قَليه.» 

وقتی کسی رویم را چیزی گفته بود از آن احتشام و لباس گفت: #ندان ضیآرنة :که 
پایتابه‌ای در سر بندم و به بازار برایم و باک ندارم.» 

ابوعبدالله خفیف به وی شد. چون باز می گشت, رویم دست بر کتف وی نهاد و گفت: 
اى شرا هة تذل الوح قلا تشتف يثرهاتِ الصُوفية!» گفت: «این کار جان فدا 
کردن است, زنهار به ترهات صوفیان مشغول نشوی! !« 

شيخ الاسلام گفت: «بذل روح نه آن بود که به غزا شوی تا ترا بکشند. آن است که با 
الله تعالی بهر جان خود منازعت درنگیری. جان و تن و دل در سر کار او کنی؛ ٠‏ و هنوز 
بر خود باقی کنی. نه که به هیچ رنج که از او به تو رسد ا شکایت درگیری.» 

کسی به نزدیک وی درآمد, و وی را گفت: «کیف حالک؟» وی گفت: «کيف حال من 
کان ديتّه هواه وَهمته دنياة. ليس بصالح تفي ولابعارفِ نقی؟ چگونه باشد حال آن 
کسی که دین او هوای او بود و همت آو دنیآی او نه نیکوکاری از خلق رمیده و نه 
عارفی بود از خلق گزیده؟» 

و این اشارت به عيوب نفس است و همانا که در جواب به تحقیق حال سایل اشارت 
کرده است و تز روا بود که در آن وقت او را به او باز گذاشته باشند تا از وصف وجود 
خود عبارت کرده است و انصاف صفت خود بداده. 

5ل ون ن الان: فقال: «ان تستوحش من غیرالله, حثّی من نفسک.» 

وَسُئل عن المحبّة, فقال: «الموافقةٌ في جميع الأحوال.» وانشد: 

ولو فلت لى ها 2ت معا وظاف وقلتٌ داعي الموت: أهلاً و مرحبا 


و قال: «الإضا استلذادٌ البلوى. و اليقين هُو المُشاهدة.» 

ا وا د ا ا و ق ا 

رویم گفته: «بیست سال گذرانیدم که هیچ خوردنی در خاطر من نگذشت. مگر بعد از 
آن که حاضر شده باشد.» 

و هم وی گفته: «اخلاص آن است که رؤیت تو از عمل تو مرتفع شود یعنی عمل را از 
خود نبینی و ندانی.» 

و هم وی گفته که: ایک که رادزان خود زا دور ارک در چ وی کا 
E‏ 
و هم وی گفته: «إذا هَت الله لک مَفالاً وفِعالاء فأحَد منک المَقال وترک علي الفعال, 
فلاتبال فاثها نعمة. و ان أَحَدّ منک الفعال و ترک عليک المقال, فاتّها مصيبةٌ, و ان 
أخذ منك المقال و الفعال, فاعلمٌ انها نقمَةٌ.» 

و هم وی گفته: «فقر را حرمتی است و آن ستر و إخفاء و غیرت بر اوست. هر که آن 
را کشف کرد و با خلق نمود. اهل فقر نیست و وی را در فقر کرامتی نه.» 

و هم وی گفته: «من حكم الحكيم ان يوسع على اخوانه فى الأحكام, و يضيق على 
نفسه فيها فان الثوسعة عليهم اتباع العلم و التضيق على نفسك من حكم الورع.» 
و هم وی گفته: «ادبٌ المسافر ان اناور هدهو خت ما وق فة یون 


قنزله.» 


2- یوسف بن الحسین الژازی»ء قدس الله سره 
خویش شورانیدن و قبول ایشان بر خویشتن ویران کردن و خود را از چشمها 


69 


ایشان صحبت داشته. رفیق ابوسعید خراز بوده در سفرها. وی را مکاتبات است با 
جنيد سخت نيكو. در سنة ثلاث, اوأريعء و ثلثمأية برفته از دنيا. 

در وقت مردن گفت: «الهی! خلق را با تو خواندم به جهد. و هرچه توانستم بر خود 
بکردم از بد مرا به یکی بخش از ایشان!» پس برفت. وی را به خواب دیدند, گفتند: 
«حال تو چیست؟» گفت: «الله تعالی مرا گفت: آن سخن را بار دیگر باز گوی! باز 
گفتم. گفت: ترا به تو بخشیدم.» 

ن الاسام ت انی كهجو کی ا و کد هان خود و د انس ور 
نیاورد که میان او و اینان وسیله و واسطه هم اوست.» 

ثیح الاسلام وصیت کرد اران خودرا که گیگ راھ ان دارکھ کھ اجه ردا را 
کی ا هم ار دا این ان انان ر ههو وا انا 

يوسف الحسین گفت: «به نزدیک ذوالنون رفتم به مصر. چون وی را ديدم موی بر 
اندام من برخاست. به من نگریست و گفت: از کجایی؟ گفتم: از ری. گفت: . بر تو 
زمین تنگ شده بود که به مصر آمدی؟ گفتم: آمدم تا خدمت ترا دریایم. گفت: دور 


باش از آن که دروغ گویی یا خیانت کنی. پس گفت: یا ُن صَحَځ حالک م اللو 

لايشیغلک عنة شاغل, ولا تشقل نما يقول الخلق منک, فالهم لن ب نوا عى ن الله 
ا و اذا ضحت حالك مع الله ازشذى للطريق اليف و افد تة ال ضلى الله 
عليه و سلّم و ظاهر العِلم, وإیاک ان تڈعی فیما لیس لک. TR‏ 

الآعاوي.» 

روزی از ذوالنون طلب وصیت کرد. گ گفت: «إیاک هذه الأوراد المتصلة. فان التفسَ 


نألفهاء فائظَرٌ ما فيه مخالَقَةٌ نفس من صيام اوفطر, فاعلّمها فان في مُتابَعَة اللفس 

طاعة كانت او معصية فتنه, فما الفت النفس شيئاً إلا ٍ فيه بلاءٌ و خطر.» 

و نیز ذوالنون وصيیت کرډه اسټ وی راء فقال: «لاتسگڻ إلى مَدح التاس. ولاتجرَعٌ مِنْ 

قبولهم وردهم, فاهم فطاع الطريق. وَاسكُنْ الى مايتَحَفهُة يتَحَففَة من سڑل وَعلنا.» 

ف ا گفته: «الخيرٌ كله في بيت وَمفتاحة اللَواضْعٌ. و السْرٌ كله في بيت 
حه الكبرٌ.» 

کک يوسف بن الحسین گوید که: «چون از ذوالنون جدا شدم» وی را گفتم: مرا 

وصیتی )! گفت: : تن خود را از رت خلق دریغ مدار و تا توانی دل خود را جز برای 

الله خالی مدان و گرمان الله را کرافی کار تا او ترا گراهی داروه 


3- عبدالله بن حاضر» قدس الله تعالی روحه 
شخ الاسلام فته كه وئ هال توسف دن الحسين شك 
از متقدمان مشایخ بوده از اقران ذوالنون و مه از ذوالنون. 
يوسف بن الحسين مى كۇد گە «از مصر می‌آمدم از پیش ذوالنون. روی به ری نهاده. 
چون به بغداد رسيدم خال من عبدالله حاضر. آنجا بود. می‌خواست به حچ رود. نزدیک 
وی شدم. گفت: از کجا می‌آیی؟ گفتم: از مصر به ری می‌روم؛ می‌خواهم که مرا 
وصیتی کنی. گفت: نپذیری. گفتم: شاید که پذیرم. گفت: نپذیری. گفتم: باشد که 
پذیرم. گفت: دانم که نپذیری. گفتم: بود که پذیرم . گفت: چون شب درآید برو و کتب 
خویش و هرچه از ذوالنون نوشته‌ای در دجله انداز! گفتم: بیندیشم. آن :شت مرا از 
اندیشه وات رن و مرا ار دل پریامد کر روز ورا کے بیندیشیدم» مرا از دل 
پذیرم . گفت: چون به ری شوی وی کەن ذوالتون را دوا از آن باراری مساز! 
یوسف le CG le e‏ 
واس وو راا ا جاو وو و کا ا 
نوی لی راا خود موان که به او می وان و چان کن که فده الله عالق در 


70 


یاد تو بود.» 

شیخ الاسلام گفت که: «اللّه تعالی با موسی عليه السلام گفت: ای موسی! چنان کن 
که همیشه زبان تو به یاد من بود و هرجا که شوی گذر تو بر من بود.» 

ابوعبدالله نباجی یوسف بن الحسین را گفت: «جهان از صادقان و راستان خالی شده 
است. اگر توانی صدق را لازم گیر در جمیع احوال خود و بدان که در زمرۀ مردان اين 
راه در نیایی و مراتب ایشان نیابی مادام که رڈ همۀ خلایق نشوی و از خالص بندگان 
الله تعالی نگردی؛ مگر بعد از مهاجرت و مفارقت خلایق.» 

بشت الخسن كويد كه مرا مر شه كن ان ت افده خو ا وراك 
ماج تا ورا للت ت اسا جاه کر ویو انا فول کو 


4- ثابت الخبّاز» رحمه الله تعالى 
از قدمای مشایخ است. TS‏ و طریقت از ایشان گرفته 
نوةخ كا :اتان 


5- ابوثابت الژازی. رحمه اللّه تعالى 
از مشاهیر علما و قرا و فقرا بود. 
وی گفته: «وقتي در مسجدی نشسته بودم؛ و کودکی را قرآن تعلیم می‌کردم. یوسف 
بن الحسين بر آنجا بگذشت. مرا گفت: شرم نداری که مخنتٹی را قرآن تعلیم می‌کنی؟ 
اک د سبحان اللّه! کودکی خرد بهشتی را چنین می‌گوید! بسی برنیامد که 
آن کودک را با مخنثان دیدم. به خدمت وی رفتم و ارادت گفتم.» 


6- سَمْنُون بن حمزة المُحِتٌ الكَذڏاب» قدس الله سژه 
از طبقة ثانیه است. امام المحبة. کنیت او ابوالحسنٍ است, و گفته‌اند ابوالقاسم, خود 
را کڈاب لقب کرده بود تا نگفتندی باز ننگریستی. یگانه بود در علم محبت» همة عمر 
از آن گفتی. با سری سقطی و محمد بن على القصاب و ابواحمد القّلاسی صحبت 
داشته بود. از اقران جنید و نوری است. پیش از جنید برفته از دنیا و بعضی گفته‌اند 
پس از وی. 
وی گفته: «محبت بنده را صاقی نشود تا زشتی بر همه عالم ننهد.» 
و هم وی گفته: «اول وصال الد للحق هجراثه تسه و اول هران العَبِد للحق 


مُواصَلتنّه لِتَفُسه.» 
Es‏ شاخ چوبی بر ران خود می‌زد و این ابیات 
می‌خواند. ران وی زو بور و حون می رفت و وی آگاہ نی: 2 


در حال به احتباس بولش امتحان کردند. جزع نمی‌کرد و صبر می‌نمود. ان شت جه 
کس از اصحاب وی در خواب دیدند که سمنون دعاو تضرع می‌کند و از خدای تعالی 
فا می‌خواهد. چون سمنون آن را دانست که مقصود از آن تأدب به آداب عبودیت 

و اظهار عجز, نه ستر حال, گرد مکتبها می‌گشت و با کودکان می‌گفت: «أدغوا 
س الكذاب!» 


71 


شخصی وی را دید سر در کشیده, بعد از ساعتی سر برآورد و رّفیری کرد و این بیت 
بخواند: 
. کت اله اد ليلا بے اد سردت تؤۇمي مالي رٌقاد 


ابواحمد قلانسی گفته که: «ورد سمنون در هر شبانروزی پانصد رکعت بود.» 
و هم وی گفته که: DT‏ سمنون گفت: يا 
lS‏ برخيز آ تا به کو تنه ای باز روھ و به هږ 
درمی یک رکعت نماز بگزاریم! پس به مداین رفتیم و چهل هزار رکعت نماز کردیم.» 
غلام الخلیل شخصی بود مُرائی. خود را پیش خلیفه به صوفیگری معروف ساخته بود 
و همواره از مشایخ و درویشان سخنان ناخوش به خلیفه رسانیدی. U‏ ایشان مهجور 
شوند و اعتبار وی بیفزاید. روزی زنی را چشم بر سمنون افتاد خود را بر وی عرضه 
کرد. سمنون التفات ننمود. زن به نزدیک جنید رفت و گفت: «سمنون را بگوی تا مرا 
بزنی کند!» جنید را انان تاخوش: افد وی را زجر کرد. آن زن پیش غلام الخليل شد و 
تهمتی چنان که زنان نهند بر سمنون نهاد. غلام الخلیل سعایت بر دست گرفت. ٠‏ 9 
خلیفه را بر وی متغیر گردانید. بفرمود تا وی را بکشند. چون سياف را آوردند خواست 
تا به قتل او فرمان دهد زبانش بگرفت. کشتن او را تأخیر کردند. شب خلیفه را به 
خواب نمودند که: زوال ملک تو در زوال حیات اوست. دیکز رون اورا a‏ 
خواست: 
واننشدة ابوفۋراس لسمنون المحب: 
كان فُؤادى خالياً قبل حُبّكم كان بذكر الخلق يلهو ويمرُح 
فلا دعاقلبي واک جاه فلسث أراة عن فناٹشک برح 
رُميت يبينِ مک ان كث کڳاذبا إن كنت في الڈنيا بغفيرک أفرڅ 
وان کان شیءٌَ في البلاد بأشُرها إذا غبت عَنْ عیینی بعینی يملځ 
فان شت واضلنی و ان شت لان سك أرق قلى التو تل 


7- رَهُرون المغربی» قدس الله تعالی روحه 
از اهل طرابلس است. از اقران مظفر کرمانشاهی. در صحبت یکدیگر به مکه 
رفته‌اند. زهرون در پیش و مظفر پس او زن مظفر پس ایشان. و همه در رَمٌله 
برفته‌اند از دنیاء رحمهم 
ابوعبدالله مغربی گوید که: «هیچ جوانمردی ندیدم از جوانمردان چون زهرون.» 
شيع الاسلام گفته که: «وقتی به تماشا بیرون شده بود با جمعی از درویشان. این دو 

SBE O لم ب‎ E 
ورل شاقنو ةو ازل ت ااال ا و واا‎ 


وی بخروشید, و بانگی چند بزد و لختی شور کرد و بازگشت. گفت: من تماشای خود 
بکردم.» 


98- عَرڙون بن الوثابه» رحمه الله تعالىی 
کنيته ابوالاأصبع۔ 
شيخ الاسلام گفته که: «در کتاب احمدبن ابی الحواری دیده‌ام که وی شيخ بوده به 
مکه و به شام از دنیا برفته.» 
وی را به خواب ديدند و از حال وی پرسیدند, گفت: «حاسبونا, قَدَفَفُواء ثم تو نوا 
قَاعَتقّوا شمار با من درگرفتند خرد خرد. پس منت نهادند و به E‏ 


72 


وا ت و د ا E‏ 
موسی الدّبیلی فى الأسفار و كان صاحب ایات و کرامات. 

وی سیاه بوده چون در سماع درآمدی سفید شدی. وی را گفتند که: «حال تو در سماع 
می‌گردد.» گفت: «اگر شما نیز از آن آگاه باشید که من آگاهم. حال شما هم بر شما 


بگردد.» 
وَځکی اڻه کان معه جُراب, كلما اراد شیئاً أدخل بده فيه و أخركة هنه. 


100- سَعدون مجنون» رحمه الله تعالىی 

عطا بن سليمان گوید: «وقتی در بصره قحط افتاده بود مردمان به استسقا بيرون 
شده ا بودم. در میان گورستان آوازی :شنیدم باز تکریتستم عدون 
مجنون را ديدم در چهار طاقی از آن گورستان نشسته» دست بر زانوی خود می‌زد و 
با خود چیزی می‌گفت. پیش وی رفتم و سلام کردم. گفت: وعلیک السلام عطا؛ من 
کشّف عنک الغطا؟ پس گفت: این چه | نبوهی است؟ ثُفِحَ في الصورِ. آم بَعْثْرَ مَنْ في 
الفْبُور؟ گفتم: e o‏ الا ا د وبا ایشان آمده‌ای؟ 
گفتم: آری. گفت: بقلب سماوئ آَم بقلب خاوی؟ پس گفت: خواهی که من آب 
بخواهم؟ گفتم: چرا نخواهم؟ گفت: خداوندا! به آن راز دوشینة من بر تو! باران 
درایستاد و گفت: ای عطا! تا نزنند مرو که تا نزنند نباید شد.» 


1- عطا بن سليمان» رحمه الله تعالى 
از زهاد بصره است. زر وقت خود بوده روزی بیمار بود در آفتاب خفته وی را 
گفتند: «چرا با سایه نیایی؟» گفت: «می‌خواهم که به سایه آیم. اما می‌ترسم که مرا 
گویند که در راحت نفس خود گام بو گر یی 


سره 
از طق تافه سنت كفت او اتوالخشن اسك أو قائ سضاح اضقهان: تاگرد 
محمدبن يیوسف الباست. از اقران جنید بوده و ميان ایشان مکاتبت 9 رسالت بوده با 
ابوتراب نخشبی صحبت داشته و كان له رياضة عظيمة. ربما کان امتنع عن الاکل و 
ا عشرین توا بيت فيها قائما هائماً, بعد ان کان نشوه نشو أبناءِ الثعمة و 
E‏ «ما احتلمت قط الا بول و شاهدین.» 
وی کو ین هان مکی را به مكة تى هزار درم وام براهة. ية اضقفهان أمد به 
نزدیک علی سهل اصفهانی تا وی را یاری دهد. علی سهل وام وی را معلوم کرد که 
چند است, نقد کرده به مکه فرستاد و او را آگاه نکرد. . پس او را بنواخت و گسیل کرد. 
وی می‌رفت دلی از وام پراندیشه. چون به مکه رسیيد وام را باز داده يافت تاشوك 
شیخ الاسلام گفت: «دانی که علی سهل چرا چنان کرد؟ از بیم عذر خواستن و بار 
شکر گزاردن. که هيچ ازادمرد ان را برنتابد.» 
علی سهل گوید: «روا نیست پیش ما که این طایفه را درویش خوانند, که ایشان 
توانگرترین خلق‌اند.» 
شیح الاسلام گفت: «حق تعالی که جامه‌هاى نیکو به دنیاداران داد فر جامه به 
درویشان داد 9 طعام پاکیزو به ایشان داد ,9 لذت طعام به درویشان داد.» 
و هم غلى گفته: «أعادّنا الله و ایاكم من غُرور حسن الأعمال م قساد بواطن 
الأشرار.» 
و هم وی گفته: «التصوفُ التبڑى عقن ونه 9 الّخلى عقن سواه .“ 


73 


ا از وی از حقیقت توحید, گفت: «قريبُ هِنَ الظنونِ بَعيد مِنَ الحقايق .“ 
وانسشسد 


E N E TE‏ قريب ولك في تناۋلها بعد 


گویی که دی بود.» 

و بعضی این سخن را به ابوجعفر محمدبن فاذه که وی نیز از شاگردان محمدبن 
یوسف البثاست نسبت کرده‌اند. چنانکه در کتاب سیر الشلف مسطور است. و 
می‌تواند بود که این سخن از هر دو بزرگ واقع شده باشد و می‌تواند بود که یکی از 
ناقلان را سهوی افتاده باشد. 3 

شيخ الاسلام گفته: «در این نقص است. صوفی را دی و فردا چه بود؟ ان روز را هنوز 
شب کک صوفی در آن روز است. .« 

و کان على بن سهل يقول: «ليس د مَوتير ۽ کموت احدگم, اتما هو دعاءٌ 9 إجابة. | 
فأجيتُ.» فکانَ كما قال, کان یوما قاعدآ في جماعخ. فقال لبیک و وَقَع مَبناً. 


3- محمد بن يوسف بن معدان البناء: قدس الله تعالی سره 
گنت او آنوعندالله ایت گفتهاند که وی .از سیصذ شخ کانت حدیت کرده بود پش 
ارادت خلوت و انقطاع بر وی غالب شد و به عزیمت مکه بیرون رفت, و بادیه را به 
قدم تجرید قطع کرد. 

و گفته‌اند که وی در روز به عمل بتایی مشغول بودی, از انچه حاصل کردی محقری به 
نفقة خود صرف کردی و باقی را بر فقرا تصدق نمودی؛ و با وجود کسب و عمل هر 
روز یک ختم قرآن_ بکردی. چون نماز خفتن بگزاردی, به سوی کوه TE ES‏ 
نودی او یسار می کقتی" «خداوندا یا مرا شناسایی و معرفت خود روزی کن یا کوه را 
فرمان ده تا بر سر من فرود آید که بی آشنایی و شناسایی تو زندگانی نمی‌خواهم.» 
و وی گفته که: «چون به مکه درآمدم. ديدم که پیران در مقام ابراهیم نشسته‌اند. 
نزدیک به ایشان بنشستم. قاریی خواند که: يسم الله الآّحمن الرّحيم. بر دل من چیزی 
واقع شد فریادی کردم. پیران قاری را گفتند: خاموش کن! پس مرا گفتند: ای جوان! 
ترا چه بود که فریاد کردی؛ و هنوز قاری یک آیت ناخوانده؟ من گفتم: باسمه قامت 
السموات 9 الأرَصّونَ. 9 باسمه قامت الاشياء, و قىئ ببسم الله شاعا همة پيران 
برخاستند و مرا در ميان خود بنشاندند و گرامی داشتند.» 

و هم وی گفته که: «در مکه بسیار دعا می‌کردم که: تارت دل هرا به خود .اشتابئ و 
شناسایی ده! یا جان مرا بستان که مرا بی شناخت تو به جان حاجت نیست. در خواب 
ديدم که گوینده‌ای می‌گوید: اگر این ET‏ یک ماه روزه دار وبا کس سخن فو 
پس به زمزم درآی و حاجت خواه! چون ماه تمام شد به زمزم درآمدم و دعا کردم. 
هاتفی از چاه زمزم : يا ابن يوسف! إجَترّ من الأمرَيْن واحدا اّما احبٌ الي: 
العم فع الغنى و الأغا: آم الفعرةة مع القلة و الفغررهن أفتم ,المعرفة ف القله و 
الفقر. e‏ قد أعطيت, قد آعطيت.» 

و گویند که جنید -قدس سره به فضل و کمال وی قایل بوده و در رسالتی که به شيخ 
علی سهل اصفهانی فرستاده نوشته بوده است که: «سل شیخک. ابا عبدالله. مَا 
الغالت نی ؟» سن عل تن سمل از وئ نال کرد كفت ویش نه وى كه وال 
غالب على أمره» (21/يوسف). 


4- محمد بن فاده رحمه الله تعالى 
کنیت او ابوجعفر است. از شاگردان محمد يیوسف باست. کانَ مجتهداً قویا في 
الاد سخا في الال .و الفط ٠‏ هر رور مه تم قران ورد انق 


74 


وی را از پدر میراث بسیار رسید. سالها بر محمد بن یوسف و عیال او نفقه کرد 
چنانکه وی ندانست. دوستی داشت, وی را فرموده بود که مایحتاج وی را می‌خرید و 
به منزل وی می‌برد. و وی را گفته بود که هیچ کس را از آن آگاه نکند. چون چند سال 
بر این گذشت. محمدبن یوسف دوست وی را الحاح تمام کرد که بگوی چه کس است 
این که انت مئونت عیال من می‌کند. گفت: «محمدبن فاذه.» گفت: «جزاه الله عتی 
بأفضل الجزاء.» 
عَرّیزی در میان زمستان بر محمدبن فاذه درآمد. او را دید با یک پیرهن نشسته, گفت: 
«یا اباجعفر! سرما نمی‌یابی؟» گفت: «دست خود بيار و بگوی: لا اله الا الله.» گفت: 
«دست خود به زیر پیرهن وی درآوردم و گفتم: لا اله الا الله ديدم که از گرمی عرق 
می‌کرد.» 


5- سهل بن على المَرْوّزیى» رحمه الله تعالى 
وی بود که در سرای عبدالله مبارک شد گد گفت: «این کنیزکان مطرب آراسته کرده. 
چرا بر بام کرده‌ای؟ چرا از بام فرو نخوانی؟» ابن المبارک گفت: «چنين كنم .» چون 
بیرون شد گفت: «بکوشید و وی را دریابید که هم اکنون می‌رود ازدنیا. ان که او بر 
بام من دید حورانند که پذیرۀ وی فرستاده‌اند از بهشت. که بر بام من هیچ کنیزک نبود 
و وی دروغ نگوید.» چون از سرا بیرون رفت, حالي جان بداد. 
سهل على مَرورّی را پرسیدند که: «از نواختهای الله تعالی که بنده را به آن بنوازد. 
کدام مه است؟» گفت: «فراغت دل.» 
فضطفى كفت طلى .الله "انهو سلم :تان مون قهما كق فن اللا اة 
والفراعة.» 
و هم سهل على گويد: «الْقَراعٌ بلاءٌ مِنَ البلايا.» 
نفخ الاسلام فت که کسی را که قوی یر وی کالب اد و رال 2ه ا 
سبحانه 9 درویشی دکان اين کار.» 
ابن جریح گوید: «هر که او را طریق عزم نیست, او را بر زیادت روی نیست.» 


س س 

6- على بن حمزة الاصفهانى الحلاج» رحمه الله تعالى 
شیخ الاسلام گفت که: «وی نه حلاج بود چون حسین منصور. شاگرد محمدبن یوسف 
ئا بود د اضفهان > 
على بن حمزه گفته است که: دفن روز گاری دردیی مخمدین یوسف بنا می‌بودم به 
اصفهان, و با وی می نشستم؛ و او در علم حلال خوردن فراوان گفتی. از حکایات او 
می‌نوشتم. وقتی از نزدیک او به حج شدم, چون بازگشتم به بصره رسیدم» خبر وفات 
محمدبن یوسف به بصره رسید. به غمی رسیدم که صفت نتوان کرد. گفتم اصفهان 
مرا برنتابد, به بصره بنشستم نزدیک شاگردان سهل تستری و ایشان از وی حکایت 
می‌کردند و از سخنان وی چیزی باز می‌گفتند۔ وقتی که سچنی رفتی که مرا خوش 
آمدی. از کسی درخواستمی که برای من بنوشتی, که شن ای بود رزوی تر کتاږ اف 
طهارت می کردم هرچه نوشته بودم از استین من در آب افتاد و تباه شد. رنجی به من 
رسید عجب صعب که به روزگار دراز جمع کرده بودم. آن شب سهل تستری را به 
خواب ديدم مرا گفت: ای مبارک رنجه شدی که ډفترهای تو در آب افتاد؟ گفتم: 
e‏ دو أن سان وجو الله از جو للب د و حى وار 

و؟ گفتم: ای ,استاد! مرا طاقت این نیست. در این سخن بودیم که مصطفی را 
N‏ از اران از اصحاب تفه من چون ان را 
تان ان شادى سذ :فضطافي ولي الله :عله و له دونڈة 2 دو رزوی ین ددد گھت: 


75 


lal lS YY 
تا سول ار أن من كونة: هل كفت استفقراللة با رسول: الله ! مصطفن صل الله‎ 
علیه و سلم بخندید۔ از شادی ان بیدار شدم.»‎ 

شیح الاسلام گفت که: «دوستی اين کار این کار است. نزدیک است که انکار بر این 
کار این کار بود که از حقیقت هیچ چیز مجاز نرود.» 

غلام الخليل در آخر عمر مجذوم نھ یکی از بزرکان اين طايفه شنید. گ گفت: «یکی از 
L‏ ردان وتصوت ممت رر وی بیت ات ویک کرد کو اواز این طا هه و 
گاه گاه اعمال ایشان به وی انجامی می‌گرفت. خدایش شفا دهاد! :« این سخن با غلام 
الخلیل گفتند. از آن توبه کرد و هرچه داشت پیش مشایخ فرستاد. قبول نکردند. 
که آیکاو ابن ظایفة آخر ان مرد را ته فونه ر سان کمنی که افر ار اتةه ناش خود 
چون بود؟ 


7- على بن شعيب السّقاء قدس الله تعالى روحه 


از حیرة نشابور بود, و با ابوحفص صحبت داشته بود. گویند که وی پنجاه و پنج حج 
گزارده بود همه از نشابور احرام تبه و در زیر هر ميل دو رکعت نماز گزارده. وی را 
گفتند: «این نماز چیست؟» گفت: «لِيَشهدڏوا مَنافع لهم (28/حج). اين منافع من است 
از حج من به او.» 

و قصة اندیشه کردن وی در قرب الله تعالی و غایب گشتن وی از خود سیزده روز در 
بيان احوال ابوحمزة بغدادی گذشت. 

شیح الاسلام گفت که: «از قرب الله تعالی به خود اندیشیدن حيرت است و نينديشيدن 
جنایت.» 


س 
8- على بن موفٌّق البغدادی» رحمه الله تعالى 

از قدمای مشایخ عراق بوده سفر بسیار کرده»؛ ذوالنون مصری را دیده بود. 

شیخ الاسلام گفته که: «وی را هفتاد و چهار حج آرند.» وقتی حج کرده بود با خود 

می‌گفت به تاف که: «می‌شوم و می‌آیم, نه دل و نه وقت من جود درچه‌ام؟» آن 

شب حق تعالی را به خواب دید که وی را گفت: «ای پسر موفق! تو به خانۀ خویش 

خوانی کسی را که نخواهی؟ اگر من ترا نخواستی,. نخواندی و نیاوردی. « 

وی گفته که: «خداوندا اگر من ترا از بیم دوزخ می‌پرستم»؛ در دوزخم فرود آر و اگر به 

اد ق و هرگزم در آنجا جای مده و فرود میار و اگر به مهر می‌پرستم 

یک دیدار بنمای! و پس از آن هرچه خواهی کن!» 


از قدمای مشایخ است. نام وی مصعب بن احمد البغدادی است. گویند که اصل وی از 
مرو است. از اقران جنید و رویم بوده و فی التاریخ: حج ابواحمد القلانسى سنة تسعين 
9 تين و مات بمكة بعد انصراف Kê‏ 

ابواحمد قلانسی گفته که: «روزی در میان قومی بودم؛ گفتم که: إزار من! در ميان 
سخن از من ببریدند که تو گفتی آنِ من.» 

شيخ الاسلام گفت: «نه ادب است در میان صوفیان که گویی ازار من یا نعلین من. از 
آداب ایشان است که خود را در میان یاران چیزی ملک نبینند مگر به ضرورت ظاهر.» 


شیخ سیروانی گوید که: «چون صوفی بگوید که: نعلين من» ازار من بايد که در وی 
ننگری: یعنی که اینان: را ملک نباشند.» 


چون ابو احمد قلانسی بیمار شد و محتضر گشت. گفت: «خداوندا اگر مرا به نزدیک تو 
هیچ قدری بودی؛ مرگ من بين المنزلين بودی.» ضرورتی واقع تىد. وی را در محفه 


76 


بیرون آوردند که به جای دیگر برند در راه بمرد. 


0-ابوالغریب الاصفهانیى» رحمه الله تعالى 
از محققان بود صاحب آیات و کرامات. در عشق به عین جمع رسیده بود. او را 
حّلولی خواندند. شيخ ابوعبدالله خفیف او را دوست داشتی و با او مزاح کردی. 
وقتی در شیراز از ازندگاتی. خود نومید گشت: CN E‏ 
«از بهر خدای مرا به شما یک حاجت است, روا خواهید کرد؟» گفتند: «اری, بگوی!» 
گفت: «چون مرا اینجا مرگ آید. مرا در گورستان گبران دفن کنید!» یاران متحیر 
گشتند که این چیست! گفت: «خداوند را گفته بودم: اگر مرا به نزدیک تو هیچ قدری 
ھهست . مرا به طرسوس مرگ ده! اکنون اینجا می‌میرم. دانستم که مرا به نزدیک وی 
هیچ قدری نیست.» عن قریب در وی آثار صحت پدید آمد و برخاست و به طرسوس 
شد و انجا برفت. 
یکی از این طایفه گوید که: «بر ابوالغریب درآمدم در طرسوس, و هر دو ران وی 
آماس کرده بود و از سرون وی تا E‏ بود و ریم و خون می‌رفت» و 
نگفته‌ام که: مَسْنی الضر( 83/انبياء).» .« 


1- ابوعبدالله القلانێسىی» قدذس الله تعالی روحه 
وی از کرام قوم وچزرکان اين طابفه است. وی گفته که: «در بعض سیاحات خود در 
کشتی نشسته بودم. بادی برخاست و طوفانی عظیم شد. اهل کشتی به دعا و تضرع 
درافدند و نذرها کردند: مرا گفتند: تو نیز نذری بکن! گفتم: من از دنیا مجردم» چه نذر 
کنم؟ الحاح بسیار کردند. گفتم: با خدای تعالی نذر کردم که اگر از آنچه درآنم خلاص 
یابم» هرگز گوشت فيل نخورم. گفتند: این چه نذر است که می‌کنی؟ هرگز کسی 
گوشت فيل خورده است؟ گفتم: همچنین در خاطر من افتاد. و خدای تعالی بر زبان 
من گذرانید. 
ناگاه کشتی بشکست و من با جماعتی با کنار افتادم و چند روز گذشت که هیچ 
نخوردیم. در ميان آن که نشسته بودیم. ناگاه فیل بچه‌ای پیدا شد. وی را بگرفتند و 
بکشتند و از گوشت وی بخوردند و بر من عرض کردند. گفتم: من نذرکرده‌ام که 
گوشت فيل نخورم. الحاح کردند که مقام اضطرار است و نقض عهد رخصت است. 
من فرمان نبردم و از عهد خود برنگشتم. چون چیزی بخوردند, در خواب شدند هنوز 
ایشان در خواب بودند که مادر آن فيل بچه آمد. و بوی می‌کشید تا به استخوانهای بچۀ 
خود رسید. آن را یوی کرد بعد از آن امد و آن فردمان را بوی کردن گرفت. از هر 
کدام که آن بوی می‌یافت. وی را در زیر دست و پای می‌مالید و می‌کشت. a‏ 
بکشت. بن نه سنوی رامد و هرا نوی کرد ا دیوی و از کن ھچ ووی اقت: پشىت 
به جانب من کرد و به خرطوم خود به من اشارت کرد که سوار شو من درنیافتم. 
پای خود بالا داشت, دانستم که می‌خواهد که سوار شوم. . سوار شدم. . پس اشارت کرد 
که راست بنشیين؛ راست بنشستم. در رفتن ایستاد, به شتاب تمام,. Û‏ اورد مرا در 
شب به موضعی که زراعت و سیاهی می‌نمود. و اشارت کرد که فرود ای؛ فرود أمدم. 
بازگشت به شتاب تر از پیشتر. چون بامداد کردم. جماعتی پیدا شدند و مرا به خانة 
خود ودند و توخمان انسان حال من برسهه قصه را بازگفتم, را كفنذ می‌دانی که 
از انجا که ترا اورده است تا اینجا, چند راه است؟ گفتم: نه. گفتند: هشت روزه راه 
است که ترا ر هیک شت :اور د6 


2- ابوعبدالله بن الجأاء. قدس الله تعالى روحه 


از طبقة تانیه است. نام وی احمدبن بحیی الجلاء است, و گفته‌اند که محمدبن یحیی؛ و 


77 


احمد درستر است. بغدادی الاصل است. اما به رَمُّله و دمشق بوده. . از اجلة مشایخ 
شام است. شاگرد ابوتراب نخشبی و ذوالنون مصری است و از آن یدر خود یحیی 
الجلاء و با ابوعبید بسری بوده در صحبت و سفر, استاد دقی بوده عالم بوده و صاحب 


ورع. ر 

وقتی ابوالخیر تیّناتی ابوعبدالله جلا را دید که در هوا می‌رفت در میغ. ابوالخیر آواز داد 
که: «بشناختم.» جواب داد که: «نشناختی.» 

شرف را.» 

شيخ الاسلام گفت که: «ابوبکر واسطی با جلالت خود گفته که: : من مردی و نیم 
دیده‌ام. آن مرد تمام اتواه الماحوزی 9 آن نیم مرد ابوعبدالله الجلا. واسطی را 
گفتند: چون آن را مرد تمام گفتی وٍاین را نیم مرد؟ گفت: ابوامية ماحوزی از دست 
هیچ مخلوقی چیزی نخورد, کانَ ياكل مما ليس للمخلوقينَ فيه صتَع۔ و ابن جلا از مال 
مردی می‌خورد که او را علی بن عبدالله القطان گفتندی. ابوبکر واسطی کسی را 
نپسندیدی. از خواری خلق به نزدیک او و از عزیزی توحيد در علم او.» 

ابوعبدالله جلا را پرسیدند از محبت, گفت: «مالي و لِلمَحَبْة؟ و آنا اریڈان أتعلم 

الثوبة .« 

وی را پرسیدند که: «متى يَيسْتَحق للفقير إسمُ الفقر؟» گفت: «إذا لم يبق عليه مِنّْ 
تفْسه مُطالبَة ظاهرا و باطناً.» 

شيخ الاسلام گفت: نما ابورا ی در را شدند با رکوه‌ها دو تن با او 
بماندند: ابوعبدالله جلا و بسری.» 


س 
وی از کبار صوفية بغداد است. شيخ جعفر حذاء گفته است که: «وی صاحب کرامات 
بوده .» و از ابن قصاب رازی نقل کرده است که گفت: «پدر من در بازار بغداد دکانی 
داشت. من بر در دکان نشسته بودم. ناگاه شخصی بگذشت. مرا گمان آن شد که وی 
از فقرای بغداد است و من هنوز به حد بلوغ نرسیده بودم. خاطر من به جانب وی 
کشش کرد. برخاستم و بر وی سلام گفتم و با من یک دي ینار بود به وی دادم. آن را 
بستد و روان بگذشت و با من چندان التفات نکرد. با خود گفتم که این دینار را ضايع 
کردم در عقب وی روان شدم, تا به مسجد شونیزیه رسید. آنجا دید که سه تن از فقرا 
نشسته اند آن دینار را به یکی از ایشان داد و خود در نماز ایستاد. 
آن کن که د ینار ارا کرقته مود سرون رفک و من در عقب وی رفتم تا طعام خرید و 
پیش یاران اورد و با هم بخوردند و ان شخص همچنان در نماز بود. چون از طعام فارغ 
شدند. روی به ایشان کرد و گفت: هیچ می‌دانید که مرا چه چیز از موافقت 
بازداشت؟ گفتند: نی ای استاد! گفت: جوانی آن دینار را به من داد من تا اين زمان 
از خدای درمی‌خواستم که وی را از بندگی دنیا آزاد گرداند و آزاد گردانید.» ابن قصاب 
گوید که: «من یی خواسشت پیش وی نشسشسته و کفته: راست می‌گویی ای استاد و وی 
شيخ خاقان صوفی بود.» 
توفى ستة تشع و فتن و فاتين: 


4- ابوغبید الله الْسری» قدڈس الله تعالی سژه 
نام وی محمدبن حَسان است. از قدمای مشایخ است. با ابوتراب نخشبی صحبت 
داشته. 
قال ابن الجلاء رحمه الله تعالى:«لقيت ستمائة شيخ ما رأيث منهم مثل اربعة: ذوإالتون 
المصری و ابوتراب النخشبى و ابوعبيدالله البسرى و ابوالعباس بن عطا, قدس الله 
تعالی ارواحهم.» 


78 


یکی از اصحاب ابوعبید بُسری گفت که: «وی به کاری مشغول بود و تا وقت حج سه 
روز مانده بود. دو کس از این طایفه آمدند که: یا ابا عبید! به حج می‌روی؟ گفت: نی 
پس روی به من کرد و گفت: شيخ تو و نه آن خود را خواشت قاذرتن است از ایشان 
بر آنچه می‌گویند یعنی طی ارض.» 

می‌گویند که چون رمضان شدی» ابوعبید به خانه درآمدی و اهل بیت را گفتی که در 
خانه را بر وی برآوردندی. و سوراخی بگذاشتی و هر شبی نانی از آنجا بینداختی۔ چون 
روز عید آمدی در خانه بازکردندی, ان سۍ نان در زاوية خانه نهاده بودی» نه هیچ 
خورده و نه آشامیده و نه خواب ب کرده و سی شبانروز بر یک طهارت نماز گزارده. 
گویند که ابوعٌبید به غزا رفت. ٹر ست 6ای وار در آثنای آن, اسب کره بیفتاد و 
بمرد. گفت: «خداوندا این اسب کره را عاریت به من ده چندانکه به بتسری برسم ! !« 
اسب کره از زمین برخاست زنده. چون از غزا فارغ شد و به بسری رسد پسر خود را 
گفت: «زین اسب کره را بردار!» پسر وی گفت: «گرم است و عرق دارد.» گفت: 
«بردار که وی عاریت است.» چون زین را از وی گرفت؛ پیفتاد مرده. 

و وی گفته: «النعَمٌ طرد. فمن رَضی يانعم ققد رضى بالطرد, و البلاءٌ قُربة فْمَنْ 
ساءَةٌ البلاءُ فقد أحبٌ ترك القُربة و الْتّقَرْب إلى اللّه, تعالى.» 

و گویند که روزی با اصحاب خود در دمشق جایي نشسته بود. سواری بگذشت و در 
بر دوش می‌دوید خشم آلود. چون برا بر ابوعبید و اصحاب وی 
دالوا د ره هه پر داو و ت "ای 
u‏ ! مرا دعایی کن" ابوعبيد كفت:«اللهم أَعيَفْة من الثارِ و مِنَ الرق!» فى الحال 
مرکوب ان سوار, سوار را بینداخت. التفات به آن غلام کرد و گفت: «ترا آزاد کردم 
خاصة لوه الله .» غلام غاشیه را پیش وی انداخت و گفت: «ای خواجه! مرا تو ازاد 

نکردی. که این جماعت آزاد کردند.» و اشارت به ابوعبید و اصحاب وی کرد. وا 
ایشان می بود i‏ از دنیا برفت. 

روزی پسر وی به وی آمد که: «سبویی چند روغن داشتم که سرمایۀ من بود بیرون 
می‌آوردم بیفتاد و بشکست و سرمایة من ضایع شد.» گفت: «ای فرزند سرماية خود 
ان ساز که سرمایۀ پدرتست. والله که پدر ترا هیچ سرمایه نیست در دنیا و اخرت غير 
الله تعالى.» 


5- ابوعبدالله السّجزیى» رحمه الله تعالى 
ا و ا اسان ام وا هرو و اعانا 
صحبت داشته و بادیه بربده بارھا بر توکل. 
وی گفته: «علامة الأولياء ثلاثة: تواضع عن رفع و زهڈ عن فدرَة. وإنصاف عن فَوَةٍ.» 
و هم وی گفته: «هر واعظی که توانگر از مجلس وی نه درویش برخیزد و درویش نه 
توانگر: وی نه واعظ أاست.» 
و هم وی گفته: «سودمندترین چیزی مریدان را صحبت صالحان است و اقتدا , به ایشان 
در افعال و اخلاق و زیارت کردن قبرهای دوستان خدای, تعالی, و قیام به خدمت یاران 
و فقیران.» 
وی را پرسیدند که: «چرا به رسم صوفيان مرقع نمی‌یوشی؟» گفت: «از نفاق باشد 
که لباس فتیان و جوانمردان بپوشم» و زیر بارهای فتوت درنیایم.» پس گفتند وی را 
که: «فتوت چیست ؟» گفت: «خلق را معذور داشتن در آنچه بر ایشان می رود و 
تقصیر خود دیدن و شفقت بر همه خلايق چه نیکوکار و چه بدکار. و کمال فتوت ان 
است که ترا خلق از حق مشغول نگرداند.» 
شخصی وی را گفت: «یک دینار زر سرخ دارم می‌خواهم به تو بدهم. مصلحت چون 
می بینی؟» گفت: «اگر بدهی ترا بهتر. و اگړ ندهی مرا بهتر.» 
یکی از این طایفه می‌گوید که: «با 1 االله سِجزی از طرابلس همراه شدم. چند 
شبانروز رفتیم که هیچ نخوردیم. پاره‌ای کدوی تر ديدم بر راه افتاده» برداشتم تا 


79 


پخورم. شيخ به جانب من نگریست. دانستم که از آن کراهت داشت. بینداختم۔ بعد از 
آن پنج دینار فتوح رسید. به دهی رسیدیم, گفتم: شاید طعامی بخرد, برگذشت و 
نخرید. بعد از آن گفت: شاید که گویی پیاده می‌رویم گرسنه؛ و چیزی نخرید. اینک بر 
سر راه دیهی است نزدیک. انجا مردی است صاحب یال چون به ان اديه در ایم به 
خدمت ما شغل خواهد گرفت. آ نھ دقار را نه وی د6 ا رطا و عیال خود نفقه کند. 
چون به آن ديه رسیدیم. آن را به وی دادیم و نفقه کرد. ES‏ .تو 
کجا می‌روی؟ گفتم: با تو همراهی می‌کنم. گفت: من با تو همراهی نمی‌کنم. خیانت 
می‌کنی در پاره‌ای کدوی تر و مصاحبت می کتی؟> به آن درنیامد که با او مصاحب 
ا 


116- ابو عبدالله الخحصری» قدس سره 
از اهل بصره است, از مشایخ قدیم. شاگرد فتح موصلی است. 
يقول:, «سمعت الفتح الموصلى , يقول: صاحبت ثلاثین ¿ شیخاً . کانوا يعدون من الأبدال 
EN‏ عند فراقی اا فقالوا: إیاک وا الأحداث .« 


7- جعفر بن المُبَرْقّع» رحمه الله تعالى 
از علمای مشایخ اين قوم است. ذَكَرَهٌ ابوعبدالله الحخصرى انه سمعه يقول: «منذ 
تلان سنه أطلت من فو ل الله في تحقيق هذا الأسم؛ قَلَمْ أجڈه.» 


8- على بن بُندار بن الحسين الصؤفى الصيرفى» فس سره 
از ظفة خافسه استه کشت :او انوالجشن اسف از زر گان هتاخرین مشانخ تابور 
است. روزی مند بوده از دیدار مشایخ و مرزوق از صحبت ایشان. در نشابور با 
ابوعثمان حیری و محفوظ صحبت داشته بود و در سمرقند با محمد فضل بلخی» و در 
بلخ با محمد حامد و در جوزجانان با علی جوزجانی و در ری با یوسف بن الحسین و در 
بغداد با جنید و رویم و سّمنون و ابن عطا و جُرَبُری؛ و در شام با طاهر مَقُّدسی و ابن 
جلا و ابوعمرو دمشقی و در مصر با ابوبکر مصری و ابوبکر زقاق و ابوعلی رودباری. 
مشایخ جهان دده بود و حدیث بسیار داشت, وثقه بود در حدیث. در سنۀ تسع و 

و ثلثمأية برفته از دنيا. 
وقتی على بُندار با شیخ ابوعبداللّه خفیف به تنگی پلی رسیدند. شيخ ابوعبدالله خفیف 
وی را گفت: «پیش رو ای ابوالحسن!» گفت: «به چه سبب پیش روم ؟» ايۆغندالله 
خفیف گفت که: «تو جنید را دیده‌ای و من ندیده‌ام .« 
شیح الاسلام گفت: «مهینه نسبت این ر طايفه دیدار پیران است و صحبت ایشان .“« 
على بندار گفته: «دار أسْسَت على البلوى بلا بلوی مُحال.» 
و هم وی گفته: «بُطلب الحو ll‏ واا وجود د الحق بطرح الدارَيْنِ .« 
و هم وی گفته: «دور باش از مخالفت خلق. هر که خدای, تعالی, به بندگی وی راضی 
است به برادری وی راضی باش.» 
و هم وی گفته که: «دور باش از مشغولی به خلق. که امروز در مشغولی به خلق 
سودی نمانده است.» 
و هم وی گفته که: «به دمشق رفتم. عدا سه رور ن انو الله خا ر امه گفت: 
کی آمدی؟ گفتم: سه رز است. گفت: SS‏ 
گفتم: به ابن جَوْصاء بودم, به حدیث نوشتن . گفت: سَعَلک القَصْلٌ عَن القرض, گفت 
و بعنی فضایل و نوافل, ترا از فریضه مشغول داشت.» 
شیح الاسلام گفت: «دیدار پیران از فرایض این قوم است., که از دیدار پيران ان يابند 
که به هيچ چيز نيابند. مَرطْتُ فَلَمْ تغُڏني. الحديث.» 
eS Si es‏ این چیست که دوستان خود را کردی؟ هر که ایشان را 


80 


سے ا نافت و اترا ندید ایشان را فاخت 
وار L‏ لَه ر : 
ص ير تتي م ر( أ م ر ببغیک. من ټسرزرني 7رک 


وتريهم ينْظرَون إلیک و وَهُمْ لايبصرّون(198/اعراف). 
SS‏ جوانمرد باید تا جوانمرد بیند. هر که جوانمرد را 
دید نه او را دید که حق را دید. از آن که او نه او است. قصه ببرید. حق گاه گاهی رهی 
را از دست رهی برباید: و خویشتن را به بهانة رهی به دید قوم نماید, تا دیده‌ها به 
دیدن او بیاساید. ان که حقفت رود رهی بار ان وگر رهی هرگز با رهی نیاید هم 
شاید. از آن که فتنة رهی هم از رهی می‌زاید. به هرچه از بهانه می‌کاهد از حقیقت 
فی افر اند دجون مات نهامی رخا منت یقت :قرو اید آدفی چ این کان کشت ؟ که 
ای کار و ات ادس ایت کیچ اندو ر واه عدو یکی را قت ا و 
دارد. بهانه را چه قیمت؟ 

O O O 
شیخ الاسلام گفته که: «به خط محمدبن علی بندار دیدم در کتابی که واسطی گفته:‎ 
هرچه این طایفه دارند از این کار علم و سخن,» آن همه از این دو آیت از قرآن بيابند:‎ 
» یکی انَل مِنَ السّماءِ ماءً(22/بقره) ری وال الحا (58/اعراف)‎ 

شت الالام کعت که کت اتن آنت فتاه وکا 


9- محمدبن الفضل البلخی» قڈس الله تعالی سژه 
از طبقة ثانیه است. کنیت وی ابوعبداللّه است. بلخی الاصل است. متعصبان وی را از 
بلخ بیرون کردند بی گناه, به سبب مذهب وی. روی با شهر کرد و بر ایشان نفرین 
2 
شيخ الاسلام گفت: «پسر از او از بلخ هيچ صوفي نخاست.» 
به سمرقند رفت > وی را آنجا قاضی ساختند. از آنجا عزیمت حج کرد , به نشابور رسید. 
از و ی مجلس خواستند. بر کرسی شد و گفت: «اللة اكبز, ولذكرٌ الله اكبز, و رضواڻ 
من الله آکیژ.» و از کرسی فرود آمد و آخر به سمرفند بازگشت و آنجا برفت از دنیا. 
در تة تسخ شر و اة 
ابوعثمان حیری به وی تۇت که: «علامت شقاوت چیست ؟» گفت: «سه چیز است: 
أن که علم دهند و توفیق عمل ندهند. و توفیق عمل دهند و از اخلاص در ان محروم 
گردانند و دولت صحبت دوستان خدای دریابند و وظیفة اکرام و احترام به جای 
نیاورند.» 
و ابوعثمان گفته است: «محمدبن الفضل سمسار الڑجال, بعنی نقاد مردان است.» 
شيخ الاسلام گفت که: «ابوبکر واسطی گوید و خود هیچ کس چون وی نگوید. وی 
سخن خود گوید و از دیگران اندک حکایت کند, یکی از آن این است که گفت: محمدبن 
الفضل گفت: آن چیز که به بود وی همۀ نیکوییها نیکو شود و به نبود وی همة زشتها 
زشت تود آن استقامت است.» 
شیح الاسلام گفت: ,«سخت نیکو گفت. قاستقه سْتَقَمُ كما أمِوّت! :« (12/هود.) 
یک مصطفی را صلی الله علیه و سلم گفت: «مرا وصیتی کن!» گفت: «فُل اقل 
لے ا که کی و ارقا 
E n a SS‏ 
به خانة وی. و آنجا آثار انبیا بیند. چرا وآدی نفس و هوی را قطع نمی‌کند تا به دل 
برسد, و آثار پروردگار خود بیند؟» 
و هم وی گوید که: «جون فر یڈ را تی که ظلب زبادتی .دشا هی کن آن شان آدبار:ة 
نگونساری اوست.» 
واقم وى كوي اعرف :الان الله شاف مجاهة فن اوافر و ام لهه ده 


81 


یعنی بزرگترین اهل معرفت مجتهدترین ایشان باشد در ادای شریعت و راغب‌ترین 
ایشان در حفظ سنت و هر که به حق نزدیکتر بود بړ امتثال اوران ریز بود وهر 
که دورتر از متابعت رسول وی صلی الله علیه و سلم معرض تر 

ووی را از زهد پرسیدند, گفت: «به چشم نقصان در دنيا ae‏ 
عزیز و گرامی زیستن.» 


E‏ انت کک و او اة اتد ار کار وشات اتا نورات 

نخشبی و احمد خضرویه و ابن جلا صحبت داشته و حدیث بسیار داشت و وی را 

تصانیف بسیار است, و کرامات ظاهر اندر بیان هر کتاب» چون ختم الولایه و کتاب 

النهج ونوادر الأصول و جز این کتابهای دیگر کرده است و در علوم ظاهر هم وی را 

کتب است و تفسیزئ ایتذا کرده بود اما قفر وی به اتمام۔ان وفا نکرد و وی 

ضحت داو فز اسه علة الماد 

انکر وزاق که مرن ۋی رودزوات کنا که «هر یک شنبه خضر عليه السلام به نزدیک 

وی آمدی و واقعه‌ها از یکدیگر بپرسیدندی. « 

صاحب کتاب کشف المحجوب گوید که: «وی سخت معظم است به نزدیک من, چنانکه 

جملگی دلم شکار اوست و شیخ من گفتی که: محمد دژ یتیم است که در عالم همتا 

ندارد.»> 

OE E a E 
ت علن وقتي. الین به‎ 

وی گفته است: «مَن جَهلَ بآوصافِ العبودية. فهو باوصاف الربوبية أجهل. بعنی 

هر که خود را نشناسد او را چون شناسد؟» 

و هم وی گفته: «حقیفت دوستی الله تعالې دوام انس است به یاد أو.» 

و سئل عن صِقَة الات والفعل, فقال: «كل ما يَحْتَمِلٌ الڑيادة وَالتفُصان. فهو مِن 

صفات الفقل: وکل مالاَقَعٌ عليه الژيإدةٌ و الأقصان, فهو من صفاتِ الذات.» 

و شل عن الاشار. فقال: «اختیاز حط غیرک علی حظ تفشک:» 

و قال في اليقين: ال افر الفلف ال الل الي لو ره 

و قال في الشكر: «الشكڙ تعلق القَلْب بألمُلعم.» 

خضرت واج ها الك و الذين محمد النخارى: المزوف نند فدس الك الف 

سژه در وقتی که از مبادی احوال و سلوک خود حکایت می‌کرده‌اند و اثر توجهات خود 

را به ارواح طيبة مشایخ کبار در بيان قى اور 3ة: می‌گفته‌اند که: «هرگاه توجه به 

رواشت قدوة الأولياء, خواجه محمدعلی حکيم ترمذی نموده شدی» اثر آن نوجه ظهور 

بی صفتی محض بودی؛ و هرچند در آن توجه سیر افتادی هیچ اثری و کردی و صفتی 

مطالعه نیفتادی.» 

مشایخ گفته‌اند: «اولياء الله مختلف اند: بعضی بی صفت‌اند و بی‌نشان» و بعضی 

تفت اند وه نشی ار ضفات ففانید کشت اند هلا گوند اهل فعرفة: نا اقل 

معامله یا از اهل محبت. یا اهل توحیدند. و کمال حال و نهایت درجات اولیاء را در 

لدو و کن ت اس و عات ا کا که ا ف او 


1- علی بن بکار» قدس الله تعالی روحه 
کنیت وی ابوالحسن است. از متقدمان مشایخ است. ا ابراهيم ادهم صحبت داشته. 
سَكَنَ المَصْيصَة مُرابطاً. 
می‌گویند که چون شب درآمدی و کنیزک جامة خواپ وی بینداختی» آن را به دست خود 
بیسودی و قى «والله که : تو بسیار خوشی : ! و والله که امشب بر تو نخواهم 


82 


خسبید.» پس نماز بامداد را به وضوی نماز خفتن بگزاردی. 
یکی از این طایفه گوید که: شن علی نکاز درامدم: وی برای اسب خود جو پاک 
می‌کرد. گفتم: ای ابوالحسن! ترا کسی نیست که این کار بکند؟ گفت: در بعض غزوات 
بودم شکست بر مسلمانان افتاد بگریختند, و من هم با ایشان بگریختم. اسب من 
سستی کرد گفتم: اا لِلْهِ و انا اليه راجعون(156/بقره). اسب با من گفْت: إا لله و اا 
اليه راجِعُونَ آن وقت است که مرا به فلان کنیزک می‌گذاری که تعهد حال من کند. 
قافن شدم که من د خود به ان فام ناتم و با کسی درکن نک ارم 

و از وی آرند که با یکی از اصحاب به صحرا بیرون رفتند تا هیزم جمع کنند و از 

دور افتادند. و صاحب وی هرچند انتظار برد وی پیدا نیامد. em‏ 
دید که مریع نشسته و سَبُعی سر بر کنار وی نهاده و در خواب شده و ازوی مگس 
می‌راند. صاحب وی گفت: «چند نشینی؟» گفت: «این سبع سر در کنار من نهاد و در 
خواب شد, منتظرم تا بیدار شود, و به تو برسم.» 
22- ابو عبدالله عبادانی» رحمه الله تعالی 
از شاگردان خاص سهل عبدالله نستری است. 
وی گفته که: «روزگاری از شبلی سخنان به من می‌رسید, و مرا آرزو بود که وی را 
ببینم. پدری پیر و ضعیف داشتم به او درمانده بودم. نمی‌توانستم رفت. چون پدر از 
دنیا برفت. برخاستم و به بغداد آمدم. چون به نزدیک وی رسیدم. قومی ديدم از 
درویشان که از پیش وی بیروںن فی آمفدند: مرا بشناختند گفتند: به چه آمده‌ای؟ گفتم: 
آمده‌ام که شبلی را ببینم. به وی راه هست؟ گفتند: ھست . اما زینهار که دعوی به سر 
وی نبری! گفتم: نبرم. چون به نزدیک وی درآمدم و آن روز آدینه بود ړوز صدمت و 
شور وی گفتم: سلام علیک. گفت: و علیک السلام, أیْش آنت أبادک اللّه؟ و عادت وى 
E yd‏ گفتم : ین ار نظام کر ر رر ارت وی گفت: مقام خود 
معلوم کن که خود کجایی! من گفتم اگر بگویم هم نپذیرد, از وی گریختم و پاره‌ای 
دورتر شدم که وی را سیر ببینم و بروم» ناگاه ډرویشی درآمد و گفت: سلام علیک. 
شبلی گفت: وعلیک السلام. یش آنت آبادک اللّه؟ آن درویش گفت:؛ مُحال. گفت: در 
چەای؟ گت فی جال اورا ان خوش افد خد من این کاندة رزوی كرف 
برفتم.» 
23- ابو عبدالله الحَضرّمی» رحمه الله تعالی 

مرتعش گوید که: «ابوعبدالله حضرّمی را از تصوف سؤال کردم و بيست پال بود که 
سخن نگفته بود, مرا از قرآن جواب گفت گفت: رجال صَدفوا ما عاهدوا الل عَلَبّه ( 
3/احزاب). گفتم: صفت آیشان چون است؟ گفت: ليرت لبهم طَرَفَهُمْ غ افده ر 
هواءٌ(43/ابراهیم). گفتم: محل ایشان از احوال کجاست؟ گفت: في مَفْعَدِ صوق عِنڌ 


لیک مُقتدر(55/قمر) . گفتم: زیادت کن! گفت: ان السَمُعَ وَالبَصَرَ وَالفُؤاد كل کل اوٌلئک 
کان عله مَسَئولاً.»(36/اسراء). 


4- ابو عبدالله الشالمی»ء قدس الله تعالى روحه 
نام وی محمدبن احمدبن سالم البَصّری است. به بصره بود شاگرد سهل تستری 
است. سی سال یا شصت سال پا وی می‌بوده و طریقت إز وی گرفته. 
شيخ الاسلام گفت که: «انوغنداللة سالمی فته بود که الله تعالى در ازل همه چیز 
می‌دید. وی را مهجور کردند بدت سنت یح ابو گند الله خف گوید گه: «این قدم 
دهر بود.» 
شیح الاسلام گفت که: «ابوعبداللّه خفیف انصاف نداده است. ممکن است که او دیدار 
علم را گفته باشد .“« 


83 


انوشنداللة شالفی را بر دند كه به جه جو قفا نة اوكا الله را در هان خاو 
گفت: «به لطافت زبان. و حسن اخلاق و تازه رویی و سخای نفس,. و قلت اعتراض و 
پذیرفتن عذر هر که عذر خواهد پیش ایشان» و تمامی شفقت بر همة خلق نیکوکار 
ایشان و بدکار ایشان.» 

و هم وی گفته که: «دیدار منت کلید دوستی است.» 


5- ابوطالب محمدبن علي بن عطيّة الحارثی المکگئ. 
الله تعالى 

قالوا اا ا ا ا ا 
الأرض. ثم دخل البصرة و قدم بغداد و توفی بها فی جمادی الاخری,. سنة ست و 
ثمانين و ثلثماية. 
و نسبت وی در تصوف به شيخ عارف ابوالحسن محمدبن ابی عبدالله احمدبن سالم 
البصری است و انتساب شيخ ابوالحسن به پدر خود ابوعبدالله احمدبن سالم و 
انتساب پدر وی به سهل بن عبدالله الئستری, قدس الله تعالی ارواحهم. 


16- ابو عىدالله جاو پاره‌اى صوفی همدانی» رحمه الله 
از کبار مشایخ است. چاوپاره نام جایی است به تعر روم. وی بود که ید کرد پود که 
«چیزی که مرا دل از آن برَمَد و فور شود نخورم.» وقتی در مسجد شونیزيٌه بود 
طعام آورذند: دل وی از اق برمید: نمی خورد. ياران وی را گفتند: «هر ساعت خلاف 
1 بخور!» بخورد. ان شب در مسجد بماند, وی را احتلام افتاد. در خواب با وی 
گفتند: «چیزی خوری که دل تو از آن برمد. ندانی که به تو بلا رسد؟» 
وی گفته که: «از شپخ ابوبکر زقاق مصری پرسیدم که: صحبت با که دارم ؟ گفت: ا 
آن کس که هرچه الله تعالی از تو داند با ابو بگویی. از تو نرمد و از تو تبْرّد.» 
شيخ الاسلام گفت که: «قبول و صحبت پس از عیب دیدن درست اید که ادمی 
مجرای عیب است. چون به هنر و نیکویی صحبت پیوندی. چون عیب پدید آید صحبت 
ببری. آن نه صحبت است. صحبت پس از شناخت عیب است,» مگر عیب دینی و بدعتی 
باشد که آن دیگر است, که چشم از آن پوشیدن مداهنت و مخنٹّی بود در دین» مگر به 
ضرورت. ان عیب که نه در دیانت و بدعت باشد جدا بود. ادمی نه معصوم است, از 
وی عیب و جرم آید. که کفور و جهول و ظلوم است.» 
شافعی گوید رضی اللّه عنه که: «نه دوست تو بود هر که ترا با او مدارا بايد کرد.» 
شیخ الاسلام گفت: «هر که چون از تو عیب و خطا آید, از وی عذر باید خواست و اگر 
با تو نیکی کند شکر بايد گفت. آن نه دوستی و صحبت باشد.» 
شخصی یحیی مَعاذ را پرسید که: «صحبت با که دارم؟» گفت: «با آن که چون بيمار 
شوی به پرسیدن تو اید و چون از تو جرمی بیند خود از تو عذر خواهد.» 

و از شرایط صحبت است که: حق صحبت بدهی و حق خود طلب نکنی,» و عیب خود 
ببینی و عیب دیگران را عذر خواهی. و خلق را زیر قدر و جبر مضطر و مقهور بینی تا 
خصومت برخیزد. و تاوان را بر خود لازم گیری و عذر نیاری.» 

وقتی امیر کافور به شیح ابوعبدالله جاۇپارهاى بسیاری زر فرستاد. وی نپذیرفت و باز 
فرستاد. یعنی لشکری است. کافور گفت: دای سَرد! لَه مافي السموات وما في 
الأرض وما بيتهما و ما تحت الثرى( (6/طه) ) أبن الكافور؟» 8 

لاہ کھت کت دای ف اکور هه ار وار اوک اعا ان ازمر ا ته 
بود.» 

شیخ ابوعلی کاتب را گفتند که: «فلان کس از لشکری چیزی نمی‌ستاند و فلان کس 
فی ایو کے کاک تھی ساد ارک ی ھاو وان کک میس ا دار ع 


84 


می‌ستاند.» 

شیخ الاسلام گفت که: «بعضی از مشایخ چنین می‌کردند و ان ایشان را از عين درست 
می‌آمد. چون با علم بودند نکردند و آن نادر باشد. و آن اخوات دارد. که همه چیزها, 
نیک و بد و شادی و غم و نعمت و بلا از یک جای می‌دیدندرو جز وی نمی‌دیدند. اما چون 
کسی که وی را آن عین و دیدار نباشد مثل ایشان بکند. الك الى ردد وه رة و 
دين و شريعت در سر ان كند. اعاذنا اللة وَجميع المسلمينَ عن ذلک.» 


7- ابوبکر الوژاق الثرمذی» قڈس الله تعالی سڑه 
و قبر وی انجاست. اما به بلخ بودی. خال ابوعیسی ترمذی است, صاحب مَسند. احمد 
خضرویه را دیده بود و با وی صحبت داشته. وی را تصانیف بسیار بوده و تورات و 
انجیل و زبور و کتب اسمانی خوانده بود. وی را دیوان شعر است. 
وی گفته: «اگر طمع را بپرسند که: پدر تو کیست؟ گوید: شک در مقدور. و اگر گویند: 
شنت ون امسات ل وای وای وشو عا و یه کون 
جرهان .“« 
وان ابوبكر الوراق يمغ اصحاته عن الأسفار و السياحات و يقول: «مفتاع كل بركة 
الصبرٌّ في ,مَوضع ارادتک إلى ان تصح چ لک الأرادة, فاذا صخت لک الأرادة فقر ظهَرَ 
ليک أوائل البَركة.» 
شیخ الأسلام گفت: «هر که اکنون به سفر پشود. بترک نهاز و ترک مذهب گفته بود از 
عصمت حق بيرون رفته باشد. إن الل مَعَ الذين افوا لذن هه سور( 
18/نحل).» 
و هم ابوبکر وراق گفته که: «مردمان سه گروه‌اند: یکی امراء دوم علماء سيم فقرا. 
چون امرا تباه شوند, معاش و اکتساب رعیت تباه شود و چون علما تباه شوند. طاعت 
و ورزش شریعت تباه شود و چون فقرا تباه شوند. خویهای خلایق تباه شود. و فساد 
امراة ظلة اشد و فاد قلا به ظح :فسا قفرا ا 


8- ابوالقاسم رازی» رحمه الله تعالی 
نام وی جعفر بن احمدبن محمد است. به نشابور نشستی و صحبت با ابن عطا و 


فن ات الوا الي و ودار رج الل وال اف ف قال ها 
داشت جمله را بر این طایفه خرج کرد چنانکه درویش از دنیا بیرون رفت. 


مشایخ ری گفته اند: «چهار چیز در ابوالقاسم رازی جمع بود که کس را نبود: جمال؛ و 
مال وزهد بکمال؛ و سخاوت تمام .« 

و در دعوتی با صوفیان حاضر بود و جعفر لدی نیز آنجا بود. چون سفره بنهادند, 
ابوالقاسم دست نمی‌برد. گفتند: «موافقت بايد کرد.» گفت: «صایمم.» جعفر خلدی 


گفت: «اگر ثواب روزۀ تو بر تو دوستر از شادی دل برادران است, روزه مگشای!» 
حالی دست به طعام برد. 


9 وفات وی در سنة ٿثمان و سبعین و تلثماتة بوده.» 


9- ابوالقاسم الحكيم الشمرقندى,. رحمه الله تعالی 
وقد الوا فی ويه لم گل تَر من اقرش إلى الری إلا إلى الله سحانه و کان 
مُعامَلئه مَعَ الْحَلق طاآبا لحْظوظهم دون حَظه. 
از مشایخ صحبت داشته با ابوبکر وراق. وی را سخنان نیکوست در معاملات و 
Slog aR SE e‏ 


85 


بمقبرة جاکردیزه. 
وی گفته: 3 اکن بشو بار مضطفى .صا الله عله و سلح يعافر 3وا بودی در ایام ما 
ارا وکر وران ودی ار عام ویو که وی و شت وو و کاو و ل و 

ف.» 
گویند که روزی ابوالقاسم حکیم در سرای خود نشسته بود. ابوطاهر که از بزرگان آن 
وقت بود به در سرای وی آمد. بنگریست حوض آب دید و سروهاء بازگردید و بر دکانی 
نشست . شیخ ابوالقاسم غلام را گفت: «تبری بیار و ان سروها را بیفکن!» آنگاه گفت: 
«برو و ابوطاهر را بخوان!» چون درآمد گفت: SS‏ 
جاب شد از میان برداشتیم. لکن با حق صحبت چنان که درختی ترا از وی 
نشود.» 
روزی نشسته بود ميان خلق حکم همی کرد. یکی از بزرگان به زیارت وی آمد وی را 
چنان مشغول دید. سجاده بر روی حوض انداخت و نماز کرد. چون فارغ گشت, شيخ 
ابوالقاسم مراو را گفت: «ای برادر! این خود کودکان کنند. مرد ان است که در ميان 
چندین شغل دل با خدای عژڙوجل نگاه تواند داشت.» 


0- بكر شغدی.» رحمه الله تعالی 
ا ر اس و ای جلا اک اتو ووا 
وی گفته که: «ابوبکر وراق مردی کریم بود. خدای را به مزد کار نکردی که به تعظیم 
کردی.» 


1 ال نن :كوه رجه الله الى 
وی نیز از مریدان ابوبکر وراق بود از بلخ؛ و سخنان وی یاد داشتی و پیوسته از ان 


2- ابوذر الترمذی» رحمه الله تعالى 
از مشایخ, خراسان بود و صاحب کرامات. 
ابو دال خفیف گفته است: «ما جمعی بودیم که با ابوذر صحبت می‌داشتیم. هر 
e‏ چیزی بایستی. ابوذر برخاستی و در نماز ایستادی. حالىی آن چیز پدید 
مدی.»> 


195 انی د وح ال حا 
وی نیز از شغد سمرقند است. و شاگرد ابوبکر وراق» تا روز وفات وی با وی می‌بود. 
وی گفته که ابوبکر وراق گفت که: «سخن افزونی دل را سخت کند.» 
شت الاشلام کیت که کین ار او کف اند که ۶ خیات فقاوان و خو فراوان و گت 
فراوان دل سخت کند.» 

و ابوبکر وراق گفته که: «آن گفت فراوان در خیر و شر است.» 

یکی از این طایفه گفته است که: «با ابوبکر وراق در راه می‌رفتم. بر یک سوی ردای 
وی حرف خا ديدم نوشته؛ و بر دیگر سوی میم. بپرسیدم که: آن چیست؟ گفت: ان را 
نوشته‌ام تا هرگاه خا بینم اخلاصم یاد آید و هرگه میم بینم مروتم یاد آید.» 
اعلام فت خاش ان ددر اا او سی دوو واا 
مروت برای آن بود تا ناگوار نباشی.» 
و هم ابوبکر وراق گفته که: «تصفية عبودیت» اثبات مجوسیت است و انکار ربوبیت .« 
و هم وی گفته که: «عارف نبود آن که علم معرفت گوید پیش ابنای دنیا.» 
شیخ الاسلام گفت که ابوبکر وراق گفته که: «محمد مسلم حصیر باف در مهمانی بود 
با یوسف خیاط ترمذی. میزبان به چیزی مشغول بود. محمد مسلم گفت: زود باشید 


86 


که من کاری دارم ! وی زاهد بود و عابد. دل وی به ورد معلق بود. یوسف خیاط گفت: 

ترا جز آن کاری هست که الله تعالی پیش تو آرد و نیز تو بر آن نیت از خانه بیرون 

آمذه‌ای که به خانه ناز .شوی؟ سئ سال اشت که هرگز بر آن تیت از خانة یرون 

نیامده‌ام که به خانه باز روم. .“« 

ابوبکر وراق گوید که: «آن دو پسخن یوسف به از صد ساله عبارت محمد مسلم.» 

وهم ابوبکر وراق_,گفته: «رما أصَلي ركعتَيْنِ وانصرف هنْهُماء و أتا بمَلْزِلَّة مَنْ يَلْصَرِفُ 
مِنَ السْرَقَةُ من الْحَياء .« 


24 تخمذس لخن الخو كرك رحمة الله ال 
است. شیخ ابوبکر واسطی با جلالت خود از وی حکایت کند. 
ابوبکر واسطی,. امام توحید. گوید که محمد حسن جوهری گفت که: «مردی ذوالنون 
مصری را گفت: مرا دعایی کن! گفت: ای جوانمرد! اگر ترا کاری در سابق تقدیر حق 
پیش شده باشد. بسیار دعاهای ناکرده که مستجاب است واگر نشده باشد, غرق 
شده را در آب از بانگ چه سود جز غرق شدن و زیادتی آب در گلو رفتن؟» 
شيخ الاسلام گفت: «شخصی پیری را گفت: مرا دعایی کن! گفت: آنچه ترا در سابق 
علم حق رفته است به از معارضه.» 
یکی از پیران گوید: «اگر : نه آن بودی که وی گفته که مرا بخوانید و از من خواهید که: 
اغُوني أَسَتَجِب لَكَمْ (60/غافر)ء وما حَلَفْتْ الجِنّ و الأئسَ إلا لتقدۇن (56/ذاريات). 
ای لِيَڏْعٌوني, من هرگز دعا کدی لکن کف قو که بخواه! می‌خواهم.» 
شيخ الاسلام گفت: «دعا صوفیان را نه مذهب است. که ایشان حکم سابق را 
فی نگرند که همه بودنيها ببوده.» 
با حفص بغاوردان 5 پاسی از شب رمی‌گفت: «کاری که بوده است., نابوده چون کنم؟ 
چون کنم؟ چون کنم؟ همه خلق برآنند که چه خواهد بود. حکیم در آن است که چه 
بود. « 
شيخ الاسلام گفت: «این نه آن است که دعا نباید کرد ورد نباید خواند. من هر 
شبانروزی ورد خود بخوانم و آن دویست فصل دعاست. لیکن هیچ چیز نمی‌خواهم. آن 
ذکر زبان بود فرمانبرداری را و همت غیر آن.» 


5 انو گی گتایی دو ر15 ر خة الله الى 


از قهستان عراق بوده. به دینور. مردی بزرگ است. از قدمای اصحاب جنید و اقران 
وی. او را ریاضات بسیار و سفرهای معروف است. 

جنید گوید: «اگر نه ابوبکر کسایی بودی من در عراق نبودی.» 

جنید را به وی مکاتبات است و رسایل نیکو. پیش از جنید برفته از دنیا. از جنید هزار 
فسا پرسیده بود همه را جواب نوشته بود و به وی فرستاده؛ چون وی را وقت 
وفات نزدیک آمد. همه را بشست. خبر وفات وی به جنید رسید, گفت: «کاش آن 
مسأله‌ها را که از من پرسیده بود بشستی!» گفتند: «بشست.» جنید شادمان گشت. 
شيخ السلام گفت: «جنید نه از ان می‌ترسید که ان به دست عام افتد. یا به دست 
سلطان. از ان می‌ترسید که به دست صوفیان اقتد و از آن :دکانۍ برساز ند نئ به 
سخن گفتن و قبول جستن.» 

شیخ الاسلام گفت که جنید گفت: «از هزار صوفۍ یکی عالم بود. صوفی را آ ن 
بود که می‌شنود و می‌داند. از این قوم دل فصیح بود نه زبان.» 

شخ الاسلاة کھت که رونة ته که ۶ جون جال ار ر د سان و الارن وغ 
را هلاک کردند.» 

شخ ابوالکو شای که که چون نوکر کسابی کر وات شی ار س وک 


87 


آواز قرآن خواندن شنیدندی.» 


6- ابوعلی الجوزجانی» رحمه الله تعالى 

از طبقة ثانیه است. نام وی حسن بن على است. از بزرگان مشایخ خراسان اسټ» در 
وقت خود بی‌نظیر بود. وی را تصانیف است در معاملات و رؤیت آفات. رما يتكلم 
فى شيءِ هِنَ العلوم المعارف والجکم. صحبت داشته با محمدبن علی ترمذی و محمد 
فضل بلخی» ,و قريب السّن است به ايشان. 
وی گفته: «الْخَلق كلهم في مَيادين الْعَفْلَّة کون وَعلى الظنون بعتمدۇنَ. وَعندهم 
اڻهم في الحَقيقَة يَتَقَلبونَ. وَعَن المكاشَقة يتطقونَ .« 

و هم وی گفته: «بدبخت آن کس است که حق سبحانه گناه وی را بر وی بپوشاند وی 
آن را اظهار کند.» 


7 5 2138 خمد و اكد افا انى الور ر خمهما الله ال 
از طبقة ثانیه‌اند, از بزرگان مشایخ عراق, و از اقران جنید. صحبت داشته‌اند با سر 
سَقَطی و ابوالفتح حمال و حارث محاسبی و بشر حافی؛ و طریقة ایشان در ورع 
نزدیک است به طريقة بشر حافی. 
کنیت محمد ابوالحسن است, شاگرد بشر حافی است. 
وی گوید: «وقتی نماز شام تمام کردم پای فرو کردم. هاتفی آواز داد و گفت: هذا 
تجالس الملوک؟» 

و هم وی گوید: «از آداب فقیر در فقر آن است که ملامت و سرزنش نکند گرفتاران به 
محبت دنیا را و بر ایشان رحمت و شفقت کند و دعای خير کند ایشان را تا خدای 
تعالی خلاصی دهدشان از انچه درانند.» 

و هم وی گوید: «هلاک مردم در دو چیز است: اشتغال به نافله و تضییع فریضه و عمل 
کردن به جوارږح بی موافقت دل .« 

وَسْئل عن الوّلى. فقالّ: «مَنْ يوالي اولياءَ الله ه وَبُعادي أعداتّه.» 

و احمدبن ابی الورد گوید: «چون الله تعالی و سه چیز بیفزاید: وی در سه چیز 
بیفزاید: چون در جاه وی بیفزاید» وی در تواضع و فروتنی بیفزاید. و چون در مال وی 
بیفزاید, وی در سخاوت بیفزاید و چون در عمر وی بیفزاید وی در اجتهاد در عبادت 
بیفزاید.» 


9- طاهر مَفْدسی» رحمه اللّه تعالی 
از طبقة ثالثه است. از وگان مشایخ شام و قدمای ایشان بود. ذوالنون مصری را 
دیده. و با یحیی جلا صحبت داشته. عالم بوده. ذوالنون و گویند شبلی وی را حبر الشام 
خوانده. 
طاهر مقدسی گوید که ذوالنون مصری مړا گفت: «ألعمل في ذات الَو جَهل. وَالْكلامُ 
في حَقيقَة الْمَعْرِقَة. حَيْرَّ, وَالأشارة عَنِ الْمُشير شرك.» 
شيخ الاسلام گفت که: «سخن در ذات حق جه است, که هیچ کس را در ذات الله 
سخن نیست, و روا نبود که گوید مگر آن که الله تعالی خود را و پیغمبر وی گفت وی 
راء و کیفیت ان دانستنی نیست, و جز تصدیق و تسلیم در ان روی نیست و سخن در 
حقیقت معرفت حيرت است,» که او خود را شناسد بحق الحقيقة, دیگر همه عاجزند و 
ا خود معرفت می‌انگارد.»>_ِ 
مصطفی می‌گوید صلی الله عليه و سلُم در ڈ EL‏ تعالی: «لا أبلغ مِذحَتَک ولا 
أحضی ناء غلنک نت كما ات على مک 
و خق تقالی می گوید: «ۇلایجیطون به غلا > (110/طه) از وی همین دانی که اوت 
خدای۔ گان بیهمتا و اشازت از مشیر شرت:است ‏ عغنی شر کی فی که اشارت :از 


88 


اشارت کننده‌ای بابد واو خود به دوگانگی ,درنیاید. هست به حقفيیقت اوست. و دیگز 
e‏ ألاكل شىءٍ ماحَلا الله باطل. 

طاهر مَقّدسی گوید: «اگر مردمان نور عارف بینند در آن بسوزند و اگر عارف نور 
وجود ببیند در آن بسوزد.» 

و هم وی گويد: «حد المَعْرِفَة النَجَرّدٌ مِنَ اللفولى يرخا فا جل و 


0- اتوتغقوپ الو سى ر خمة الله تغالى 
نام وی یوسف بن حَمدان است. استاد ابویعقوب تهر جوریٍ إست. از قدمای مشایخ 
است. عالم بوده»؛ صاحب تصانیف. در بصره می‌بوده در اله رى است در 
چهار فرسنگی بصره و از بصره قدیمی‌تر, و قيل انها مِنَ جنان الڈنیا از دنیا برفته. 
وی گفته: «هرکه علم توحید گوید به تکلف؛ در شرک است.» 
شيخ الاسلام گفت: «هر که علم تصوف گوید به تکلف. او در شرک است. و هر که 
E‏ سخن به زندگانی بايد گفت و ان 
وقت بايد گفت که در سکوت از خدای تعالی بترسی. سخن جنایت است تحقيق آن را 
مباح کند. کلام این طایفه نه چون کلام دیگران است. چون زندگانی نباشد می‌برد تا به 
زاق و اکت اناا هی افد اند که چون فرق نای از حه 5و خند :اما 
E‏ 


خراز گوید: «لا يَصْلَّځُ هذا العِلمُ إلا لِمَنْ َير عن وَجْده وَيلطق عن فعلهِ.» 


11- ابويعقوب تهر جوری» قدس الله تعالىی روحه 
از طبقة رابعه است. نام وی اسحاق بن محمد., از علمای مشایخ است. با جنید و عمرو 
بن عثمان مکی صحبت داشته. شاگرد ابویعقوب سوسی است. سالها در مکه مجاور 
بوده و انجا برفته از دنيا. در سنة ثلاثين و تلثمائة. 
شيخ الاسلام گفت که: «من یک تن دیده‌ام که می‌گفت که: من وی را دیده‌ام. اما مرا 
يقین نشد.» 
ابویعقوب نهرجوری گوید که: «به این کار نرسی تا به ترک علم و عمل و خلق نگویی, 
یعنی به دل و همت از علم و خبر برگذری, نه آن که دست بازداری و عمل از بهر ثواب 
گنی نی او را ت نراۍ نوات پاسی و در خلا و فلا با او ماس اء مل و قو اب 
آن.» 
ابراهیم بن فاتک گوید که ابویعقوب نهرجوری گوید: «الڈنيا بَجْرُ, والأِرَة ساحل, و 
المَرَكب الثقوى, و الاس على سَقر.» 
وانشد للٹھرجوری ہے س ° ةَ ھِ 
ألغلم وك وطا .الاو افندى لي ن الت فلم و لل ولاتلة 
أقامَ علفُْك لي قَاحَتَةٌ عندك لي مَقامَ شاهد دل غير متهم 
و هم ابویعقوب گوید: «أعَرَفُ الئاس بالل أْشَدَهُم تَحَيْراً فيه.» 
و هم وی گوید: «مَنْ أَحَد التوحيد بالتفليد, فهو عن الطريق بعيڈ.» 


2- ابویعقوب الرّبّات» رحمه الله تعالى 

جنید گوید: «با جمعی از اصحاب در خانة ابویعقوب زیات بکوفتیم. گفت: شما را با 
خدای تعالی مشغولیی نبود که از مشغولی آمدن به من مشغول گرداند؟ من گفتم که: 
چون آمدن ما به تو از جملۀ مفشغولۍ به خق است به آن از حق سبخانه بزیدة 

نمی‌ شویم.» 

ابویعقوب از بعض مریدان پرسید که: «قرآن یاد داری؟» گفت: «نی.» گفت: «واعَوثاه 
بالله! مریدی که قرآن یاد ندارد. چون ترنجی است که بوی ندارد. پس به چه چیز تتعم 
می‌کند؛ و به چه چیز ترم می‌کند و به چه چیز با پروردگار خود راز می‌گوید؟» 


89 


w 
کنیت وی ابوجعفر است. از بصره بود و با ابوحاتم عطار صحبت داشته و استاد و پیر‎ 
ابویعقوب زياٹ بود. مدتی در مسجد شونیزیه بر توکل نشست.‎ 
وی گفته: «هرکه به طلب قوت برخاست. نام فقر از او برخاست.»‎ 
وفات أو در سنة سبعین و ماتين بود.‎ 


4- ابویعقوب مَزابلی» رحمه الله تعالی 
بغدادی است, از اقران جنید. 


وی را پرسیدند که: «تصوف چیست؟» گفت: «حال ا فيها مَعالم الألسانتة .« 


5- ابویعقوب رحمه الله تعالى 

تب الچنيد ۇراسَلە. وی به مکه 0 
اقطع در حال رفتن بو e EE‏ اگر ےه at EE‏ 
وی عرضه کن! مرا فریب دادند که من کودک بوډم. بر بالین وی بنشستم. . به من 
نگریست, گفتم: اها الشيخ! تشهد أَنْ لا اله الا الله. وی گفت: نای تعنی؟ بعرة هَن 
لايذوق الموت ما بقی بيني وَبَيتَه إلا حجاب الغرّة. گفت: مرا می‌خواهی به این شهادت 
گفتن: به عزت آن که هرگز مرگ نچشد. که نماند ميان من و او مگر پردۀ عرّت.» 
شیح الاسلام گفت که :«پردة عزت اویی اوست, که او اوست و تو تو.» 
ابوالحسن مُزين به زوزگار فی گفتی که کرای چون من آمد که شهادت بر دوستی 
از دوستان او عرضه کند. « 
شیح ابوعبدالله خفيیف گفته است که: «مرد در الوهيت می‌سوخت . آمدند 9 از ورای 
پردۀ عزت شهادت بر وی عرضه می‌کردند!» 
شيخ N‏ «شیخ ابوعبدالله طاقی محتضر بود. یکی شهادت بر وی عرضه 
کرد. گفت: خاموش ! قومی بی ادبان و بی حرمتان آمده‌اند و شهادت بر دوستی از 
دوستان او عرضه می‌کنند! تو آن خود بگوی که من آن خود گفته‌ام. 5ى مُسْلماً 
وال الال 1017و ان قت وان بداد» _ 
وقتی جماعتی بر پیری از مشایخ شهادت عرضه کردند. وی از ان غیرت برجست و بر 
کے یک شوادت عرص وی کرد تا همه نکشاد نزار نهادو جان: یداد کی بن :ار 
وفات وی را به خواب دید. گفت: «حال تو چون است؟» گفت: «سخت نيکو.» گفت: 
«ایمان ببردی؟» گفت: «برد.» گفت:«به در مرگ شهادت نگفتی.» گفت: «آَنْ خود در 
من رسته بود.» 


6- ابویعقوب بن زیزی» رحمه الله تعالی 
شيخ ابوعبدالله خف وید که این :زیری در نیما گی خاضر دوو فال این بی 


تو اش دت ما الى حر فاش ولم لق ل انال ر 


وقت ابن زیزی خوش شد. e E‏ 
کرد و چشم خود در اسمان دوخت و می گفت: بگوی. و الله که غیر من کسی 
نمی‌شنود. ناگاه خون از رگهای گردن وی بگشاد که پنداشتی از آنجا فصد کرده‌اند. و 
همچنان می‌بود تا بیهوش بیفتاد. IS GG‏ 
موضع بستند.» 

و هم شیخ ابوعبدالله خفیف گوید که: «میان ابراهیم خواص و ابن زیزی نقاری واقع 
شد. ابن زیزی وی را گفت: چند دعوی کنی و صولت بر ما که به توکل به بادیه 


90 


زیی ایی نچا خو یوار ار مرک و ر کوو شه اشات: کوت اشک اکر دغوق وکل 
فی کنی: چنانکه من گویم ترا به بادیه درآی! ابراهیم خواص در غضب شد و بیرون 
رفت. ابن زیزی در عقب وی برفت و ازار و ردایی ا و از آبگینه. 
چون به وی رسید گفت: مرقع خود بکش و اینها را بپوش! مرقع را بکشید و آنها را 
پوشید. رکوه را از وی بستد و کوزۀ آبگینه را به وی داد و گفت: برو! چون اا 
کرد و بازگشت. ابن زیزی مرقع و رکوۀ وی را برداشت و استقبال وی کرد و گفت: 
اکنون هرچه خواهی بپوش! و خواص را از بس که ریاضت و فاقه کشیيده بود مويها 
ریخته بود ابن زیزی را گفت: قتلتني أَبْعَدَک اللة!» 

و هم وی گفته که شیخ ابوطالب خزرج گفت که: «میان من و ابن زیزی در اخلاص 
سخنی می‌گذشت, و اصحاب بر آن بودند که شب در خانۀ من باشند. هر وقت که من 
سخن گفتم. گفت: SS‏ 
و ق و ا ار ا 
رفت. گفتیم مگر طهارت می‌کند. او خود با خود فی داشته است. آنجا پنهان 

می کرده. سن رون :افد چون پاشسۍ از شب کذشت :و فردم ارام گرفتند, ما با خاطر 
خوش و وقت صافی نشسته بودیم که ابن زیزی برخاست, و دف پنهان کرده را بیرون 
آورد و آغاز دف زدن و سرود گفتن کرد. همة همسایگان جمع شدند و نظاره می‌کردند 
با همسایگان گفت: شاید که چون ابوطالب با شما تنها باشد, چنینها نکند. ما این از وی 
أقو ةا و او شيخ ماست در این کارها. پس دف می‌زد و سرود می‌گفت و بازی 
اوا ا ا ور و ا 
خالی کدف و فوشا رر چون بامداد شد. گفتم: توبه کردم که دیگر هرگز 
ذکر اخلاص نکنم.» 


.. ° ّ 
7- ابويعقوب مَذکوری» رحمه الله تعالىی 
از وی پرسیدند که: «توکل چیست؟» گفت: «ترک اختيار.» و از سهل تستّری 
پرسیدند. گفت: «ترک تدبیر.“»> و از بشر حافی بزنښدند: گفت؟ «رضا .“« و از ابوحفص 
حداد پرسیدند. گفت: «تبری از توان خود.» و از حلاج پرسیدند. گفت: «دیدن مسبب.» 
و از فتح موصلی پرسیدند. گفت: «ملال از سبب.» و از شقیق پرسیدند, گفت: «دیدار 
در عجز غرق.» و از شبلی پرسیدند, گفت: «در دیدار دل فراموش کردن همه کس.» 


w 

از مشایخ نصيبین است. لی ار اده مر ھی د به کال خواستن که آن وت 
کک بود اسب در زمین کسی کرده و کر وک او و میدانی افتاد. 

شطلئ افد وی هنوز به تُوی در این کار آمده بود و اول اړادت وی بود. مردی 
فربه بود شبلی دست به سر وی فرود آورد. گفت: «< جَبَرّک الله!» ابویعقوب گفت: 
«امين! :« فردمان: گند «این چیست که وی را گفت. چنانکه کودکان زا کويند؟» ي 
پس از آن ابویعقوب را بود آنچه. بود. 4 
شبلی گوید که: «چون دست به سر وی فرود آوردم و گفتم حبر ک الله هیچ موی نبود 
بر تن وی که نگفت: اف 


9- ابویعقوب خراط عشقلانی» رحمه الله 
وی گفته که: «بر ابوالحسین نوری درآمدم, و با خود مګبره‌ای داشتم. مرا گفت: ای 
پسر! می خواهی که چیزی نویسی؟ گفتم: آری. بیتی چند بر بدیهه املاء کرد که: 
بیسن ته خاضل می انات ان که هرجه تھا در این آوزای انات ھی کد و 
قى نو ننسذة ها ان را اهجو کرد و انم لاخرم اها :نة بست ان آاشات از ادراکى و كهد انحه 


91 


مقصود است محجوب گشتید و بر ما به سبب این محو, ابواب ادراک و فهم مقصود 
a‏ وان فو وا ی 
است محجوب می‌دارید؟» 


w ر‎ 

شيخ الاسلام گفت که: «من وی را دیده‌ام. پیری روشن بود صاحبِ وقت و کرامات. 
Ss e E O‏ او را 

ES BE e‏ جماعتی معڈلان نشسته بودند. 


0¢ و0 ~~ ووه ٣٢‏ بي 


برایشان خواند ک2 1 و وک غ 
oT‏ قدس الله تعالی سره 
فاد فی ا اوح دار ضحت داس و وار ری قطي الات ك رة 
و گفته‌اند که مرید سرئ بود و از اقران جنید است, از طبقة ثانیه و استاد نوری و ابن 
عطا و جریری است. و ابراهیم خواص و شبلی هر دو در مجلس وی توبه کردند. شبلی 
را به جنید فرستاد. حفظ حرمت جنید را و جنید گفته است: «خیژ خیرٌنا.» عمر وی 
دراز کشید. 
شیخ الاسلام گفت که: «وی نه کرباس بافتی. که وی سخن بافتی.» 
جعفر خّلدی گفته است که: «خیر نساج را پرسیدم که: پیشة تو بافندگی بود؟ گفت: 
نی . گفتم: پس چرا ترا نساج گویند؟ گفت: با خداوند سبحانه عهد کرده بودم که هرگز 
نخورم. روزی نفس بر من غالب شد مقداری رطب گرفتم. کک : 
O E‏ ا ا 
o o SS‏ 
گرد آمدند و گفتند: اللا ایز لام سح خن من حيیران ماندم و دانستم که به چه 
گرفتار شدم. و جنایت خود را شناختم. پس مرا به آنجا که دیگر غلامان وی بافندگی 
می‌کردند برد و گفت: ای بندۀ بدکار! از خواجة خود می‌گریزی؟ درآی و همان کار که 
پیش از این می‌کردی می‌کن! من پای خود را در کارگاه و آویختم و کرباس 
فی اھ نانک وا سالا ان کار کرذة مودت چهار ماه با وی بماندم و بافندگی 
می کردم. شبی برخاستم و وضو ساختم» و در سجده افتادم و گفتم: خداوندا! دیگر باز 
نگردم به آنچه کردم. چون بامداد شد شبه آن غلام از من برفت و من به صورت 
اصلی خود بازگشتم و خلاص شدم, و این نام بر من بماند. پس سبب نام بافندگی بر 
من آن جنایت بود که خداوند تعالی مرا به آن عقوبت کرد.» 
ود وی ی و «روا نباشد که 
مسلمانی مرا نامی نهاده باشد, من آن را بگردانة .“« 
وی را پس از مرگ به خواب دیډند. گفتند: «خدای با تو چه کرد؟» گفت: «لاتسشالني 
عن هذا ولکن اس سْتَرَحْث من دنياكُمُ القَذِرَة.» 
ابوالحسين مالکی گوید که: «در وقت نزع خير نساجح حاضر بودم. وقت نماز شام 
درامد. وی را غشی افتاد وراز هوش بشد. چون چشم بگشاد به سوی در خانه اشارت 
کرد و گفت: قف! عافاک الله! بایبست. ساعتی مرا زمان ده! که : تو امور خداوندى و 
من نیز مأمور خداوندم و بندۀ فرمان وی» آن فرمان که تو داری از تو فوت نمی‌شود و 
من خود در قبضة توام. اما نماز مرا فرمان است به وقت باز بسته. ترسم که از من 
فوت شود. پس آب خواست و وضو ساخت, و نماز شام بگزارد. پس بخفت و چشم بر 


92 


هة عادو خان داد رخف الله الى رجه واس 


52- محفوظ بن محمّود» رحمه الله تعالی 
أ فة اة اة و كل فن :الا له از کدفای :هاه اون ات ونور گان 
اسار ار اصضخات اتوفضصن وقد ان وحفص ا او عفان خر ضفب داف اد 
دنیا برفته» در سنة ثلاث إو اريع و ثلثمائة و پهلوی ابوحفص در قبر است. 
وی گفته: «الٹوکُل ان يأك العبدٌ بلاطمع ولاشره.»> 
ا : «مَن أراد ان يبصر طريق رده قَلْيثْهمْ نفسَه في الموافقات فضلاً عن 
«“.i‏ 


3- محفوظ بن محمد رحمه الله تعالىی 
وی بغدادی است. یکی از سالکان طپریق تصوف است. 
وی گفته: «من انض خان سه آّلى بمساوی الاس و من انر فوت فن 
سَلِمَ مِنْ رة مَساوى التاس.» 
و هم وی گفته: «اكثرٌ الئاس خيراً أسلَمُهُم لِلْمُسْلمينَ صَدراً.» 


4- ابراهيم الخواص» قدس الله تعالى روحه 

ان طف ا نت اس و قنل فن الال که او انوامنخاق شت گات وون طربو 
تجريد و توكل و كان اوحد المشايخ في وقته. استاد جعفر خلدی و سیروانی مهین 
است و غير ایشان. گویند بغدادی است و پدر وی از آمل بوده و از اقران جنید و نوری 
تود وین ار اسان کر که ار دنا در س احدی و نھکو و ھان اا کر درست شود و 
یوسف بن الحسین وی را شسته و دفن کرده. 
در مسجد برفته به علت شکم. هر باری که فارغ گشتی غسل کردی. کوند: ان روز که 
برفت از دنیا هفتاد بار اجابت کرده بود و هر بار غسلی آورده و سرمایی عظیم بود 
پسین بار در آب برفت. قبر وی در زیر حصار طبرکِ است. 
شیخ الاسلام گفته است که: فر کز قنری:ندیدم که آن هننت و شکوځ که کونی شدرزی 
است خفته که ناگاه فرا آن رسی.» 
وی صحبت دار خضر بوده. عليه الشلام 
شیخ ابوبکر کتانی گوید: «وقتى خۆاص از سفر آمد گفتم: در بادیه چه شگفت دیدی؟ 
گفت: خضر عليه السلام به من رسید, گفت: ابراهیم! خواهی که با تو همراهی کنم؟ 
گفتم : نی گفت: چرا؟ گفتم: او رشکین است ترسم که دل من با تو پیوندد.» 
شیخ الاسلام گفت که: «شیخ خرقانی مرا گفت در میان سخنانی که با من می‌گفت: 
e‏ و اکر از هری درو شی ته مک روئ از ان توه 

ِ« 
ابراهم خواض گفنه: «العلم كله قي كلخشن: لاقكلف فماكفيت: ولائضة مااستكفيت: 
یعنی رنج مکش در لا وا ای ا وا ا 
ری ست و کات ردان اجه ار و کقایت ان طلب کرده انو و ان انقاة:احگاد 
خداوندی است از اوامر 9 نواهت .« 
ابوالحسن علوی گوید که: «در مسجد دیور شدم. خواص را دیدم. در صحن مسجد در 
ميان برف. گفتم: سلام علیک! یا ابااسحاق! بیا تا در پوشش رویم! که مرا بر وی 
شفقت آمد. گفت: مرا با مجوسیت می‌خوانی؟ نکی از تخرد با نامدن و ار اقراة 
با علاقت آمدن مجوسيت بود.» 
شيخ الاسلام گفت: «ا نشان دوگانگێ بجاست. مجوسیت بجاست .« 
ابوالحسن گوید: «پس خواص دست مرا گرفت و بر تن خود نهاد, در عرق غرق بود. 
تزدییۍ بود که.از گرمئ :دنت من بنشۋزد. دو کن نکر نشت و دید و اتن .دو ت 


93 


برخواند: 
قد صك إلطريق إليک حفاً فا ایی ب ول 


قَأنٍ ورد الشتاءً, فأنت كف إن ورد المصيف فأنت aî‏ 


ممشاد دیتوزئ کوید که «نیة خواب بودم در مسجد فرامن نمودند که: خواهی که 
دوستی از دوستان ما ببینۍ برخیز و بر سر تل توبه شو! بیدار شدم. برف أمده بود. 
آنجا رفتم, خواص را ديدم مریع نشسته و گرد بر گرد وی مقدار سپری سبز تھی از 
برف و با آن همه برف که بر سر وی آمده بود در عرق غرق. گفتم: ار 
یافتی؟ گفت: به خدمت فقرا.» 
وقتی کسی وی را دید در بیابان. بوه زده و به فراغت نشسته. گفت: «يا ابااسحاق! 
حالم به شمشیر به سر من ایند از حسد.» 
وقتی در مسجد نشسته بود بر سر سجاده. شخصی مشتی درم بر روی سجادۀ وی 
نهاد. وی برخاست و سجاده بیفشاند. و آن سیمها در خاک و سنگ ریخت و گفت: «این 
نشستگاه به بیش از این بر من آمده است.» آن کس گوید: «هرگز کسی به ع وی 
ندیدم که چنان کرد و به ذل خود که آن سیم بر مي‌چیدم از زمین.» 
فضل رازی را در ری صدهزار درم میراث رسید. آن را بیاشید. چون با خويشتن آمد و 
از حال با علم افتاد, وی را ده درم مانده بود گفت: «این را در تعلم به کار برم.» آخر 
گفت: «این چه بود که کردم, از وجد با علم افتادم؟» به نزدیک ابراهیم خواص رفت از 
وی پرسید که: «صد هزار درم میراث یافتم بپاشیدم. ده درم ماند در علم بکار بردم.» 
خواص گفت: «این ترا از آن افتاد که در اول از آن شربتی آب خورده بودی. as‏ 
به ان بردی تا ترا آخر به این بگرفتند؟» بعد از آن بوسه بر دست وی زد و گ 
«فدای آن دستم که چون تنژل کرد از وجد با علم افتاد, یعنی با جهل نیفتاد.» 
شخصی از شبلی پرسید که: «از دویست درم چند درم زکات بباید داد؟» گفت: «آن تو 
بگویم یا آن خویش ش؟» گفت: «آن تو کدام است و آن من کدام؟» گفت: «ترا از 
دویست درم پنج درم اند داد و ضرا از دویست. دویست درم و پنج درم.» گفت: «این 
دویست خود دانم آن پنج چیست؟» گفت: «آن دویست درم که داری بدهی؛ و پنج 
SS‏ : «این مذهب کیست؟» گفت: «مذهب ابوبکر صڈيق. ری الله 
عنه.» 


5- ابراهیم بن عیسی, قدس الله تعالی سره 
از اضقفهان بوذ و صضجیت با مروف کرخی داشت 
ابراهيم خواص قدس سژه گفته است: «در بغداد بودم. بر کنار دجله وضو می‌ساختم. 
کسی :را دید از آن انب وله بر رزوی آت .می امد روئ بن زمین تهادم .و گقته: به 
عزت و جلال تو که روی برندارم تا این مرد را ندانم! ابراهیم بن عیسی را دیدم بیامد 
و مرا به پا بجنپانید و گفت: هرگاه خواهی که کسی را از اولیای حق بشناسی, این 
بگوی: هو الأول والأخرُ والظاهڙ والپاطِنْ. وَهُوَ پکل تی ءِ عَليمٌ(3/حدید) .« 
وفات او در سنة سبع و آربعین و مأتین بوده به اصفهان. 


6- ابراهیم بن ثابت» رحمه الله تعالی 
کنیت وی ابواسحاق است. از مشایخ بغداد بود. با جنید قدس سره صحبت داشته. 
شیخ ابوعبدالرحمان سُلّمی گفته است که: «وی را دیدم. گفتم: مرا دعایی کن! گفت: 
اختیار تو آن را که ترا نهاده‌اند در ازل به از معارضة وقت. و هم وی را گفتم: مرا 
وصیتی کن! گفت: کار یفک که ار ان شمان شوى 
و وفات وى در سنة تسع و ستين و ثلثمائة بود. 


94 


7- ابومحمد جُريري» قڈس الله تعالی روحه 

از طبقۀ ثالثه,است. نام وی احمدبن محمد بن الحسین و گفته‌اند حسین بن محمد و 
گفته‌اند عبداللّه بن یحیی. از کبار اصحاب جنید بود و پس از جنید به جای جنید وې را 
نشاندند از بز رگێ:وی: از علمای مشایخ قوم بود. صحبت داشته بود با سهل عبدالله 
تستری. در تال هیر در جنک قرامطه از تشنكى بمرده: تة اتنى عشرة و فيل نة 
اريع عشرة و ثلثمائة. 

درویشی همی گوید: «من آن سال با آن مردمان بودم» از دست قرامطه بجستم. 
چون برفتند باز آمدم به نزدیک قافله شفقت اسلام را تا مگر خسته‌ای را آب دهم, یا 
نظاره کێم که حال ایشان چیست.میان خستگان همی گشتم. ابومحمد جریری را 
رحمه الله دیدم. ميان خستگان افتاده و سال وی از صد درگذشته بود. گفتم: يا شيخ ! 
دعا نکنی تا خدای تعالی این بلا کشف کند؟ مرا گفت: گفتمش, مرا جواب داد که: آن 
کنم که من خواهم.» درویش گفت: «دیگرباره این سخن را بر وی گردانیدم۔ مرا 
گت اف برادرا یوقت دعاست این روف رصا وقلح اسک کی دا یشن از 
نزول بلا اند چون بلا آمو رطا باند دادر : 
وی گفته: «التَْصَوّفٌ عَلْوَهٌ لاصلځ. تصوّف به صلح نیابند. آن به جنگ بستانند نه به 
صلح.» 
شيخ الاسلام گفت که: «تصوف به طلب و صلح نیابند که آن قهر است. آن تیری است 
چون برق از نور اعظم که از بالا درآید تا به که اندازند. آن که طالب آن است از وی 
گریزان است و آن که اهل آن است, اگرچه گریزان است, آن به وی شتابان است.» 
و هم شیخ الاسلام گفت که: «آن جنگ, N‏ 
آن است که دست به آن می‌زنی و در دست نمی‌آید. آن کس که اين سخن ته از 
چاشنی گفته و به عیان بگرفته نه از علم می‌گوید. از علم چنین سخن نیاید.» 
درویشی ابومحمد جریری را گفت: «بر بساط انس بودم؛ دری از بسط بر من 
بگشادند. از مقام خود بلغزیدم و از آن محجوب شدم. راه به گم کردۀ خود چون یابم؟ 
مرا بر راهی که به آن برساند دلالت کن!» ابومحمد بگریست و گفت: «ای برادر! همه 
به این درد گرفتارند و به این داغ مبتلاء لکن بر تو بیتی چند بخوانم که بعضی از این 


طا گفته‌اند: 
قف بال یار قهپذه اثناڙهم بكي الأحِبَةَ حَشرة وَنسّğؤقا‏ 
کې قد وَقَفْت بها أسائِل مُخبراً گن اهلها أؤصادقاً او مشفقا 


فأجاټني داعی الهّوى في رَسّمها فارَفڦت مَن هوى فَعَر الملتقى» 


س 
8 ك جخ الله ال 

از بغداد بود و با ابومحمد جریری صحبت داشته بود و در ورع و مجاهده کامل بود. وی 

را پس از وفات به خواب دیدند. گفتند: «حق تعالی با تو چه کرد؟» گفت: «بر من 

رحمت کرد و به بهشت دراآورد.» گفتند: «بدان معاملتها؟» گفت: «نی, اگر بدان 


9- عَبّْلان الشمرقندى» رحمه الله تعالى 
از کبار مشایخ بود و با جنید صحبت داشته بود و از وی طریقت گرفته و در معارف 


وی گفته: «عارف از حق به حق نگرد. و عالم از دلیل به حق و صاحب وجد از دلیل 


95 


160 - غێلان المَوَسوس» رحمه الله تعالی 
وی را غیلان المجنون نیز گفتندی. از مقدمان مشایخ عراق بود. در خرابه‌ها بودی و با 
کس نیامیختی و از کس چیزی قبول نکردی و کس ندیدی که او چه خوردی. 
محمدبن السمین گفت: «غیلان را ديدم در ویرانه‌های کوفه. از وی پرسیدم که: بنده از 
خطر غفلت کی رهد؟ گفت: آنگاه که بدانچه وی را فرموده‌اند مشغول باشد و از آنچه 
نهی کرده‌اند غافل. و در حساب نفس خود عاقل.» 


1- ابوالعباس بن عطاء قدس الله تعالی سره 

از طبقة ثالثه است. نام وی احمدبن محمد بن سهل بن عطاء الأڌمی است. بغدادى 
است. از علمای مشایخ است و از ظریفان صوفیان۔ وی را سخنان E‏ 
است. در معنی قرآن صاحب تصنیف است. قران را تفسیر کرده از اول تا اخر به زبان 
اشارت. شاگرد ابراهيم مارستانی است و از اران جنید. ابوسعید خراز وی را زر 
می‌داشت. 
خراز گويد: «اللضوف خلى ولشن انابة :و مارأيت من أهله إلا الجنيد وان العطاء» 
به سبب ج كشته دة است ٠:‏ در ذوالقعذة سنة تسخ و تلئقانة و فل سنة احذى 
عشرة و ثلثمائة در ایام خلافت القاهر باللّه. آن وزیر که حلاج را بکشت, ابوالعباس را 
گفت: «در و چه گویی؟» گفت: «تو خود چندان داری که از آن باز نپردازی. سیم 
مردمان بازدە! :« وزیر گفت: «تعريیض می کنی؟» فرمود Û‏ دندانهای وی یکان یکان 
می‌کندند و به سر وی فرو می‌پردند تا کشته شد. 
سيل اب عطاء: «ما افضلٌ الطاعات؟» قال: «ملاحظة الحق على دوامٍ < 
وی فته در تفسیر قوله تعالی «يميٽني. 8 ينن“ (81/شعراء): «نمنتتی عي 
ينی به.“» 
و هم وی گفته در تفسیر قوله تعالی «إِنٌ الذي قالُوا ربا الله ثم اشتقاموا.» ( 
0/فصلت) ققال: «نُمٌ اشتقامُوا علي اتفِراد الال e‏ ٍ« 
و هم وی گفته: «الأَبُ الوقوف مَةَ المُستخسناتِ.» فقيل لَمٌ: «وما مَعْنى ذلک؟» 
فقال:_«ان تعامل اللّة بالأدب سرا ET‏ اکا کت کڈلک کت دیا و ن کت 
آعجمياً.» 

ادا نطقت خت بل ولح ة وا س گئٽ جاَٿ يكل مَليج 


شیخ الاسلام گفت: «ادب آن است که: با اللّه تعالی معاملت درگیری؛ از سر آب و 
و رعونت نفس برخیزی,؛ نگویی که من و کرد من؛ گویی که او و توفیق و عنایت 
9.“« 

2- ابوصالح المزبّن» رحمه الله 


از بزرگان روزگار خود بود. با ابن عطا صحبت داشته بود. صاحب خلوت بود و با کس 
بامیختی۔ 
نشول ین الله تة اھت که «مرا ارزو کو ا وقتی در 


حرم وی را دیدم و از وی صحبت خواستم, گفت: ای سهل! اگر بوصالح فردا بمیرد. 
ضحت نا کت داری؟ ککھ بدانھ کے اکنون. شان انگار و ای جشنی می نایدا نند 
ww‏ 
3- ابوالعباس ارزیزی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که وی گفته که ابوالحسین عبادانی گفته که: «من و درویشی به 
بصره اده :زوز نافد چیزی نخوردیم. روز هفتم شخصی درآمد, دو پار زر 
آور: یکی مرا داد و یکی یار مرا. من آنِ خود را به وی دادم تا خوردنی آورد. بخوردیم 
و روی به راه نهادیم. O O TT‏ به ملاح دادیم تا ما را در 


96 


کشتی نشاند. دو روز در کشتی می‌رفتیم؛ می‌دیدیم که درویشی در کنجی سر فرو ِ 
برده. چون وقت_ نماز شدی, نماز بگزاردی و باز سر فرو بردی. پیش وی رفتم و 
ما یاران تواتم ا کو کد ی کار ا شد یوی کھت چون اشد بکوھ کتم بگوی !| 

: فردا نماز پیشین؛ من از دنیا بروم. 
Se E‏ و اگر از این جام من چیزی به وی بايد 
داد بدهید. چا افش زر ی ا ررر ی که ررر نه اک 
ساز و برگ من نهاده بینیدے کار مرا بسازید و آنجا دفن کنید و این مرفٌع من ضايع 
مکنید, نز کر ید. چون به حلّه رسید, برنایی ظریف و لطیف این مرقع از شما باز 
خواهد. به وی دهید. دیگر روز نماز پیشین بکرد و سر در مرقع برد. چون پیش وی 
شدیم» برفته بود. ملاح کشتی را با کناره ترد در ختانۍ دیدیم و ذز اتا در ختی 
دزو انجا شدیم» » گوری دیدیم کندم و همه اسباب نهاده. 
کار وی بساختیم و دفن کردیم و مرقع برگرفتیم و روی به حه نهادیم. برنایی پذیرۀ ما 
آمد بر آن نشان که او داده بود. ما را گفت: آن ودیعت بيارید! گفتيم: چنین کنيم. 
گفتیم: از بهر خدای با تو سخنی گوئیم . گفت: بگویید! گفتیم: او که بود و تو که ای و 
این چه قصّه است؟ گفت: اق دروىشى: جود ھىرانى ەت و ارث طلب کرد مرا به او 
نمودند. اوه را ی ا ر ان رای و کت2 شا 
اینجا باشید تا من بازآیم. از چشم ما غایب شد و آن مرقع درپوشید و جام خود پاک 
نترون کر دنو کیت" این آن تفا شت .و برقت ما در مسجد حله شديم دو روز انجا 
بودیم؛ چیزی فتوح نشد. 
از جمله آن جامه چیزی به یار خود دادم که طعامی آر تا بخوریم. ساعتی بودم ديدم که 
وی می‌آید, و خلقی عظیم در وی آویخته درآمدند و مرا نیز بگرفتند و می‌کشیدند. 
گفتم : آخر چه بوده است؟ بازگویید! گفتند: امروز سه روز است که پسر رئيس حلّه 
پیدا نیست و جامة وی با شما می‌یابیم. ea‏ گفت: پسر من کو 
که خافة یبا شنماست ؟ راش وید قضة را ار اول تا خر غار کم وی بکرنسه 
و روی به آسمان کرد و گفت: الحمدلله که از صلب من چون اویی بود که ترا 
شایست.» 
شیخ الاسلام گفت: «همه خلق زنده از مرده میراث برند. مگر این طایفه که مرده از 
زنده میراث برد.» و گفت: «هيچ کس با پیری از خداوندان ولايت صحبت ندارد به 
صدق که نه چون او برود, از احوال و ولایت وی چیزی میراث برد.» 


w 
ابوالعباس دىنوریى» قدس الله تعالىی روحه‎ -164 
از طبقة خامسم است. نام وی احمدبن محمد است. صحبت داشته با یوسف بن‎ 
الحتشن و الله راز و يریو اين عظاغ و رونم زا دده بوذ نیکو طریقت بود با‎ 
استقامت. به نیسابور آمد و آنجا مدتی اقامت کرد و مردم را موعظت می‌گفت به‎ 
زبان معرفت به خوبترین بیانی. بعد از آن از نیسابور به ترمذ آمد. خواجه محمد حامد‎ 


شاگرد ابوبکر وراق پذيرة وی آمد و بوسه بر رکاب وی داد. شاگردان را خوش نیامد. 
وی .را گفتند که: «چرا ان کزدی؟» گفت؛ «من شنیدهام که او خداوند مرا نیکو 
می‌ستاید.» و از ترمذ به سمرقند شد, و آنجا برفت از دنیا پس از اربعين و ثلثمائة. 
االا را گفتند که: اخدای را به جه شناختی؟٩‏ گفت: «نه آن که نشناختم, بعنی 


به عجز معترفم 
و هم وی گفته: «ادتی الأكر ان بلسي ماڈونة. وَتهايَةٌ الڈکر ان يغیب الدٌاکڙ في الذكر 
عَنِ الذكر. و يَستَعْرِق بمذكوره عن الرٌجوع إلى مقام الذكر, و هذا حال فناء الفناء.» 


5- ابوالعباس احمدبن یحیی الشیرازی» رحمه الله 
استاد شیخ ابوعبدالله خفیف است. شيخ گفته که: «من چنان متحققی در وجد ندیدم۔ 


97 


سکر تمام داشت. چون به صحرا رفتی با شیر بازی کردی.» جنید و رویم و سهل 
عبدالله را دریافته بود. 

شيخ ابوعبدالله گفته که: «شبی با شیخ احمد یحیی بودم و با ما کودکی بود از اصحاب 
وی که خواب را به خانة خود می‌بایست رفت. رشان نودو ای عط د 
افروخته بودند و احمد یحیی بر پای بود و وقت وی خوش شده بود در سماع. بعض 
اصحاب گفتند: کیست که فلان کودک را به خانه وی رساند؟ هیچ کس جواب نداد. 
این یی دو اخگر بزرگ بر کف خود گرفت و آستین به آن فرو گذاشت و کودک 
را گفت: برخيز: ! و وی را به در خان وی رساند. و ما روشنایی آن اخگر را از بالای 
جامة وی می‌دیدیم. آن کودک در خانة خود درآمد. وی آن دو اخگر را از دست 
تنداخت» انکشت :ده بود بعد از آن به مشخ در امد و تاز ھی کرد تا بانک تطاز 
بامداد گفتند.» 


66 الاس ارد رخمة الل فال 
وی بزرگ بوده» شبلی را دیده بود. وی به نشابور بوده و شیخ ابوبکر طَمّستانی نیز به 
نشابور بوده و شبلی را دیده. هر دو گفته‌اند که: «شبلی صاحب حال بوده» ذژه‌ای از 
توحید نداشته.» 
شيج الاسلام گفت: «چنان است که ایشان گفتند. شبلی در توحيید مذعیانه سخن 
می گوند ئا کاچ 


7- ابوالعٹاس بَرّدعی.» رحمه الله تعالیى 
نام وی احمدبن هارون البردعی الصوفی است. از شیخ ابوبکر طاهر ابهری و مرتعش 
حکایت کند. می‌گوید که مرتعش گفت: «هر که دیدار وی ترا منفعت نکند. سخن وی 
ترا منفعت نکد « 
و هم وی گوید که ابوبکر طاهر ابهری گفت: «لابَصلُځ الْكَلامْ إلا لرَجُلٍ اذا سكت خاف 
العْقُوبَة پسکوته .« 


8- ابوالعباس السیاری»ء قدس الله تعالی سره 
از طبقۀ خامسه است. نام وی قاسم بن القاسم بن المهدی است. دختر زاده احمدبن 
سا اسا اقل روا کو ا ون اه ار ا دای ی الو 
به حقایق احوال, و فقیه بود و حدیث بسیار داشته. 
وی زا ار بدر میرات شنار تمانو حمل بداد و دو تار موخ مین صلی الله غل 
سلم بخرید. خداوند تعالی به برکات ان موی وی را توبه داد و به صحبت ابوبکر 
اط ا فاد و تا ردا ود که امام دی ار فونه د که امان راا 
خوانند و چون از دنیا می‌رفت؛ وصیت کرد تا ان مویها را در دهان وی نهادند و قبر وی 
در مرو است. و مردمان به حاجت خواستن انجا شدی و کفایت مهمُات طلبیدی و 
مجرب بوده در سنة اثنتين N‏ 
وی گفته که: «الوحية أن لاتقطر ‏ بقلیک مادوتَة. توخند آن: بود که دون خق را .به نزدیک 
تو خطر نباشد و خاطر مخلوقات را بر دل تو گذر نه.» 
وهم وې گفټه که: «واسطی را به در مرگ گفتند: ما را وصیتی کن! گفت: إحقَظوا 
مُراد الله فيكم.» 


9- عبدالواحد بن على السَيّاری» رحمه الله تعالى 


وی خواهرزادۀ ابوالعباس است و شاگرد وی. سرای خود را در مرو بر صوفیان وقف 
د. سبب ان بود که دعوتی کرد صوفیان راء رقص می کردند یکی در رقص به هوا بر 
شد و ناپدید گشت وهرگز پیدا نشد. در سنة خمس و سبعین و ثلثمائه برفته از دنيیا. 


98 


SE oS CEE SS SAE SE IES LSS a e 
جای قرآن بیتی از شعر خواندندی. این بیت بودی:‎ 
اتققنى على الژمان ل أن ری مُفّلتایى ل ة5‎ 


0- ابوالعباس السّهُرَوردی. رحمه الله تعالى 
نام وی احمد است. به مکه بوده با مشایخ وقت چون سیروانی و غير او. 
وی گفته که: هنا بوذم رور کید اضجن؛ E O E E CT‏ 
بود که کرد چه آفتاد؟ مگر بر ماع منکر شد؟ شت ابؤالجسن نمر کۍ حار بود 
گفت: با خدای عهد کردم که اگر وی بر سماع منکر شده باشد. من هرگز , ا 
ننشینم, شیخ ابوالعبٌاس سَهُرَّوردی گفت: من با تو موافقم. دیگر روز این هر دو تن 
برخاستند با جمعی دیگر از مشایخ و به سلام سیروانی شدند. واد که اران یر 
گویند وی گفت: روزگاری من بر ریگ می‌خفتم» و دست بالین می‌کردم و نشان سنگ 
بر پهلوی من بود به سماع می‌نشستم. اکنون بر فرش می‌نشینم و شما چنان سوخته. 
مرا کی حلال بود که با شما در سماع نشینم؟» 


1- ابوالعباس نهاوندی» رحمه الله تعالی 

شیخ الاسلام وی را از طبقة سادسه داشته است. نام وی احمدبن محمد بن الفضل 
است. شاگرد جعفر خلدی است, پیر شیخ عمو, و شیخ ابوالعباس وی را عمو نام کرده 
بود و عمو سالار بود. 
شیخ الاسلام گفت که عباس فقیر هوی مرا گفت که ابوالعباس نهاوندی گفت که: 
«هرکه از این علم سخن گوید که الله تعالی نه حجت او بود. الله تعالی خصم او بود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «سخن گفتن از حق سه است: سخن گفتن از ذات او و سمع 
در آن استاد, یعنی شنیده از کتاب و سنت و سخن گفتن از دین او و کتاب و سنت و 
اجماع و آثار صحابه در آن استاد و سخن گفتن است از صحبت او. هر که از این سخن 
گیا که الل تعالی ئه ۋجود وق بود که سفع ائ ود كە مه ونودو بر اا و بود کوبة 
أو بیند. الله تعالی خصم او بود. « 
شیخ الاسلام گفت که نهاوندی گفت که: «آنان که خداوندان همت‌اند. اگر دست چپ 
ایشان ایشان را از او مشغول دارد. به دست راست دست چپ خود پبرند.» 
و هم شیخ الاسلام گفت که: «شخصی بود نفت فروش نهاوندی و فقرا از وی در دنیا 
می‌آسودند. به آخر وی را مهجور کردند و از وی چیزی نمی‌ستدند. نهاوندی را از آن 
پرسیدند, گفت: وی خرسند شد به آن که به برکۀ درویشان مال وی می‌افزاید. مال 
وی بر فقرا حرام شد.» ِ 
نهاوندی گفته که: «در ابتدا که مرا درد این کار بگرفت. دوازده سال سر به گریبان 
فرو بردم تا یک گوشة دل من به من نمودند.» 
و هم وی گفته که: «همة عالم در آرزوی آنند که حق تعالی یک ساعت ایشان را بود و 
من در آرزوی آنم که حق تعالی یگ ساعت مرا به من دهد تا من بیندیشم که خود چه | 
چیزم و کجايم 
al‏ اپوالخیړ مذکور است که اصل این حدیث آن باشد که مرد را 

به او بازنگذارند. رسول صلی الله عليه و سلّم گفتى: «اللْهمٌ لاتكلّني إلى نفسى طَرَفَّة 
عين ولاآقل هن ذلک. مرا یک چشم زدن به خود باز مگذار و کم از آن.» 
آن پیرزن را ديدم به مرو که استاد ابوعلی دقاق شنیده بود می‌رفت و می‌گفت: 
دان کک شارا طا فة الینی به ما تار مکار من خود دعا هى نھ و رازی گه ارت 
مرا :خود طر فة الخئی به کن باز گار تا خو بدانھ که کجا استادةام:» 


99 


و هم نهاوندی گفته که: «با خدای تعالی بسیار نشینید و با خلق اندک.» 

ترسایی شنید که در میان مسلمانان اصحاب فراست می‌باشند. به خانقاه شيخ 
ابوالعباس قصّاب درآمد. شیخ گفت: «بیگانه در کوی آشنایان چه کار دارد؟» ترسا 
بازگشت و گفت: «یکی معلوم شد.» از آنجا عزم خانقاه شیخ ابوالعبٌاس نهاوندی کرد. 
چون به آنجا درآمد. شيخ هیچ نگفت. چهار ماه با ایشان وضو می‌ساخت و نماز 

می کرد. بعد از چهارماه پای افزار در پای کرد که برود شيخ فرمود که: «جوانمردی 
نبود که چون حقٌ نان و نمک افتاد. بیگانه بیایی و بیگانه بروی!» ترسا مسلمان شد و 
آنجا مقام کرد و بعد از شیخ به جای شیخ بنشست. 


2- اخی فرح زنجانی» رحمه الله تعالی 
وی مرید شیخ ابوالعبٌاس نهاوندی است. روز چهارشنبه عه رجب سنة سبع و خمسین 
و اربعمائة از دنیا رفته است و قبر وی در زنجان است. 
بو کو ا ا ا هرگاه جمعی مهمانان به خانقاه شيخ توجه 
کردندی, آن گربه به عدد هر یک از ایشان بانگی کردی. خادم خانقاه بهز بانگۍ یک 
کاسه. آب در دیک ریختی. یک روز عدد مهمانان بر عدد بانگهای وی به یکی زیادت بود 
تعجب کردند. آن گربه به میان آن جماعت درآمد و یک یک را بوی کردن گرفت. و بر 
یکی از آنها بول کرد. چون تفځص کردند وی از دین بیگانه بود. 
گویند که روزی خادم مطبخ قدری شیر در دیگ کرده بود که برای اصحاب شیر برنج 
پزد. ماری سیاه از دودگذار در دیگ افتاد. آن گربه آن را دید. گرد دیگ می‌گشت و 
بانگ می‌کرد و اضطراب می‌نمود و خادم چون از آن معنی غافل بود وی را زجر 
می‌کرد و دور می‌انداخت. چون خادم به هیچ نوع متنبه نشد. گربه خود را در دیگ 
انداخت و بمرد. چون شیربرنچ را بریختند. مازی شیاه از آنجا ظاهر شد. شيخ فز مود 
که: «آن گربه خود را فدای درویشان کرد. وی را در قبر کنید و زیارتی سازید!» 
می‌گویند که حالا قبر وی ظاهر است و مردم زیارت می‌کنند. 


3- ابوالعباس نسائی» رحمه الله تعالى 
نام وی احمدبن محمد بن زکریاست. به اصل از یسا بود و به مصر نشستی. شيخ 
عباس فقیر هروی وی رأ به مصر دیده بود و شيخ عمو به مکه. 
عباس مرا گفت که: «همواره بر در سرای وی اسبان و ستوران بودی که به زیارت وی 
آمدندی. وقتی مرا بر در فرستاد که: ستوران نگاهدار! بر دل من گذشت که: نیک 
کاری به دست آوردم! از خراسان به مصر آمدم که ستوربانی کنم! من خود آنا 
فراغتی داشتم. در ساعت کسی آمد که: شیخ می‌خواند۔ درشدم. گفت: هرّوی! هنوز 
درگور نشده‌ای. زود بود که در صدر نشینی و بر در سرای تو ستوران باز دارند و ترا 
کسی بايد که آن نگاه دارد.» 
شيخ الاسلام گفت : «آنچنان بود که آن شيخ گفت. همواره بر در سرای عباس ستوران 
بودی که سلطانیان امدندی به وی.» 


4- ابوالعباس سرَیج» رحمه الله تعالى 
نام وی احمدبن عمران بن سَرَيج است. در سنة خمس و ثلثمائه برفته از دنیا. وی را 
شافعی کهین می‌خواندند از بزرگی وی و فقیه عراق بود. در بغداد بوده و جنید را 
دیده و صحبت داشته و وقتی که سخن گفتی در اصول و فروع به کلامی که حاضران 
را شگفت آمدی, گفتی که: «می‌دانید کم مرا این سخن از کجاست؟ از برکت 
مجالست ا|ابوالقاسم جنید است, رحمه الله تعالی.» 
عبدالعزیز بگرانی به کنار مجلس ابوالعباس سَرَیج شد و از وی از این طریقه سؤالی 
کرد. جوابی نیکو شنید, نعره‌ای بزد و از هوش بشد. چون به هوش امد. ابوالعباس 


100 


گفت که: «من زوز گازی با پیر شما جنيد بوده‌ام و صحبت داشته‌ام. اکنون این فقها 
مرا مشغول کرده‌اند. اگر چنانچه شما خواهید. روزی تعیین کنم که خاطه شما را 
سخن گویم از این باب.» 

شيخ ابوعبدالله خفیف گفته است که: «پیش از آن که ابن سْرَیج به شیراز آید. اصحاب 
علم صوفیه را همه جُهال اعتقاد کرده بودند. چون وی به شیراز آمد و بیان مرتبه و 
مقام ایشان کرد و به زبان ایشان سخن گفت و به فضل ایشان گواهی داد و بارها در 
مجلس علما گفت که: «واللّه! ما آدمی نشدیم مگر به واسطة صحبت ایشان و ادب 
نیاموختیم مگر از ایشان. آن زمان علما؛ صوفيّه را بشناختند و ایشان را بزرگ 


داشتند.» 


5- ابوالعباس حمزة بن محمّد» قدس سره 
از مقدمان مشایخ هرات ن است. در ورع کامل بوده»؛ و مستجاب الدعوة 9 سخاوتی 
عظیم داشته. رفیق اجمد حَنَبَل بوده و مذهب احمد به هرات وی آورده» و صحبت با 
ابراهيم ستنبه رحمه داشته. 
وی گفته: «هر که را صحبت اولیا و مشایخ مهڈب نکند. به هیچ پند مهڈب نشود.» 
9 وفات او در لسنة احدی 9 اربعين 9 ماتين بوده. 


6- حسین بن منصور الحلاج البیضاوی» قڏّس سژه 
از طبقۀ ثالثه است. کنیت وی ابوا لمُغيث است. از بيضا بوده که شهری است از 


شهرهای فارس. 
وی نه حلاج بود روزی به دکان حلاجی بود که دوست وی بود وی را به کاری فرستاد. 
گفت: «من روزگار وی را ببردم.» به انگشت اشارت کرد. پنبه از یک سو شد و پنبه 


دانه از یک سو, وی را حلاج نام کردند. 

به واسط و عراق بوده و با جنید و نوری صحبت داشته. و شاگرد عمروبن عثمان مکی 
ست . 

مشایخ در کار وی مختلف بوده‌اند. بیشتر وی را رد کرده‌اند. مگر چند تن: ابوالعباس 
عطا و شبلی و شیخ ابوعبداللّه خفیف و شیخ ابوالقاسم نصر آبادی. و ابوالعباس سْرَيج 
به کشتن وی رضا نداد و فتوی ننوشت. گفت: : «من نمی‌دانم که او چه می‌گوید.» 

و در كتاب كشف المحجوب است: «جملة متأخران قذس الله تعالی ارواحهم او را 
قبول کرده‌اند. و هجر بعضی از متقدمان مشایخ قدس الله تعالی ارواحهم نه به معنۍی 
طعن اندر دین وی بود. مهجور معاملت مهجور اصل نباشد.» 

و از متأځران سلطان طریقت, شيخ ابوسعید ابوالخير قڈس الله تعالی سژه فرموده 
است که: # جن ضور خلاح قسن .الله تعالی روحه در علو حال است., در عهد وی 
در مشرق و مغرب کس چون او نبوده.» 

شيخ الاسلام گفت که: «من وی را نپذیرم موافقت مشایخ را و رعایت شرع و علم راء 
و رد نیز نکنم. شما نیز چنان کنید و وی را موقوف گذارید! و آن را که وی را بپذیرد 
دوستر ډارم از آن که رد کند.» 

ابوعبداللّه خفیف وی را گفته است: «امام رانی.» 

شخ الاسلام کفت که دوق اماما اسنت اماما هر کسی کف وین ضعا خول کرد و 
رعایت شریعت نکرد. آنچه افتاد وی را به سبب آن افتاد. با آن همه دعوی هر 
شبانروزی هزار رکعت نماز می‌کرد. و آن شب که روز آن کشته شد پانصد رکعت نماز 
گزارده بود.» 

و شیخ الاسلام گفت که: «وی را به سبب مسألة الهام بکشتند و در آن جور بود بروی,؛ 
که گفتند: این که وی می‌گوید پیغمبری است, و نه چنان بود.» 

شبلی زیر دار وی باز ایستاد و گفت: «أَوَلَمْ تنهك عَن العالمينَ؟» (70/حجر) آن قاضی 


101 


که به کشتن او حکم کرده بود گفت: «او دعوی پیغمبری می‌کرد و این دعوی خدایی 
می‌کند!» شبلی گفت: «من همان می کون که اؤ .می گفبت: لکن ديوانگئ مرا برهاند و 
عقل, وی را در افکند.» 
«حؤ!» جنید گفت: «نه حقّی, بلکه 
CEB‏ 
SSS e el e‏ 
کرده بود در توحید و علم صوفیان۔ وی آنها را پنهان برگرفت و آشکارا کرد و با خلق 
نمود. سخن باریک بود درنیافتند بر وی منکر شدند و مهجور ساختند. وی بر حلاج 
نفرین کرد و گفت: «الهی! کسی بر او گمار که دست و پایش ببرد و چشم برکند و 
بردار کند.» و ان همه واقع شد به دعای استاد وی. 


7- عبدالملک اسکاف. رحمه الله تعالى 
شیخ الاسلام گفت که: «عبدالملک اسکاف شاگرد حلاج است. و صد و بیست سال 
عمر وی بود. با شریف حمزۀ عقیلی می‌بود در بلخ. وی و پدر من و پیر فارسی و 
ابوالحسن طبری و ابوالقاسم حثانه همه یاران شریف حمزه بودند و شریف حمزه پدر 
مرا از همه مه می‌داشت. پدر من گفت که عبدالملک اسکاف گفت که وقتی حلاج را 
گفتم که: ای شیخ! عارف که باشد؟ گفت: عارف آن باشد که روز سه‌شنبه. شش روز 
مانده از ماه ذوالقعده؛ سنة تسع و ثلثمائهء وی را به باب الطاق برند به بغداد. و دست 
و پای وی ببرند و چشم وی برکنند و نگونسار بردار کنند و بسوزانند و خاک وی بر باد 
دهند. عبدالملک گفت: چشم بنهادم. آن وی بود و آنهمه که گفته بود با وی بکردند.» 
شيج الاسلام گفت: «ندانم که او می‌دانست که آن وی را خواهد بود ياخود چنان 
می‌گفت, آن خود وی را بود.» 
وی را شاگردی بود هیکل نام. او را هم با وی بکشتند. وی را شاگرد الحسین نام کردند 


8- ابراهیم بن فاتێک و قیل احمدبن فاتک» رحمه الله تعالی 
کنیت وی ابوالفاتک است. بغدادی است. با جنید ونوری صحبت داشته و کان الجنید 
یکرمه. وق یز شاگرد خلاچ بود و فنشوب هو وې 

وی گوید که: «آن شب که وی را بردار کردند. الله تعالی را به خواب ديدم گفتم: 
ا س خود بروی آشکارا کردم 
با خلق باز گفت. وی را عطایی دادم رعنا گشت. ایا ا وچو 

شيخ الاسلام گفت که: «آن کشتن حلَاج را نقص است نه کرامت . اگر وی تمام بودی, 
وی را آن نیفتادی. سخن با اهل باید گفت تا سر او آشکارا نشود. چون با نااهل گویی. 
بر وی حمل کرده باشی و ترا از آن گزند و عقوبت رسد.» 

و نیز شيخ الاسلام گفت: وی در آنچه می‌گفت ناتمام بود. اگر وی ا تمام بودی» 
آن سخن, مقام و نفس و زندگانی وی بودی, بر وی کسی منکر نگشتی. چیزی در 
می‌بایست وقت گفتن نبود و مجرم نبود. من سخن می‌گویم مه از آن که وی می‌گفت. 
و عامّه می‌باشند اما انکار نمی‌آرند و آن سخن پوشیده می‌ماند. زیرا که هر که اهل آن 
نبود خود در نپابد.» 

شخ انوغندالله حفنف وید که «به حیلة بسیار در زندان شدم. سرایی نیکودیدم؛ 
فرشی نیکو و مجلسی نیکو, ریسمانی بسته و مِْشفه‌ای بر آن افکنده و غلامی نیکو 
روی ایستاده. غلام را گفتم: شیخ کجاست؟ گفت: در سقایه. گفتم: چندگاه است که 
خدمت شيخ می‌کنی؟ گفت: هژده ماه. گفتم: در این زندان چه می‌کند؟ گفت: ا 
سیزده بند آهنین. هر روز هزار رکعت نماز نافله می‌کند. آنگه گفت: این درهای خانه‌ها 
که می‌بینی در هر یک زندانیی است. دزدی يl‏ خونیی, پیش ایشان می‌رود و ایشان را 


102 


نصیحت می ‌کند و سبلت و موی ایشان می‌چیند۔ گفتم: چه می‌خورد؟ گفت: هر روز 
خوانی با الوان طعام پیش او می‌آوریم» ساعتی در همه نگاه می‌کند. آنگاه سرانگشت 
بر ان می‌زند و زمزمه می‌کند و از ان هیچ نمی‌خورد. آنگاه از پیشش بر می‌گیریم. 

در این سخن بودیم که از سقایه بیرون آمد, با رویی نیکو و قامتی نیکو, صوفی سفید 
پوشیده, فوطه‌ای رَمٌلی برسر بسته؛ بر طرف صُقٌّه برآمد. مرا گفت: ای جوان! از 
کجایی؟ گفتم: از پارس. گفت: از کدام شهر؟ گفتم از شیراز. خبر مشایخ از من 

پرسید تا به حدیت ابوالعباس عطا رسیدم. گفت: اگر وی را ببینی بگوی: ا 
رقعه‌ها را نگاهدار! دیگر گفت: پیش من چون آمدی؟ گفتم: به معرفت بعضی از 
لشکریان پارس. در این سخن بودیم که امیر زندان درآمد و زمین ببوسید و بنشست. 
گفت: ترا چیست؟ گفت: دشمنان مرا پیش خلیفه عَمُز کرده‌اند که یکی از بزرگان را 
رھ کرد وو ور ر ار دق و کی ر ا ی و ا در این ساعت 
مرا می‌برند که بکشند. گفت: برو والسلام! چون وی برفت» شیخ در میان سرای بزانو 
تت و دیا بها قان رد او اد و هد د ی ات که اک ا ته انارت 
می‌کرد. 

ناگاه بگریست. چندانۍ که از آب چشمش زمین تر شد مدهوش گشت. روی بر زمین 
نهاد. ناگاه امیر زندان درآمد, وی بازنشست, گفت: چه بود ترا؟ گفت: مرا آزاد کرد. 
گفت: حال چون شد؟ گفت: مرا چون پیش خلیفه بردند, گفت: و ر 
آن بودم که ترا حالی بکشم, در این ساعت دلم با تو خوش شد. برو که عفو کردم! 
پس شیخ خواست که روی خویش پاک کند, از وی تا آن ریسمان که ملْشفه بر آن بود, 
بیست گز بود دست فراز کرد و منشفه برداشت. ندانم که دستش دراز شد یا مِنْشفه 
پیش وی آمد! آنگاه بیرون آمدم؛ پیش ابن عطا رفتم و پیغام بگزاردم. گفت: اگر وی 
را شتی بکگوی اکر هرا نگدارتد» 

LT O E 
بودند. رهبانان را گفت: «اين قنديلها کی برافروزند؟» گفتند: «سحرگاه.» گفت: «تا‎ 
سحر دير بود .» به انگشت سّبابه اشارت کرد و گفت: «الله!» نوری از انگشتش‎ 
بیرون آمد و چهارصد قندیل به آن نور برافروخت و آن نور به انگشتش بازآمد. رهبانان‎ 
گفتند: «تو بر کدام هلّتی؟» گفت: «بر ملت حنیفیان. کمتر حنیفی‌ام از امت محمد‎ 
صلی الله علیه و سلّم.» آن گه رهبانان را گفت: «کدام دوستر می‌دارید: : نشستن من‎ 
پیش شما یا رفتن؟» گفتند: «حکم تراست.» گفت: «یارانم گرسنه‌اند و بی نفقه.»‎ 
سیزده هزار درم پیش شيخ آوردند. نوز اض بزنیامده بود که جوله را ضزف کرد آن‎ 
گه بیرون رفت.‎ 

شخصی طوطییۍ داشت بمرد. حلاج گفت: «خواهی که وی را زنده کنم؟» گفت: 
«خواهم.» اشارت کرد به انگشت. وی برخاست زنده. 

وی را پرسیدند که: «توحید چیست؟» گفت: «إفراد القدم عَنِ الحَدَثِ. کر 

شخ الاسلام گفت: انی که تود ضوقان جستة؟ تفر الخدت و كام الارل 2 


179- فارس بن عکیسی الىغدادىی» رحمه الله 
کنیت وي ابوالقاسه است. از خلفای حسین منصور حلاج است. و کان فارس البغدادئ 
رحمه الله مِنْ مُتكلمي مشايخ القَوّم وَالمُدَققينَ فى العبارات, له كلام حسنْ فى 
الأحوال و الأشارات. 
به خراسان آمد و از آنجا به سمرقند رفت و اقامت کرد تا از دنیا برفت. و معاصر شيخ 
عَلم الهّدى. ابومنصور ماثریدی. ا است و قى الشيخ أبومنصور سنة خمس 9 
ثلاثین و ثلثمائه. و فارس رحمه الله تعالی معاصر شیخ ابوالقاسم حکیم سمرقندی نیز 
بوده است و قد مَرَّ تاریخ وفاته. 


و شيخ ابومنصور و شيخ ابوالقاسم در صحبت یکدیگر بوده‌اند و طریق مصاحبت 
نودو اند نا .ان زهان که هرک اتان. را از هم جدا ساخته. و سنگ تفرقه در ميان 


103 


انداخته و فارس بغدادی مقبول همه بوده است, تصحیح حال وی کرده‌اند و سخنان وی 
را در مصتُفات خود آورده. 
شيخ عارف. ابوبکر بن اسحاق الکلابادیى البخارى هة ال در کتب خود سخنان بی 
واسطه از وی بسیار روایت کرده. و شيحج ابوعبدالرحمان السلمى و امام قشیری به 
یک واسطه یا بیشټر و غير ایشان نیز. 
فاس گوید که: «حلاج را پرسیدم که: مرید کیست؟» گفت: «هو الژامی باۋل قصده , 
الف الل سحا ا د ی صل جرد ان اسك کار جس اة د ودا 
تعالی را سازد و تا به وی نرسد به هیچ چیز نیارامد و به هیچ کس نپردازد.» 
و هم گفته: «خاطرٌ الحق هو الذي لا بُعارصّةُ شىءٌ.» 
اولاق ت که ر جاح قار یاو کو و 
نازایست ندندو کا نهای فجهول و جل ته وی هنوت دارند و آنچه درست شود از 
وی پیدا بودرو شعر وی فصیح بود.» 
وأئيشدنا للحلاج, رحمه اللّ: 
انت قالش عاف والقلت تجري مذل جڙري الدموع في الأجّفان 
وغ الصّمير جوف فُؤادي كخللل الأرواج في الأبدان 
اوو ت ا ال ااه ب وال ن 
ااا ا ر لمانِ و أربسيج وائتنانِ 


0- احمدبن حسين بن منصور الحلاج» رحمه الله 
شیخ الاسلام گفت که از ابوعبداللّه باکو شنیدم که گفت: «از احمد پسر حسين منصور 
شنیدم به حُجّند که پسین شب پدر خود را گفتم که: مرا وصیتی کن! گفت: نفس خود 
را در شغلی افکن پیش از آن که ترا در شغلی افکند. گفتم: ای پدر! چیزی پیفزای! 
: وقتی که همه عالم در خدمت کوشند. تو در چیزی کوش که ذژه‌ای از آن به و 
مه از عمل تَقّلین شيخ الاسلام گفت که: فلن چن :و انس بود نسر ؟قت: آن چیست؟ 
a‏ معرفت.» 


181- ابومنصور کاوکلاه» رحمه الله 
نخ الاسام كفت کشت اتوم ور او كاه رخفن اوها اقل لات 
بوده.» 
وقتی فارغ بود که یاران وی به سفر شده بودند. وی در حایطی شد از آنِ کسی,. ٤‏ 9 
چام فراکندن گرفت به آب رساند. چون تمام شد, برآمد و پهلوی آن دیگری می‌کند و 
بار آن در چاه پیشینه می کرد. چون آن تمام شد چاه دیگر کندن گرفت. یکی وی را 
گفت: «دیوانه نه‌اي و مزدور نه‌ای» این چرا می‌کنی؟» گفت: «نفس خود را در شغلی 
می‌افکنم بیش از آن که مرا در شغلی افکند.» 
و مشایخ از این باب کرده‌اند. ابوعبدالله دیتۆری در دریا بماند مرقع خود را بریدن و 
دوختن گرفت تابه کلاهیئ باز آوزد. 


182- ابوغمرو دمشقی» قدس الله تعالى روحه 
اة اله اسك بان :متاخ ضام يود انس وار اخ ايشان وض ا 
بود با ابوعندالله جلا و اصحات ذوالئون. در سنه عشرین ¿ و ٿلثمائه و از دنيا. 
وی گفته: «چنان که فریضه است بر پیغمبران اظهار ایات و معجزات . همچنان فریضه 
است بر اولیا پنهان داشتن کرامات, تا خلق در فتنه نیفتند.» , 
و هم وی گفته: «اللَّصوْفٌ رة الكون يعَيْنِ التَقْص, بل عَصٌ الطُرَف عن كل الثاقص 


لِمُشاهَدَة مَنْ هُوَ مُنرَهٌ عَنْ كل تَفُص.» 


104 


و هم وی گفته: «علامة قساوَة الْقَلْب ان یکل الله العبد الى تدبیره؛ فیالفه ولل ناله 
حُسْنَ الكلاءَة و الڑعاية, و الثبنٌ صلى الله عليه و سلم يقول أكلانى كلاءَة الطفل 

الوليد .« 

هم وق كه 5ا15 ضقت الأزو اع بالقرت. آترت :على الهياكل آنواژ الموافقات.» 


از طبقة ثانیه است. کنیت وی ابوبکر است. از جوانمردان مشایخ خراسان است. احمد 
خضرویه را دیده بود و غیر او را نیز و پسر وی ابونصر محمدبن محمدبن حامد یکی از 
تیان خراسان بوده. 

محمد حامد گفته است: «سرماية تو دل تست و وقت تو. چون مشغول کنی دل خود 
زا هرظن و کیان که بور خاظر تو اند ضات کنی آوفات: خود را به آنچه ساند و 
نشاید. پس کی سود تواند کرد. آن که سرمایه به زیان آورد؟»> 

شیخ الاسلام گفت که: «صوفی دل است و وقت و زندگانی. اگر از صوفی وقت و دل 
و زندگانی_ برود. چه بماند؟» 

و هم وی گفته: «چون وقتی از اوقات تو سالم گردد از آفت غفلت. وزان د ان 
وت ار ان کهجد ی که مخالف ان نافد سن کر ی :که اغلات ت اراستی باطن 
است.» 


و هم وی گفته: «الأنساڻ في حَلقه أ خسن منه في جَدید عیره.» 


4- عبدالله بن محمد الخراز» رحمه الله تعالی 

از طبقة ٿالثه است. از کبار مشایخ ری بوده است. کنیت وی ابومحمد است. سالها به 
مک فجاورت کردو ا وزع بوذ خی گوندۀ اک و غالبەو قوناگ (1) 1ش 
NG E‏ 
وهم وی گفتة؛ «ألْجُوغ طَعامٌ الزاهدين, و و ال“ طفاء العارفين.» 
وهم وی گفته: «صياتَة الأسرار عَن الألتفاتِ إلى الأغيار مِنَ علاماتِ الأقبال عَلّى الله 
تعالی.» 
و هم وی گفته: «الغْبودبَة الظَاهِرَة و الخْرَية الباطتَةٌ مِنْ أخلاقِ الكرام.» 
نوست بي الکن كه ابت كه فن مل الله نويد و قد الل هو هل خود 
ندید.» 
دفي گوؤند' ډقندالله داز در مکه بود می گفت: طریق ما فتوت است نه فژایی. چون 
از مجلس برخاست» پیری؛ از آنانِ که با وی بود گفت: می‌خواهید که چیزی از فتوت 
شیخ خود با شما بگویم ؟ گفتیم: آری. گفت: با بیست کس از مریدان خود که عزیمت 
مکه داشتند. از رې بیرون آمد. ,چون به منزلی رسيدند که تا مکه هژده ميل مانده بود 
گفت: یا اصحاب! | ستَودعكم الله! گفتند: ای استاد! کجا می روی؛ و ميان تو و مکه 
اند کی فاندج اسک کھت مں۔ ار ری ا تھ اسا ته نک فاع شا :مدو ام ا که )اجا 
ریو شاف ھا و بوه اون یراز ر رار ای ع 
بود.» 

5- بنان بن محمد بن حال قدس الله تعالی سره 
ار رظبقة اله استء واشظن:,الاضل اسك اما به فصر تشستىئ و آنجا بر فته از دنا در 
رمضان سنة ست عشر و ٿلثمائه. 
ا کان وفاخ مهاست و كان و الا لیو ال و اوو لمرو وا 
المقاماث ال و:الكزاماث المذكورة: 


105 


6خھد و ان اھ که کر اوقت بود کیت 5اه و از اسادان انوالخفن تور 
ده. 
شيخ الاسلام گفت که: «وی نه حمال بود که وی امام بود.» 
وقتی احتساب کرده بود وی را در خانه پیش شیر انداختند۔ شیر وی را بوی می‌کرد و 
می‌لیسید. چون وی را بیرون آوردند, گفتند: «آن وقت که شیر ترا بوی می‌کرد و 
می‌لیسید در دل تو چه بود؟» گفت: «فکرت می‌کردم در خلافی که علما در آب دهان 
سباع کرده‌اند.» 
وی را نوفدند ان زر گترين اخوال :صو فان كفت الف بالمكضمون الفا الاواهر 
وَمُراعاةٌ السْرٌ و الثخلي مِنَ الكونين بالَشَبُثِ يالحق, تعالى.» 
وی گفته که: #در مکه بودم نشسته و تزدیک به من چوانی بود شخصی کیسه‌ای؛ در 
آنجا در ھی جد بیشن :وی ها د گفت: مرا به این حاجت نیست. آن شخص گفت: . بر 
مسکینان و فقیران قسمت کن! چنان کرد. شبانگاه وی را ديدم که در وادی برای خود 
چیزی می‌جست. گفتم: کاشکی برای خود از آن درمها چیزی نگاه می‌داشتی! گفت: 
نمی‌دانستم که تا این زمان خواهم زیست.» 
وهم وی گفته که: «چندگاه چیزی نیافتم که قوت خود سازم» و کار من به حد,ضرورت 
رسید. ديدم که در راه قطعه‌ای زر افتاده است. خواستم که بردارم با گفتم 
اسیت» بگذاشتم. باز یاد کردم جدیثی را که روایت کرده‌اند از رسول صلی الله علیه و 
سلو لو كات الأسا :دما طا :لكان فوت القلم مها خلال يس أن را برداتة ج در 
دهان خود نهادم و می‌رفتم ديدم که جماعتی کودکان حلقه زده‌اند, و یکی از ایشان به 
زمینی بلند برآمده و با ایشان در تصوف سخن می‌راند. بایستادم تا بشنوم که چه 
می‌ڳویند. یکی از ایشان پرسید که: متی يَجِد الْعَبدٌ حَلاوَةَ الصّدق؟ گفت: اذا رمی 
القِطْعَة مِنَ السدق. آن را آز دهان بيرون کردم و انداختم.» 
وهم وی گفته که: «در مکه مجاور بودم و خواص آنجا بود. . با وى آنتتنایی نداشتم. اما 
هرگاه که وی را می‌دیدم هیبتی و شکوهی به من درمی‌آمد. ند زوز بز من گذشت: و 
هیچ فتوحی نرسید. در مکه مردی بود مُزین. فقرا را دوست می‌داشت و طریقۀ وی 
آن بود که چون فقیری بهر حجامت به وی آمدی؛ گوشت خریدی و طعام پختی تا آن 
فقیر بخوردی. به دکان وی رفتم و گفتم: می‌خواهم که حجامت کنم. کسی را بفرستاد 
تا گوشت خرد, و طعام پزد. در ميان حجامت کردن نفس من حدیث کرد که: چون از 
حجامت فارغ می شوی» طعام پخته می‌شود. 
دانستم که آن خاطر نه نیکوست. گفتم: ای نفس! یا حجامت یا طعام, عهد کردم که از 
این طعام نخورم. بعد از حجامت برخاستم که بروم» مزین گفت: سبحان اللّه! تو خود 
طریقة مرا می‌دانی. عذری گفتم و به مسجد حرام شدم. آن روز چیزی نیافتم و دیگر 
روز تا نماز دیگر نیز چیزی نیافتم. چون به نماز دیگر برخاستم, به روی درافتادم و 
بیهوش کشتھ: دهان کرد من در امد ند قدا شد که دنواته شدةام: ابزاهنم خواض 
ا و وو ان رار س ور کر و و ا وا ا و 
از مادو گفت: چیزی می‌خوری؟ گفتم: شب نزدیک است. گفت: نیکو می‌کنید ای 
مبتدیان! استوار دارید بر این تا فلاح یابید! پس برخاست و برفت. 
چون نماز خفتن گزاردیم» آمد و با خود کاسه‌ای عدس و دو رغیف آورد و گفت: بخور! 
بخوردم. گفت: دیگر می‌خوری؟ گفتم: آری. رفت و یک کاسة دیگر عدس با دو رغیف 
آورد. آن را نیز بحوردم. گفت: دیگر می‌خوری؟ گفتم: آری. برفت و مثل آن دیگر 
یاورد. بخوردم. گفت: دیگر می‌خوری؟ گفتم: نی. همین بسنده است. پس در خواب 
شدم و تا صبح برنخاستم و نماز نگزاردم و طواف نکردم. بعد از آن,رسول را صلی 
الله عليه و سلم به خواب دیدم. گفت: بُنان! گفتم: لبیک یا رسول اللّه! گفت: مَنْ أَكَلَ 
رة :اعم الله قبن دلنه E‏ 
نخورم.» 
اخفدبن روق کید کے فان جال کھت که ووی ع اصحات را دعوت کردة: 


106 


این بیت بخواند: 8 
من دعانا فَأيبّنا اة القَْل لينا فاذا نحن أجَبّا رَجَعَ الفضل الينا» 


6- اسحاق بن ابراهيم الجمُال» رحمه الله 

از ابزرگاڻ مشایخ بوده است قاف ظاهر داشته و مقام وی به کوه لكام بودی. 
یکی از این طایفه گوید که: «در کوه لّکام راه گم کردم. E‏ 
پوشیده. چون مرا دید, گفت: الله اکبر! همانا راه گم کردی. گفتم: بلی. گفت: سی 
سال است تا هیچ آدمی ندیده‌ام. عصایی به من داد و گفت: این عصا ترا راه نماید: و 
مرا گفت: برو! ساعتی برفتم» خود را E E‏ 
او با اهل انطاکیه این حکایت باز گفتم, گفتند: آن اسحاق جال بوده است. 
کم کسن اورا نشد ای خورده 


7- بُنان بن عبدالله» رحمه الله تعالى 
کنیت وی ابوالحسن است., وی از زز گان مشایخ مصر است. 
وی گفته است: «هر صوفیی که دلش به غم روزی بسته بود وی را کسب بايد 
فرمود.» 


8- شیبان بن علی» رحمه الله تعالی 
وی از متقدڈمان مشایخ مصر است. مستجاب الذعوه بود و بسیار کس از مشایخ مرید 
وی بودند و در علم طریقت وی را سخنان نیکوست. 
گویند یکی از مریدان پیش وی آمد و دستوری خواست که به حج رود به تجرید. گفت: 
«اؤل دل خود را مجرد کن از سهو و غفلت, و نفس خود را از هوی؛ و زبان خود را از 
لغو! اينک تجرید حاصل آمد خواه دنیادار» خواه مدار.» 


9- ابوالحسن بن محمد المُزین» رحمه الله تعالی 
از طپقة ثالثه است. نام وی علی بن محمد است. از اهل بغداد است, با جنید و سهل 
عبدالله ضحیت داشته:و یا .انان که از طبفة ایشانند به مکهمجاوز بود6 و آنجا نرقته از 
دنيا؛ در سنة ثمان او سيع و عشرین و ثلثمائه. 
وی انت که از ابوعقوب افطع خکایت: کند: 
شیخ الاسلام گفت که: «بوالحسن مزین دو بوده‌اند: یکی کبیر و یکی صغیر.» 
مزین کبير از اهل بغداد است و در یغداد مدفون است. 
شاگرد وی گفته که وی گفته که: «ألكلامٌ مِنْ غير صَرورَة مَفْث مِنَ الله تعالى بالقبد.» 
شیخ الاسلام گفت: « گرد کردار گرد که از گفتار جز گرفتاری نیاید. « 
E N‏ 
این دو مزین پسران خالة یکدیگر پوده‌اند. 
مزین صغیر گفته که: «راهها , الله ال جت اعدد توه اعانا و ند 
آرزوی یکی از آن و نمی‌یابم .“« 
شيخ الاسلام گفت که: «وی در موجود غرق بود ولیکن از عطش سخن می‌رفت که 
عطشان بود. و این طریق چون مستسقی است, هرچند اب بیش خورد بیش باید و 
سیری نیابد. زر آنجا عزیز است که روید هر که ترا بیش بیند بیش جوید.» 
و هم صغیر گفته که: «من کسی می‌شناسم که جایی بلغزید. و انگشت وی جراحت 
شىد. و اندکی روغن زیت خواست, دید که در پیش وی چشمة روغن زیت روان 
است. به ان نفات نکرد.» 


و هم وی گفته که: «در مکه بودم. مرا عزیمت سفر خاست. چون به موضعی رسیيدم 


107 


که آن را بثر میمون گویند. ديدم که جوانۍ در جان دادن است. گفتم: بگوی: لا اله الا 
الله چشم بگشاد و گفت: 


آتااں خت فالهوی اة قلا وين ال وو وة الكرام 


پس جان بداد. کار وی بساختم و بر وی نماز کردم و دفن کردم؛ داعیة سفر از خاطر 
من برفت. بازگشتم و به مکه آمدم.» 

می‌گویند که بعد از آن خود را سرزنش می‌کرد و می‌گفت: «حچامی آمده است و 
اولیای خدای را تلقين شهادت می‌کند! واسوتاه! :« 

شيخ الاسلام گفت که: «نوالحشسن مرن :نهد شتری ارنسة: گفت: امات ته فَاقَبَرَە( 
1/عبس). شیر بر جای بمرد. چون بر سر کوه رسید» گفت: ن إذا شاءَ أنشَرَة( 
32/عبس) برپای خاست زنده.» 


0- ابوالحسن الضایغ الدینوری»ء قذس الله تعالى سره 
ار طف لاست :او وئ لین کین ھل او ار کار فاح ویر اسه 
و به مصر بوده و آنجا برفته از دنيا در سنة ثلاثين و ثلثمائة. 
و شیخ ابوسعید مالینی گوید که: «وی شب شنبه برفته. نیمة رجب سنة احدی و ثلاثین 
و ٿلثمائة.» 
وی استاد شیخ ابوالحسن قرافی و دُفٌی و ابوعثمان مغربی است. 
ابوعثمان مغربی گوید که: «هیچ کس ندیده‌ام از مشایخ روشن‌تر و نورانی‌تر از 
ابویعقوب نهرجوری و با هیبت‌تر از ابوالحسن صایغ دینوری.» 
ا اوور ل 
وی گفته که: «دوبار از دنیا بیزار بايد شد: یک بار بیرون ایی خلق به قبول روی به 
ند پار یا دا شوی د با«شقل و خرص جنداکه فول خلی را مرد و به اط ن ار 
مقط اسیا کاه یرک دنا رر کی شاش از اه طلت آن: زرا کے ف قول لف 
زیادت است از فتن اقبال بر دێيا.» 
و هم وی گفته: «منڻ قساد الطنع اللَمَنى والامَل .« 
و هم وی گفته: «مَحب > لتفسیک هى التي تهلكُها.» 


تو 
ان 


از وی پړسیيدند که: ر کیست و صعفت وی چيست؟» اين آیت برخواند که «ضاقت 
عَليْهم الأَرضْ يما رَحْبَّث, وَضاقك عَيهڂْ أنفسهة. وتوا أن لا ملحا من الله إلا اله 
8/توبە. 


1-- ابوالحسن الصّبَیّْحی» رحمه الله تعالی 
از طبقة ثالثه است. بعضی گفته‌اند نام وی حسین بن عبداللّه بن بکر است,» و کنیت 
وی ايۇغنداللە: و بعضی گفته اند نام وی احمدبن محمد است و کنیت وی ابوعبید و 
درستر آن است که اول گفته شد. 
از اهل بصر بود و گویند که در سرای وی خانه‌ای بود در زمین کنده؛ سی سال از آنجا 
بیرون نیامد, به مجاهده و عبادت مشغول بود. و گفته‌اند که طعام نمی خورد» اهل 
یصره وی را از یره بیرون کردند. به سوس رفت و همانجا وفات کرد و قبر وی 
انجاست. رحمه الله تعالی. 
شیخ الاسلام گفت که: «وی روز آدینه بر در مسجد بصره ایستاده بود شاگرد خود را 
گفت: این خلق را که می‌بینی, همه آگین بهشتند. اين کارک ما را افتاده و مسجد 
بصره آن وقت چنان بود از انبوهی که خلق سجود نمی توانستند کرد بر زمین» روی بر 
پشت یکدیگر می‌نهادند.» 
وی گفته: «العريبُ هو البَعيدٌ عن وَطيه, وَهُو مُقَيمٌ فيه.» 
و هم وی گفته: «الغريبُ هُوَ الذي لاجس ل.» 


108 


وهم وی بار دیگر گفته: «العريبُ مَنْ من دص صَحبَ الأجّناس .“« 


2- ابوالحسن i‏ رحمه الله تعالی 
شیح الاسلام گفت که: «وی از اين طايفه بوده أاست.» 
شیخ ابوعلی رودباری گوید که هارون گفت صاحب سهل عبداللّه که: «با ابوالحسن 
سیوطی بودیم در بادیه. چون گرسنه شدیمی» 9 راه جیٰ و حله ندانستیمی»ء ابوالحسن 
بانگ گرگ کردی تا جایی که سگی بودی آواز دادی وی به آن آواز دانستی که آنجا 
مردم است. ياران را چیزی آوردی .« 
شیخ ابوعلی رودباری گوید که: «هیچ کس در عطف و مهربانی اران چون ابوالحسن 
سیوطی نبود.» 
شیخ الاسلام گفت: «باید که خدمت یاران بر خود واجب دانی ودر خدمت مقصود بینی 
نه مخدوم. یعنی نظر تو در خدمت بر مقصود حقیقی باشد که حضرت حق است 
سبحانه نه بر ان کس که خدمت وی می‌کنی.» 
وقتی درویشی؛ پیش شیخ سیروانی,؛ با دیگری گفت: «اين کار را برای من بکن نه به 
حکم و امر که به فضل!» شیخ سیروانی بانگ بر وی زد و گفت: «نه فقیر است آن که 
خدمت یار خود بر خود واجب نداند.» 


وو ابوالحسن ا الله تعالىی 
ا در خود وى را آورده. 1 مشایخ مصر بوده. 
گویند که از گور وی آواز قرآن خواندن می‌شنودند. هرکه به زیارت شدی شنیدی. 


4- ابوحامد الأسْود. المعروف بالرٌنجی» رحمه الله تعالى 
وی از استادان ابوعلی رودباری است. 
شيخ الاسلام گفت که: «ابن شَعّره در جامع مصر شد ابوحامد زنگی را دید که نماز 
می‌کرد. گفت: یا باحامد! از بس جای بزرگ فرود آمدی! گفت: , به شفاعت عاصیان 
فرود آمدم.» 
شیخ الاسلام گفت که بوعبداللّه رودباری گفت که از حسن بن محمد الژازی شنیدم 
کنیته ابوعبید که گفت: «مرا سرما و گرسنگی دریافت. در خواب شدم. هاتفی آواز داد 
که: تو پنداری که عبادت همه نماز و روزه است؟ صبر بر احکام الله تعالی از نماز و 
روزه افضل است.» 
ابوالحسن مزین گفته که: «ابو حامد اسود سی سال در مسجد حرام» در برابر کعبه 
NESS ly E‏ 
آشامیده و ابوحامد را هرگاه وجدی رسیدی سفید شدی؛ و چون از وجد برفتی به 
سیاهی با زگشتی.» 


5- ابراهیم بن داود القضار الرْقى. رحمه الله تعالی 
از طف اله است که انواماق: ارآ اجله شاخ شام | است :ان قران جذ و 
ابوعبداللّه جلا و غیر ایشان. عفر تسیار ياقت و به طبقة سيم كشيد و شيخ سلمئ وی 
را در طبقۀ ثالثه ذکر کرده است. در سنة ست و عشرین و ثلثمائه برفته از دنيیا. 
صحبت وی با مشایخ شام بوده و ذوالتون را دبده و فقر را ملازم بوده بر تجرید و 
زندگانی نیکو در آن و دوستی اهل آن. 
شتخ الاسلام گفت که: «وی شی شال یک سفر کرذه بود چا دل خلق را بر ضوفیان به 
قبول آرد و راست کند از آن بی اندامیها که بی ادبان کرده بودند. وی آن همه را به 
صلاح آورد. بنگر چه جوانمردی داشته و قبول به این قوم. که همۀ عمر خود فدا کرد 


109 


تداړک و اصلاإح فساد کسانی را که به این قوم بازخوانند! جزاه الله عن الأسلام و 
الطريقة خيرآً .“« و و 

ابراهیم قصار گويد: «قيهَة كل إِلْسانِ يدر وشێه. قان كات هِهَنة الذنيا قلاقيمة لَهُ, 
وَإِنْ كانتت هِمَتة رضى الله قلابمكڻ استدرآک غاية قيمته وَلا لوف عَلَيْها.>, 

ابراهیم مرادی گوید که: «مردی پرسید ابراهیم قصار زا کل دو 


افم بک ان ال ان ھن لکھ. . بک ان و | الدَهَْر تدرف 
E‏ الجر شن خف القميص داشت 


کک ان و بين فة علاو ے الك ان 
حَقَقانٌ قل قلبى وارتعاڈ مَفاصلي وعبار لوني e.‏ لسانی 
وأنشدٍ ايضاً لبعضهم: 


حَمَلْنّفُوني على ضغُفى بِفُرَقَيكم ماليْس ية سَهُل ولا جَََلّ 


ابراهیم قصار گفته: «بسنده است ترا از دنیا دو چیز: صحبت فقیری و خدمت دوستی 
از دوستان او.» 

و هم وی گفته که: «ھ مَنْ تعرَرَ بشىءِ غير الله قَقَد دل في عِڑه.» 

و هم وی گفته که: ور ن فا احمد حنبل در زندان بود. خب آوزدند 
که ذوالنون مصری را به زندان می‌برند. که قرآن را مخلوق گوید. و من آوازۀ ذوالنون 
شنیده بودم و خلق به نظاره می‌رفتند. و آن وقت من کودک بودم» من هم برفتم. 
چون وی را بدیدم در چشم من حقیر آمد. زیرا که وی به صورت ظاهر حقیر بود. گفتم 
که: با این همه آوازه و نام, اون ان اف ااال لوت د ا 
ميان همة خلق و گفت: ای پسر! چون الله تعالی از بنده‌ای آعراض کند, زبان وی به 
طعن در اولیاء الله دراز شود. من بيهوش بيفتادم. ابر روق فن 5ند 0ا به هوش اد 
آمدم, برخاستم صوفی.» 

نح الاسام کیت که چون یران دد کن وا کی ا وی ا خود ود 
بود؟ همة خلق حجاب اویند. و او حجاب است پیش دوستان خود. فردا که این قوم را 
e‏ ا وَتريهُم ببْظرٌون الک وَهُعْ لا 


محمود سبکتکین به سر قبر بایزید شد درویشی دید آنجا. گفت: «این استاد شما چه 
کف ک» گفت: «وی گفتی: هړ که هرا دید وی ړا نسوزند.» محمود گفت: «این هیچ 


نیست. . بوجهل مصطفی را e E‏ وی را بسوزند.» ان درویش 
گفت: «ندید ای امير ندید.» یعنی وی برادرزادۂ ابوطالب می دید نه پیغمبر خدای, 9 


6- ابوجعفر حَفار» قدس الله تعالی سره 


u ےو‎ 


فئار اآضخات جد اسه و .کان فرت الس ف و کان الافی دونه من اقزان 
الجنید, و کان يعد تسه من اصحابه. 

شيخ الاسلام گوید که جنید گفته است که: «به جوانی در بغداد می‌گشتم. در ویرانی 
شدم. شیخ ابوجعفر حقار بغدادی را دیدم. رنجه شدم, که کراهیت به وی رسیيد که من 
چرا آمدم. در خجالت گفتم: ای شیخ سخنی بگوی تا بازگردم! گفت: چه گویم؟ گفتم: 
راه به او چون است؟ گفت: بشارت ترا! اگر او نه خريدار تو بودی. تو نه خریدار او 
بودی. اگر او ترا نمی‌بایستی,» تو راه به او نمی‌پرسیدی.» 


110 


7 ىقن سوماتێ رة لە الى 
شيخ الاسلام گفت که: «وی از اين طایفه أاست.» 
«صدیقک ة مر ری الاو و ی ون بَصَرَک العیوبَ و آخُّوکَ من 


198- ا صیدلانی» رحمه الله تعالی 

وی استاد ابوالحسن صایغ دینوری است, بغدادی است. از اقران جنید و ابوالعباس 
عطا. به مکه مجاور بوده و به مصر از دنیا رفته. قبر وی پهلوی رَقاق مصری است. 
صحبت داشته با ابوسعید خژاز, از استادان اين الأعرابى الست 
که: «به e e‏ 
صدر, و جمعی مشایخ از این طایفه گرد بر گرد وی. مصطفی صلی الله عليه و سلّم 
برنگریست, در آسمان ل . پیش 
یک یک می‌نهاد؛ دست می شستند. چون به من رسید, دف گفتند: برگیرید که او نه از اینان 
است! ابړیق‌دار گفت: او نه از اینان است؟ طشت برداشت و برفت. . من 
رل الا ار 2 اا رای ف اھان را وات راو صظ که 
ضلی. الله قله و سلم: کسی که اتان را دوست داړه از اینان است. طت باراور دند 
تا من دست بشستم. مصطفی صلی اللّه عليه و سلم در من می‌نگریست و می‌خندید۔ 
گفت: ما را دوست داری, با مایی .“ 
ابوجعفر گفت که: «آن وقت صحبت من نه با این قوم بود.» 
ابراهيم ادهم گوید: «شبی به خواب ديدم که فرشته‌ای طوماری در دست داشت و 
جیزی می‌نوشت. E‏ چه می‌نویسی؟ گفت: نام دوستان او. گفتم : نام من نوشتی؟ 

ت نه. گفتم: : من نه از ایشانم. نه دوست اويم اما دوست دوستان أویم. ایشان را 
دوست دارم. در این بودم که فرشته‌ای در رسید, گفت: طومار از سر گیر و نام وی بر 
سر بنویس» که دوست دوستان من است.» 
ابوالعباس عطا گوید که: «اگر نتوانی که دست در او زنی» در دوستان او زن! اگر در 
درجه به ایشان نرسی, ترا شفیع باشند.» 


9- ابوجعفر احمدبن حَمدان بن على بن ستان» رحمه الله 
تعالی 

E A O TR E 
ابوحفص را دیده. یگانه در خوف و ورع و زهد. در سنة احدى عشرة و ثلثمائة برفته‎ 
ازدن‎ 
«“. ا : کشو المُطيعين عَلَّى الْعُصاة بطاعَتِهم سر ,مِنَ مَعاصيهم قاض عليهه‎ 
و هم وی گفته: «جمال الژجل في خسن مقاله. وَمالَة في صِدق فعاله.»‎ 
E E ET CT OIRO 


0- ابوجعفر القژغانی» رحمه الله تعالى 
نزیل بغداد, من اصحاب الجنيد و رواة کلامه؛ نامڕوی وو عبدالله است. 
وی گفته: «اللَوَكُلْ بالأسانِ يُورتٌ الدعوى. وَاللّوكل يالقلب بُورتُ المَعنى.» 
شیخ الاسلام گفت که ابوعبداللّه باکو گفت که: «ابوجعفر فرغانی خادم ابوعثمان 
حیری است. روزی در نشابور در رکاب وی می‌رفت. باران آمده بود و گل بسیار بود. 
بر دل ابوجعفر گذشت که: او بر اسب چه داند که حال من در ميان اين ڳل چون 
است؟ ساعتی گذشت. ابوعثمان از اسب فرود أف و وی را گفت: برنشین! گفت: ای 
شیخ, زنهار! این چه حال است؟ و بر خود می‌پیچید که برننشیند۔ دیگر بار گفت: 


111 


برنشين ! فابده نکرد. برنشست . . ابوعثمان غاشیه بر گردن نهاد و در پیش وی می‌رفت 

الور ر ا ورو آخر فرود آمد. شیخ گفت: فرغانی! چون بودی 
بر آنجا؟ گفت: ای شیخ, مپرس! شیخ گفت: وقتی که من بر اسب بودم و تو غاشیه بر 
دوش پیش من می‌رفتی» همچون تو بودم وقتی که تو بر اسب بودی و من پیش تو 
فیز فم فک را به ان :ادا کرد 


1او قر ماما نى رخ الا ا 
وی گفته که: «وقتی می‌رفتم. به کوه لبنان افتادم. آنجا قومی از ابدال یافتم. با ایشان 
جوانی بود که خدمت ایشان کردی. شبانگاه دسته‌ای گیاه بدرودی و برای ایشان 
بیختی . سه روز آنجا بودم. روز چهارم بامداد مرا گفتند: زندگانی ما را دیدی, برو که 
تو با ما زندگانی نتوانی کرد. مرا دعا کردند و من برفتم. بعد از چندگاه به بغداد افتادم. 
آن برنا را ديدم که دلالی می‌کرد و من یزید می‌گفت؛ عجب بماندم و در وی 
می‌نگریستم که او باشد يا نه. وی بجای آورد. به یک سو باز شد و گفت: چه می‌نگری؟ 
گفتم: به خدای بر تو! که تو آن هستی که ترا ديدم به کوه لبنان؟ گفت: هستم. كفن 
اینجا چون افتادی و این چه کار تست؟ گفت: روزی ماهی بریان می‌کردم. در وقت 
قسمت بهتر را به سوی خود نهادم, بدین جای افتادم.» 


۳ 
2- ابوجعفر حداد. رحمه الله تعالی 

شخ الاسام کته که «انوجیفر اد دؤاند نکی کمر و یکی ضير کھر بغدادی سات 

و از اقران جنید و ریم بوده و ابوجعفر بن بکیر الځداد الصغیر مصری است. از 

اصحاب ابوجعفر کبیر است. و با ابن عطا نشسته و شاگردی کرده و ابوتراب نخشبی 

را دیده و با او صحبت داشته.» 

شیح الاسلام گفت که: «ابوجعفر حداد به مصر بوده؛ هفده سال آهنگری می‌کرد. هر 

و ده درم و از آن هیچ برای خود به کار E ET BE‏ 
شبانگاه به در سرایی چند شدی و نان پاره‌ای چند بستدی و بخوردی و به مسجد 

ا و بخفتی و از هیچ پیر سؤال نکردی و نپرسیدی. می‌نگریستی و نظاره می‌کردی؛ 

تا چه رفتی.» ٍ 

وی گفته: «إذا ريت صر الققير في تَؤبه, قلا ترج قلاخه.» 

شيخ الاسلام گفت: «ابوجعفر حداد در بادیة بود بر سر چاهی و در آب می‌نگریشنت: 

ابوتراب به آنجا رسید شیخ الاسلام گفت که: این نه ابوتراب نخشبی است که این دیگر 

است و گفت: یا باجعفر! ابنجا جه می کنی؟ گفت: شانزده روز.است تا آب نیافتةام. 

اکنون به آپ رسیذه‌ام» نشسته آم میان یقین:واعلم تا کدام قلبه کند. بر آن بروم. 

ابوتراب گفت: با باجعفر! تزااز این سانی بوذ عظنم و برقتت 

شيخ الاسلام گفت که: «یقین آن بود که اکنون نه تشنه‌ام» به آب حاجت نیست و صبر 

می‌توانم کرد. و علم آن بود که خدای را سبحانه می‌باید پرستید, و روا نبود که در خون 

ےآ راد فت قاب که ت اا ارات ب او زا ا اک 

ابوجعفر پنهان نداشت و بر وی آشکارا کرد .“« 


203- ابوجعفر اد مضو و خمة الله الى 
وگو 5 ا SSSI‏ 


پرسیدم که: تصوف ا دادند که: تصوف اثر اوست در زی گا 
آشکارا کند و گاه پنهان 


شيخ الأسلام كفت كه «اگر زان سال ر ند کی انی از مکلوق دز ان نات دهاز اتن 
نشنوی. أتتهان و زمين و فهه صتاع جود اشکارا بازنمود. در هیچ چیز چنان آشکارا 


112 


نیست که در دیدۀ دوستان خود. این جستن دوستان او و سفر و زيارت ايشان از بهر 
اين است. روا تنود شھ مرف بوشیۍ را که روز او شت شود تا این نداند. به دیدار او 
روح در تن تو روح بود و به دیدار دوستان او در روح تو روح بود.» 


4- ابوعبداللّه البّرقى» رحمه الله تعالى 
از کبار مشایخ مصر است. از متفرٌسان ایشان. 
شیخ الاسلام گفت که ایوعلی کاتب ابوعثمان مغربی را گفت که: «ابن البرقی بيمار 
بود. . شربتی آب به وی آوزدتد: نخورد گفت: در مملکت حادثه‌ای افتاده تا بجای نیارم 
که چه افتاده است. نیاشامم. سیزده روز چیزی نخورد. تا خبر آمد که قرامطه در حرم 
افتاده‌اند و خلقی را بکشته اند و حجر الاسود را بشکسته‌اند: پس بخورد.» 
ابوعثمان مغربی ابوعلی کاتب را گفت: «این نه بس کاری است!» ابوعلی گفت: «اگر 
بس کاری نیست. تو بگو امروز در مکه چه واقع است!» گفت: «امروز در مکه ميغ 
است, که همه مکه در زیر میغ است, و جنگ است میان طلحیان و بکریان. مقدمة 
طلحیان مردی است بر اسب سیاه با دستار سرخ .» آن را شو تند وغد ار ان 
پرسیدند. همچنان بود که وی گفته بود. 
ابوعثمان مغربی گوید که: «هرکه حق را اجابت کرد مملکت وی را اجابت کرد.» 
شریف حمزۀ عقیلی ببلخ گفته است که: «عارف نبود آن که در مملکت چیزی بجنبد يا 
بزاید که وی را خبر نبود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «این باطل است. عبودیت این برنتابد. بر بنده آن نهند که برتابد 
بعضی و بعضی, نه همه. قلا بُظْهرٌ على عَبْبه اَحَداً(26/جڻ), فقا كان الله لتظلعكة علن 
الغيب. (179/ال عمران) همه الله داند و بس.» 


5- ابوجعفر المَجْذوم» قدّس الله تعالى روحه 
از اقران ابوالعباس عطاست. غوت زوزگار خود بود و غوت پوشیيده بود به خير يا به 


در 
این خف کید کار انوا لسو کاچ ندم که کف در تفر مرا از هفراهان 
ملالت گرفت, که میان ایشان نقار بسیار می‌بود. عزم کردم که تنها روم. چون به 
مسجد قادسیه رسیدم» پیری ديدم مجذوم و بر وی بلایی عظیم. چون مرا بدید. بر من 
سلام کرد و گفت: ای ابوالحسین! عزیمت حج داری؟ به کراهیت و خشم گفتم: آری. 
گفت: همراهی خواهی؟ (با خود گفتم: از همراهان تدز شت :بکریکده: در دست 
مجذومی افتادم!) گفتم: نی. گفت: همراهی کن! گفتم: بخدای که همراهی ھی م 
گفت: ای ابوالحسین! يَصْتَعٌ الله سبحانه بالصعيف حى بعكب القوي. گفتم: همچنين 
E I O ST aE MT‏ 
فراغت نشسته. 
گن لكف ا بك الل الضف حى كت اله هج تكم و ورف اما د 
دل من نسبت به وی تردڈی و وسواسی پیدا شد. چون به تعجیل تمام وقت صبح را به 
منزل دیگر رسیدم, به مسجد درآمدم وی را دیدم به فراغت نشسته. گفت: يا 
ابالحسين! يصنع الله بالطعيف حى يتعكّب القوئ. پیش وی رفتم و به روی به زمین 
درافتادم» و گفتم: المعذرةٌ الى الله والیک, خدای را و ترا عذر ا گت 
مقصود تو چیست؟ گفتم: خطا کردم؛ همراهی می‌خواهم. گفت: تو گفتی که نخواهم و 
سوگند خوردی. مرا کراهیت می‌آید که سوگند ترا دروغ سازم. گفتم : پس چنان کن که 
در هر منزل ترا بینم. گفت: کردم. رنج راه و گرسنگی از من برفت و مرا هیچ اندوهی 
O ET‏ 
چون به مکه رسیدم, صوفیان را آن قصه بگفتم. شیخ ابوبکر کتانی و ابووالحسن مُزین 
گفتند: او شيخ ابوجعفر مجذوم است. سی سال : اشست که ها در ار روئ آنیھ که وی :را 


113 


ببینیم. کاش او را بازتوانی دید. برفتم. چون در طواف شدم؛ وی را دیدم: باز آمدم و 
ایشان را فم که وی را دیدم. گفتند: اگر این بار وی را ببینی؛ وی را نگاهدار و ما را 
بانگ کن! گفتم: چنین کنم. چون به منا و عرفات بیرون رفتم؛ وی را نیافتم. روز رَمي 
جار کسی با ین سکن کف و کف الفلا هناخراک دو وی د هرا 
دیدن وی حالتی شد که فریادی کردم و بیخود افتادم» وی برفت. چون به مسجد خيف 
ن | بگفتم. روز وداع در پس مقام ابراهیم نماز گزاردم. کسی از پس پشت 
قرا تكشذ بو كفت اء ااال هنوز بانگ خواهی کرد؟ گفتم: ار ا ا ار و 
الا ت د مرا دعا گفقت :جن :دقفا کو تو دعا گن ارش أمین نة 
من سه دعا کردم و وی آمین گفت: یکی خواستم که: قوت من روز به روز بود و 
چنان شد. چندین سال است که بر من شبی نگذشته است که چیزی برای فردا ذخیره 
کرده باشم. دیگر خواستم که: درویشی را به من دوست کن! و اکنون هیچ چیز دردنيا 
به من از درویشی دوستر نیست. و دیگر خواستم که: OT‏ مرا 
در صف دوستان خود برانگیزی ِ9 بار دهی! و اميد می‌دارم که چنان شود.» 
شت الالام فت که محود شگرف مرا ایت کرد که هشن تار که سک کین چدز 
محمود غزنوی, به هری آمد, یکی از لشکریان وی از روستایی عرواري اه خرید وبها 
تمام بداد و وی را بنواخت و گفت: بار دیگر که کاه آری به من ار! ا 
داشت پیر به وی آمد و دوستی گرفت. اتفاقا عرفة عيد قربان رسيد. آن پير رو 
گفت که: امروز حاجیان حج کنند. کاشکی ما نیز آنجا بودی! ETN E‏ 
ترا آنجا برم» به شرط آن که با کس نگویی. گفت: نگویم. آن روز وی را به عرفات برد 
و حچ بکردند و باز أامدند. روستایی با وی گفت: عجب می‌دارم که با چنین حال در 
میان لشکریان می‌باشی! گفت: اگر چون می نباشد :دز این لشکن چون ضغیقی يا 
عجوزی بیاید و داد خواهد. که در وی نگرد و داد وی بستاند؟ و اگر در غارت به زنۍ 
ان راو راا دی ان کر را ا رار کی ارا 
زنهار که با کسی چیزی نگویی!» 
شیخ الاسلام گفت: «باید که به چشم حقارت در کس ننگرید, که دوستان وی پوشیده 
باشند و تا بصیرت و فراست صادق نداری در خلق تصرف نکنی که بر خود ستم کنی.» 
حَرقانی گفته است: «جون امانت از ميان مردم برخاست. وی دوستان خود را نهان 
کرد.» و گفته: «من که باشم که ترا دوست دارم؟ دوستان ترا دوست می‌دارم.» 


6- ابوجعفر دامغانی» رحمه الله تعالی 
یکی از این طایفه گفته است که: «به مدینه بودم» ناگاه مردی غجمی بزری سر دید 
که وداع پیغمبر صلی الله علیه و سلّم می‌کرد. چون بیرون رفت, از پی او برفتم تا به 
مسجد ذوالخلیفه رسید. نماز گزارد و تلبیه کرد و من از پی وی بیرون رفتم. التفغات 
کرد و مرا دید. گفت: چه می‌خواهی؟ گفتم: می‌خواھم کہ در پی تو بیایم, وی منع کرد 
الحاح كردم. گفت: اگر لابڈ است و می‌آیی. قدم منه الا بر جای قدم من ! گفتم: بلی. و 
او برفت و غیر راه مشهور پیش گرفت. چون پاره‌ای از شب گذشت. روشنایی چراغی 
دیدم. گفت: ایر تن شن :عانسة اشا رهی الله ها تو پیش می‌روی یا من پیش 
روم؟ گفتم: اچ واتار کنی. وی پیش رفت و من به خواب رفتم. چون وقت سحر 
به مکه درآمدم و طواف و سعی کردم و آمدم پیش ابوبکر کتانی رحمه الله و جماعتی 
مشایخ پیش وی نشسته بودند, بر ایشان سلام کردم. شیخ ابوبکر کتانی مرا گفت: کی 
رسیدی؟ گفتم: همين ساعت. گفت: 1 ز کجا می‌آیی؟ گفتم: از مدینه. گفت: چند است 
که بیرون آمده‌ای؟ گفتم: دوش. ایشان در یکدیگر نگریستند۔ شیخ ابوبکر مرا گفت: ا 
که بیزون افدی؟ گفته" با مردی که حال و قصة وی چنین و چنين بود. گفت: او شيخ 
ابوجعفر دامغانی است. و این در جنب حال او اندک است. بعد از آن گفت: برخیزید و 
وی را بطلبید! و مرا گفت: ای فرزند! من دانستم که این حال تو نیست و پرسید که: 
زمین را زیر قدم خود چون می‌یافتی؟ گفتم: مثل موج که به زیر کشتی درمی‌آید.» 


114 


7- ابوالحسین الوژاق» قدس الله تعالی سژه 
از طبقةۀ ثالثه است. نام وی محمد بن سعد است. از کبار مشایخ نشابور و قدمای 
ایشان است, از اصحاب ابوعثمان حیری. عالم بوده است به علم ظاهر,. و سخنگوی 
در دقايق علوم و معاملات و عيوب افعال. مات قبل العشرين و ثلثمائة. 
وی گفته که کرم در قو آن. است که یاد نگتی چنایت ار خود را ایتتن از ان که عقو 
کردی.» 
و هم وی گفته که: «حیات دل در یاد کرد زنده‌ای است که هرگز نمیرد و عیش 
گوارنده. زندگانی است با الله تعالی نه غير آن .« 
TT Bi‏ «علامت دوستی الله تعالی متابعت دوست اوست. شتوك لى 
عليه و سلّم.» 


8- ابوالحسين الدَراج» رحمه الله تعالى 
از طبقة ثالثه است. بغدادی است. خادم ابراهیم خواص است. در سماع برفته. در 
سنة عشرين و ثلثمائة با شيخ ابوعمرو دمشقی و ابوعمران مزین رازی. 
ا «بوالحسین دراج از بغداد به ری أفد به زارت یوسف بن 
الحسين. یوسف وی را گفت: برای چه آمدی؟ گفت: از برای دیدار و زیارت تو. گفت: 
اگر در راه ترا کسی سرایی آراسته و کنیزکی نیکو دادی, آن ترا از زیارت من مانع 
آمدی؟ گفت: اگر بودی نمی‌دانم. الله تعالی خود مرا به آن نیازمود .“ 
شیخ الاسلام گفت که: «جوابی سخت نیکو باز داد او ر خود از وی این نمی‌بایست 
پرسید.» 


ت ت س 
9- بُكير الدَراج» رحمه الله تعالى 
وی برادر ابوالحسين دراج بود. در بغداد می‌بود و از ابوالحسين فاضل تر 9 زاهدتر بود و 
بزر دة بود. بہ ا ے 
وی گفته است: «تا من در اين راه درامده‌ام. هرگز خاطر فاسد بر من نگذشته 


است.» 


0- ابوالحسین سلامی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که: «وی مردی زر بوده» و صاحب تاریخ أاست.» 
وی گفته که: «عيسي موصلی راهب بوده. وی گفته که: بر مسلمانان آنتی فړود آمده؛ 
که از چئئن ان ایت الله تعالی را چون آزارتة؟ ما کون هن توئ لد الا هة 
بعهّم (7/مجادله).» 


1 نالو فالگى: ر خهه الله الى 
نام وی احمدبن سعید المالکی است. بغدادی است. فصیح بوده» با جنید ونوری و آن 
طبقه صحبت داشته. به طرّ سوس بوده و انجا برفته از دنیا. 


وی گفته که: «از جنید پرسیدند که: دل کی خوش بود؟ گفت: آن وقت که او در دل 

بود. « 

شيخ الاسلام گفت که: «او سخن با جوانمردان می‌گفت. در دل یاد او بود و مهر او 

بود و صحبت او بود و گفت: دل کی خوش بود؟ که او ناظر بود. کی خوش بود؟ که 
او حاضر بود.» 


115 


3- ابوبکر الواسطی» قدس الله تعالی سره 


اوک مدن موت اس و کان ف اوا و ی فا ا ت خو 

نوری است. از علمای مشایخ قوم بوده. هیچ کس در اصول تصوف چون وی سخن 

نگفته است, عالم بوده به اصول و علوم ظاهر 

شيخ الاسلام گفت که: «واسطی امام توحيد gal‏ مشرق در علم اشارت .« 

وی به جوانی از عراق آمده؛ وی را آنجا سخن کم است. به مرو آمد, گفت: «شهر به 

شهر می‌گردم در آرزوی نیوشنده‌ای.» وی را گفتند: «چرا به مرو آرام گرفتی؟» گفت: 

«ایشان را تیز فهم‌تر یافتم.» و همانجا برفته پيش از سنة عشرين و ثلثمائة, و تربيت 

وی آنجاست, معروف و مشهور 

شیخ الاسلام گفت که: ارات ا کی ھت ا و ی رو و ن 

است که به او می‌نگرم» و کسی است که به او برمی‌نگرم. به یحیی مُعاذ رازی 

فرومی‌نگرم و به نصر آبادی می‌نگرم و به واسطی برمی‌نگرم.» 

اا و «من و او! و او و من! و کرد من و پاداش 

من : ! و دعای من و اجابت او! همه ثنؤیت است و دوگانگی.» 

شت الاسام گفت کا داز ران هھ کس در اسان ان توخ امھ که ار ان 

واسطی.» 

آن وقت که از عراق می‌آمد. چون به نشابور رسید. ابوعثمان حیری برفته بود. 

شاگردان وی را دید و سخنان وی شنید. از وی پرسیدند که: «چون یافتی ایشان را؟» 

كاحت امان انان را فافو حه مر وه فک کی دوا ی من 

أو.» 

شیخ الاسلام گفت که: «ابوبکر قَجْطّبی از شاگردان ابوعثمان حیری است. یکی وی را 

به بغداد دید گفت: پیر شما شما را به چه دلالت می‌کرد؟ گفت: به گزارد طاعت و 

تقصیير دیدن معصيت . گفت: این گبری محض است. در تصوف توحید و یگانگی 

می‌باید.» 

E LDS 

« 

شیچ الاسلام گفت که ابوطتب مصری گوید: «مَنْ لم يَنْدَرِج لَه وفاءٌ العْبوديّة في عرز 

الرْبُوبيْة لم ضف لة العْبُوديّة.» 

شیخ الاسلام گفت که: E Sas‏ استاد جنید اسټ و 

اکر ادوالخائں سارک خد را هوی ناف اتو سر ناجه ابن اسب مشخ .ال 

الڙحمن الژحيم. سلامٌ علیک يا پابكر و رحمة الله و بركاثه, عافانا الله و اياك بالكرامَة. 
به آخر گوید: علما و حکها از الله تغالی بر خلق رحمت‌اند. چنان کن در سخن خويش 

که خلق را رحمت باشی و خود را بلا. از حال خویش بیرون آی و با حال ایشان شو, 

که با ایشان سخن می‌گویی. به قدر طاقت و حال ایشان با ایشان سخن گوي و 

خطاب ,ر بر آنِ موضع نه که ایشان را بر آن می‌یابی. فهذا َغ ى و لهم وَل لهه فى 

آلفْسهة و قولاً ليغا( 63/نساء) 

شيخ آلاسلام گفت: «جنید دانست که او نه به طاقت خلق سخن گوید. وی را به رفق و 

رحمت فرمود.» ۰ : 

نھ الاسام کیک کی وای کو دان که کون ردک ور ات و ان وا 

است, در هستی او نیست است, تصوف این است.» 


4- ابوبکر رَقّاق کبیر» قدس الله تعالی سژه 
شیخ الاسلام وی را از طبقة ثالثه داشته است. نام وی احمدبن نصر است. وی مصری 


انت اساد انکر و تاق را و استاد ابویکر دی است. چون زقاق کبیر 
ازدنیا برفت, شیخ آبوبکر کتانی گفت: «إِلْقَطَعَ حجْةٌ القَقَراءِ في ذخُولِهمْ مِضْرَ.» 


116 


وی از اصحاب و اقران جنید بوده. 
وی گفته: «نَمَنْ هدا الطريق روح الأنسان.» 
E NE‏ اسنها کشتی وا شان که الا پر دای لی چان ر 


رفته بود.» 


5- ابوبکر رَفاق صغیر» قدس الله تعالی روحه 
شیخ الاسلام گفت که: «رَفقاق صغیر بغدادی است. شاگرد زقاق کبیر است. به ابتدا 
دست در حدیث داشت. حدیث می‌نوشت, پس با طریقت اهل حقیقت گشت. یک 
چشم بود.» 
ابوبکر رازی گوید: «وی را گفتم: سبب چشم بشدن تو چه بود؟ گفت: در بادیه شدم 
بر توکل, گفتم: از دست اهل منازل هیچ نخورم ورع را یک چشم من به روی من فرو 
دوید از گرسنگی.» 
وی گفته که: «چهل سال است تا از جنید یک سخن شنیده‌ام در فنا هنوز چاشنی آن 
در جان من است.» 


6- ابوبکر الکتانی» قدٌس الله تعالی سژه 

اظ ر انه اس ام وی مین على نخ عفر البق ادى الكانى است از 
اصحاب جنید بوده؛ و به مکه مجاورت کرده سالها و انجا برفته. در سنة اثنتین و 
رن و لفان کر آن سال که دالو اخد اض هان که کست او انوالع ته اش د 
طرسوس برفته از دنیا. 
مرتعش گوید که: «کٹانی چراغ حرم است.» 
وی گفته: «الصوفيّةٌ عَبيدٌ الظواهر أحرار الْبَواطِن.» 
شيخ الاسلام گفت که: وى يت دار جر بود غا القلام TS‏ 
نف نانم » 
وی گفت که خضر گفت که: «در مسجد صَتٌعا بودم به يمن. مردم بر عبدالژزاق حدیث 
می‌خواندند و در گوشة مسجد جوانی بود سر به گریبان فرو برده. وی را گفتم: مردم 
بر عبدالرزاق حدیث می‌خوانند و تو اینجا نشسته‌ای»؛ چرا نروی و از وی حدیث شنوی؟ 
گفت: من اینجا از رزاق می‌شنوم, تو مرا با عبدالرزاق می‌خوانی؟ گفتم: اگر راست 
می‌گویی من کیم؟ گفت: خضر, و سر به گریبان فرو برد.» 
شيخ الاسلام گفت که: «آن ظریف‌تر بودی که همچنان که از ررٌاق می‌شنید. از 
عبدالرزاق هم بشنیدی. که از مشایخ آنان مه‌اند که ظاهر ایشان چوںن ظاهر عام بود 
و باطن ایشان چون باطن خاصء که شریعت پر تن است و حقيقت بر جان و سڙ.» 
و هم وی گفته: «مَن لم يتَادب رأستاد, فَهُوَ بَطال.» 
و هم وی گفته که: «کڻ في الدنيا پتدنک, وفي الأخِرَة يقَليک.» 
شيخ ابوبکر رازی گفت که: «شیخ آبوبکر کتانی در پیري نگریست سر سفید و موی 

سفید(!) و سؤال می‌کرد. گفت: هذا رَجُل أضاعَ أمر الله في صِعّره, قَصَتَعَةُ اللَةٌ في 
بره بعنی وی به خردی و جوانی فرمان الله تعالی را ضایع کرد الله تعالی وی را در 
پیری فرو گذاشت خوار ذلیل. اگر وی در جوانی در فرمان او کوشیدی. در پیری به دل 
سؤال گرفتار نشدی. که پیران اهل سنت هر چند مهتر شوند بر چشم و دل خلق 
عزیزتر شوند.» 
شیخ الآسلام گفت که: «ابوبکر کتانی را شاگرد مصطفی صلی الله عليه و سلّم 
می‌گفتند. از بس که وی را به خواب دیدی. معلوم بودی که کدام روز يا شېپ خواهد 
دید. از وی سؤالها کردندی, وی آن سؤالها از مصطفي صلی الله علیه و سلم بپرسیدی 
6ا وی مهای حلي الله عا وسلو وی را کت رک رر 


117 


چهل و یک بار بگوید: يا حى يا 5 قَنّومُ! يا لا إله الا أنت! چون دلها بمیرد. دل وی نمیرد.» 
شت الأ ستلام كقت كه نة اوالا دفشقی گؤید. استاد شالمی که «از کتانی 
کک که: تصوف چیست؟ گفت: کمینه ان است که تودر نیابی.» 

از بوحفص پرسید که: «صوفی کیست؟» جواب داد که: «صوفی نپرسد که 
ا 
شيخ الاسلام گفت که: وان فلم سر الله اش و این قوم ضاخب رار اسان را با 
راز ملوک چه کار؟ اصل این کار یافت است نه دریافت. به انکار آن شتافت کش 
ا ا کون ات ل کرو او ادهل سال ا راکاد 
اتہر این کار آن. کس که از این کار ونی :ارد ایراما شو ال جه کار؟ انگازمگن: 
که انکان شوم انت :انکار آن کد که ار این کان مخروم است. قوی قول اند ار اتن 
کار و قومی بر این کار به انکار و قومی خود در سر این کار آن که بر این کار به 
انکار است مزدور است. و آن که از .این كار فشغول اا و آن که در 
سر این کار است غرقة نور است.» 


7- ابوبکر عطا جُحْفی, رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که وی گوید: «روزی بر بالایی نشسته بودم, ديدم که شل فی امد و 
عماریی می‌آورد و مردی در آنجا به بانگ بلند می‌گفت: الله لك لتك و سغدك لن 
ابتليت فَلطالآما عافيت. و سیل می‌برد وی را تا به دریا.» و جُحَقَه موضع سیل است و 
خود ان زا نهر ان خکفه خوانند که شنل :راید و هر چه دږ پیش ان اید ان :را بزوید و 
ببرد. 


8- ابوبکر شاق رحمه الله تعالی 
نام وی محمد بن عبداللّه است, صاحب ابوسعید خراز. 
وی گفته که ابوسعید خراز گفته که: «روزی در صحرا می‌رفتم. نژدیک به :دو سک از 
سگان شبانان بر من حمله آوردند. چون نزدیک من رسیدند. به مراقبه مشغول شدم. 
ناگاه سگی سفید از میان ایشان بیرون آمد و بر ایشان حمله کرد و ایشان را از من 
دور گرڈانیھ و از ھن جدا نشد تا آن:سگان دور تر فنند. بعد از آن باز نکریشتھ وی را 
ندیدم.»> 
وهم وی گفټه که ابوسعید خراز گ گفت: «کڻ بذکر الله قان قوي ك حالّک عبت عَن ذكر 
الله و ذكر الله ایاک.» 
شیخ الاسلام گفت: «زبان در سر ذکر شد و ذکر در سر مذکور و دل در سر مهر شد و 
مهر در سر نور و جان در سر عیان شد و عيان از بيان دور. بهرۀ حق به حق رسيد و 
بهو ادم به اوی اب و جا با کنا شد ود وانگی پا عدم رَجَع الحو إلى أصحابه وَقى 
المسكين في الثراب رَمَيما.» 


9- ابوبکر الشبلی» قڈس الله تعالی سڑژه 
از طبقة رابعه است. نام وی جعفر بن يونس است و گفته‌اند دُلّف بن جعفر و گفته‌اند 
دلف بن جَحڌر. و بر قبر وی به بغداد جعفر بن يونس نوشته‌اند. 
شیخ الاسلام گفت که: «وی مصری است. به بغړاد امد و در مجلس خير نساج توبه 


کرد. شاگرد جنید است. عالم بوده و فقیه و مذکر. مجلس کردی. مذهب مالک داشت 
5 فوطاجفظ کرده بود. پدر وی حاجب الحجاب خلیفه بود.>. 


رف ات الال دا راشای اال بغدادی الا الولو ا قن 
أسروشَتَة من فرغانة و مولده كما قيل سامڑ زه 

CET‏ وا ارا الى اي ر الاي آل اي ا الى نض 
فاه عينْ من عَيُون الله .« 


118 


شناد و فت سال کر وک ود در هة رع و لايق و اة در فة اردنا در ماه 
ذوالڭجة. 

هم جنید گفته: «لِكُلٌ قوم تاخ, وتاج هدا القَوّم الشبّلى.» 

شبلی بيست و دو بار در بیمار رسټان بوده. 

شبلی گفته: «الځژية هي حرية القلب لاعير.» 

شیخ الاسلام گفت که شیخ ابوسعید مالینی حافظ صوفی این حکایت از شبلی آورده 
که وی گفته که: «این سرماية وقت که دارید به ناز دارید! فردا همین خواهيد داشت, 9 
تا جاوید صحبت با وی به این می‌باید کرد.» 

شیخ ,الاسلام گفت که «از اینجا می‌باید برد. که فردا گویند منافقان را: إرّجِغُوا 
وراءَڭم. فالتَهسُوا نورا(13/حدید).» 

شیخ الاسلام گفت و وصیت کرد که: «این حکایت بنویسید و یاد دارید که شما را از 
لی هچ چیز نیازند به ار این خکایت فرا وقت نو نارن که این وقت که اجا دازی 


ببر أرند.» 
کسئ :لئ را گقت' «مرا دعایی کن!» این بیت بخواند: 
مَضى رَمَنٌ و الاس بلس يَستَشفعَونَ بي فمل لي إلى ا ليلي الداة رژ شفيع 


وی را گفتند: «ترا خوش فربه می‌بینیم و محبتی که دعوی می‌کنی تقاضای لاغری 
می‌کند.» رگفت: 
أحثتَ ا و وما ری س دنی ولودرى ما أقامَ في السَمَن 


وی را پرسیدند که: «مردی سماع مئ کند 9 نمی‌داند که چه می‌شتنود. این چیست؟» 
جواب داد به اين ابیات: 


رب وَرقياءَ كوف ب الجمى ذاتِ شش جو ص ڪٽ في قفتن 
وَلة أ ن ا أ ما ولة 9 يكۇ فد | 2 

غير اي الجوی أغرقها وَهيَ ايض بالهویى تعرفني 
وة الف او فق راضالكطا _ كث اوه اح و ی 


شيخ الاسلام گفت که: «این ابیات مجنون راست نه شبلی راء اما وی انشا کرد.» 
شیلی عبدالرحمان خړاسانی را گفت: «یا خراسانی! هل ریت غیر شبلئ احداً یقولٌ 
الله قط؟» قال: «قَفْلث: و ما رأيتْ الشبلى يوماً يقول الله.» قال: «قََ الشبلى 
مَعْشٹا عَلّیه.» 
عبدالرحمان خراسانی گوید که: «شخصی به در سرای شبلی آمد و در بزد. شبلی فرا 
در آمد سر برهنه و پای برهنه. گفت: که را می‌خواهی؟ گفت: شبلی را. گفت: نشنیدی 
که مات کافرا فلا رَحِمَه اللَهٌ؟» 
شيخ الاسلام گفت: «نفس را می‌گفت.» 
وقتی جمعی در خانة وی بودند. در آفتاب نگریست دید که به غروب نزدیک است. 
گفت: «وقت نماز است.» برخاستند و نماز دیگر بگزاردند. شبلی بخندید و گفت: «چه 
خوش گفته است آن کس که گفته است: 
نسيث اليومَ مِنْ عشقي صَلاتي قلا ري غَداتي مِنْ عشائی 
فی دیا وود ووی ان رایت ش اء دائ 


و یکی از این طایفه گوید که: «در مسجد مدینه بر حلقة شبلی بیستادم. سایلی به 
رسد و کی فت :ال0 ۱با رادا شنلی اهن شد و کقف: ا 
سبحانه به جود ستایم؛ ومخلوقی در مدح مخلوقی Ee‏ 
تقو شط الكف حى لو إلّه اراد الفا لخ تة انامه 
اوا ا ا ای طاو الد سال 


119 


ولويم يكن في کقّه غيڙ روڃه اد بها فلق الأ ةه امله 
فو التحر من أو الأواحى اه قَلْجّبّه القَفْروف وَالجّودٌ ساجله 


بعد از آن بگریست و گفت: بلي يا جواد! فاٹک آَوْجَدّت تلک الجوارح و بَسَطت تلک 
اله ثمّ َسنت بعد ذلک على أقوام بالأستغناء عَْهُمٍْ و عما في ايديهم بک فابک الجواڈ 
کل الجَواد. ورن جدود وَعطاءٌک لا حه لَه ولاصغة. فيا جواداً ملو كل 
EE E‏ 

شبلی گفته دړ تفسیر قوله تعالي فل لِلْمُؤْمِنين وا فن انضاروة (30/نور): «أبصاڙ 
الوس عَنِ المَحارم وَأبصارٌ الفُلوب عَمًا سوَى اللهِ.» 

گفته‌اند که وی شنید که کسی می‌گفت: E‏ و 
«اذا کان الخيارٌ عشرة بدانق. فكيف الشرار؟» 

وی گفته که: «وقتی عهد کردم که نخورم مگر حلال. در بیابانها می‌گشتم به انجیر بنی 
رسیدم۔ دست دراز کردم تا بخورم. از ان انجیر , ئن اواز امد که قهذ خود نگاشدار وراز 
من مخور که من ملک یهودیی‌ام!» 

از وی پرسیدند که: «کدام چیزی عجیب‌تر است؟» گفت: «دلی که خدای خود را 
بشناسد و در وی عاصی شود .« 

بُکیر دینوری گوید خادم شبلی که: «نزدیک وفات خود گفت: بر من یک درم مظلمه 
است. و چندين هزار درم برای صاحب آن صدقه داده‌ام. وهنوز بر دل من هیچ شغلی 
از آن گران‌تر نیست.» 

و هم بُکیر گوید که: «در این بیماری گفت که: مرا وضو ده! وی را وضو دادم و تخلیل 
لحیه فراموش کردم. زبان وی گرفته بود. دست مرا گرفت و به ميان لحيۀ خود 
درآورد. پس جان پداد.» یکی از بزرگان آن را شنید گفت: «چه گویید در مردی که در 
آخر عمر ادبی از آداب شریعت از وی فوت نشد؟» 

و هم بکیر گوید که: «شبلی را روز جمعه در آن بیماری خفتی شد. گفت: به مسجد 
جامع می‌رویم؛ تکیه بر دست من کرده بود و می‌رفت. مردی ما را در راه پیش آمد. 
شنبلئ کقت: بُکیر! گفتم: لبیک! گفت: ما را فردا با این مرد کاری است. پس برفتیم و 
نماز بگزاردیم» و به خانه باز آمدیم. شب را فوت شد. گفتند: در فلان موضع مردی 
است صالح که غسل مردگان می‌کند. سحرگاه به در خان وی رفتم,. و آهسته دربزدم و 
گفتم: سلام علیکم! از درون خانه گفت: شبلی بمرد؟ گفتم: بلی. پس پیرون آمد. ديدم 
همان مرد بود که در راه مسجد پیش آمده بود. به تعجب گفتم: ا اله الا الله! گفت: 
تعجب از چه می کنی؟ سبب را گفتم. پس سوگند بر وی دادم که: تو از کجا دانستی که 
شبلی مرد؟ گفت: اا د ا و ا 


است.» 


0- ابوبکر یزدانیار ازمَوی» رحمه الله تعالی 
ار ا ا ایی هن ن عل و ا امعت وا ر ای اسه 
در تصوف که به آن مخصوص است, و بعضی از مشایخ چون شبلی و غیر وی بر وی 
انکاز کر دة اند و کان نکر على فض مضا اقاولهد. E E‏ 
علوم فغاملات وسعارف: 
شيخ الاسلام گقت که «ابوبکر یزدانیار الله تعالی را به خواب دید. گفت: خداوندا 
حاجت دارم. گفت: چه حاجت خواهی به از آن که دادم؟ نه ترا از دستبند صوفيان 
برهانیدم؟» 
شيخ الاسلام گفت که: «دیده‌ام جایی که پرسیدند که: ما دستبند الطوفيّة؟ گفت: 
الحالٌ المُحال و الأشاراث الباطلة.» 
وی را قضه‌ای است دراز با صوفیان و انکار بر ایشان و دران اشکال است. مردی 
بزرگ است و صاحب تلبیس است در ظاهر و محفُق در با 


120 


وی گفته كه: «الملائكة خاس السّماءِ. وأصحابٌ الحديثِ حراس السلّة, و الصوفيّة 
خاس الله.» 

شیخ الاسلام گفت که: «ابوالعباس نهاوندی روزی پس از نماز بامداد صوفیان را همه 

خفته دبد. گفت: همه بخسبید که او بگوشد. یعنی امر او و صحبت او و دوستی با او.» 

و هم وی گفته که: مید مرا که اسن می کویی ر صوفیه؟ و الله که ر 'ایشان 

ی برایشان, که اسرار حق را سبحانه به غير اهل آن 
وار نه اسقاں ادات آهل غلم اندو به مهت هان درپ ف وخوم که ج 

«“. 

و هم وی گفته: «آلمَفْرقة تجِفَقٌ القلب بوحدانية الله تچالی.» 

وهم وى كفتة الح أطاها المواقف د والفحت قو الذي ود رها فخ وة قن كل 

شى ءِ .“ 


و هم وی کته «من | ستَعْقَر 9 هو ملازم للذثب, حَرَمَ الله عليه التوبة 9 الانابة إليه.» 


1- ابوبکر الصَّبْدلانی» رحمه الله تعالى 

از اخلة شاخ و اغلام اسان وده انمت لی وک را ر رک داش اس ان قارش 
وده و در نشابور وفات کرده. ۴ 
وی گفته که: «صحبت با حق دارید. و اگر نتوانید صحبت با آان کس دارید که صحبت 
N O Ts‏ 
و هم وی گفته که: «عاقل آن است که سخن به قدر حاجت گوید و هرچه افزونی بود 
از ان دست بدارد.» 
و هم وی گفته که: «با حق تعالی بسیار نشینید و با خلق اندک!» 

از مریدان وی گوید که: «بعد ازوفات وی برای قبر وی لوحی ساختم و نام وی بر 
آنجا نوشتم, خراب کردند. بار دیگر راست کردم باز خراب ب کردند. و همچنین چند بار 
هر چند راست کردم خراب ب کردند و با قبر هیچ کس دیگر آن نمی‌کردند. شع ان وا از 
استاد ابوعلی دقاق در سڈ ف فت آن مرد در دنیا گمنامی اختیار کرده بود و حق 
سبحانه نیز وی را پنهان می‌خواهد و تو می‌خواهی که وی را آشکارا کنی. این کی 
میسر شود؟» 


2- ابوبكر الخبّاز البغدادى» رحمه الله تعالى 


وی از استادان جریری, است. 
وی گفته که: «ألعيال عَقَوبَةٌ تنفيدذ شَهوات الحَلال.» 


3او گر نن عنمى الفط و عى ر حه الله تالف 
از ابهر است, از اقران ابوبکر و بزرگتر از وی. ابوبکر طاهر بر وی درآمد و وی محتضر 
بود. وی را گفت: «احسِن ظنکه بریک !» گفت: «با چون هی جتین نکن کویند؟ اگر ما 
را بگذارد پرستش وی کنیم و اگر بخواند فرمان بریم و برویم.» 
E.‏ و ثلثمائة 


4- ابوبکر بن طاهر الابهری» رحمه الله تعالی 
ار عراست ام وی عندالله ن ظاهن الخارت الطانی: ار کار ضاخ جنل 
است. از اقران شبلی بوده» عالم بوده و با ورع. با يوسف بن الحسين صحبت داشته. 
رفیق مظفر کرمانشاهی بوده. 
شيخ مُهَلْب مصری گويد و هو مُهَلّب بن احمد بن مرزوق که: «با هیچ کس صحبت 
نداشتم از مشایخ که مرا ضخبت وی آن نفع کرده باشد که صحبٹ شخ ابویکر 
طاهر.» 


121 


در سنة ثلثين و ثلثمائة برفته از دنيا. 
روزی ابوبکر طاهر به دکان بزازی برگذشت. پسر بزاز دوست وی بود. چون شيخ را 
دید از دکان برخاست و بر پی وی برفت. تاز قد ینز را دود در خشم شد و بر اثر 
پسر برفت. وې را دریافت و لختی بپیچید, و از پیش شیخ ابوبکر وی را با دکان برد. 
شیخ ابوبکر از آن؛ همه شب رنجه بود. دیگر روز به در سرای آن بزاز رفت و کنیزکی 
داشت با خود ببرد و وی را بیرون طلبید و گفت: «دوش همه شب رنجه بودم. از مال 
دنیا این کنیزک دارم اگر بیذیری به کفارت آن رنج به تو دادم, و آر تذیری آزاد کردم.» 
آن مرد در پای وی افتاد و گفت: «ای شیخ! من جرم کرده‌ام. تو عذر می‌خواهی؟» 
گفت: «راست که تو جرم کرده‌ای, اما مرا می‌زنند.» 
پرسیدند ازوی که: «حقیقت چیست؟» گفت: «همة آن علم است.» و پرسیدند که: 
«علم چیست؟» گفت: «همة آن حقیقت است .“« 
وی گفته: «الجمعٌ جم المتفرقات, و الثفرقةٌ تفرقةٌ المجموعات, فاذا جمعت فلت الله 
و اذا فژقت ترت إلى الكون.» 
و هم وی گفته که: «مردی رآ ديدم که وداع کعبه می‌کرد و می‌گریست و این بیت 
می‌خواند: 
الا ر م سو وتسزعم أ بجبک. 9 الائى أو 


5 ابونگر جن اتئ شغدان» رخمة الله الى 

از طبقة رابعه است. نام وی احمد بن محمد بن ابی سعدان است. بغدادی است. از 
اضحاب جنید فذس سه از اقزان رودباری: عالم تر مشایخ وقت بوده به علوم این 
طایفه. 
او الکن خد و ا لانن قافن کیاد کت اندو ات 5ر ان ھان اتن 
طایفه را جز دو تن: ابوعلی رودباری به مصر و ابوبکر بن ابی سعدان به عراق و 
ابوبکر دریابنده‌تر است از ابوعلی .“« 
وی گفته: «هر که با صوفیان صحبت دارد, بايد که وی را نفس نبود و دل نبود و ملک 
نبود چون به چیزی نگرد از اسباب,از بلوغ به مقصد خود بیفتد و به آن نرسد.» 
و هم وی گفته: «الصوفي هُوَ الخارج عن اللّعوتِ و الرُسوم و المَقيرٌ هُوَ الفاقد 
الاشات .ةة الشف آو حب لَه اسم الفقرء و سَهَل له الطريق إلى المُسبّب.» 
و هم وی گفته: «مَنْ لم تتطرف في اللصؤُف. فهو بی ای جاهل.» 
شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته است که: E‏ ابن 
ابی سعدان را می‌شناسی؟ گفتم: آری. گفت: برو و بگوی که امروز ما را به مجالست 
و مؤانست خود مشرف گردانند! برفتم. وی را در خانه یافتم در دهلیز که در آنجا غير 
یک پاره بوریای کهنه هيچ نبود. و وی بر آنجا نشسته بود. ادای رسالت کردم. گفت: اين 
سفره را بگیر و شخصی است بر بیرون به وی ده تا خوردنی بیارد! گفتم: مگر اجابت 
ابومحمدررویم نمی‌کنید؟ گفت: اری؛ ولکن روي عن علی رَضې الله تعالی عنه: ان 
رسول الله صلي الله عليه و سلّم دعي الى مَأبة, وَهى الّتى ثسَكُونها الّوليمة. فقال: 

دو فاا عل الى الت اكل کسر لجسن وراكفا ت الاس فن تفر ة را كةو 
به آن شخص دادم. سه رغیف و کامخ آورد. بخوردیم و برفتیم.» 


6- ابوبکر عَطُوفی,. رحمه الله تعالى 
نام وى محمدبن على بن الحسين بن وهب القطوفى است. شاگرد جنید است. قڈس 
الله تعالی سژه. ثوفى بالژملة سنة خمس و اربعين و ثلثمائة. 
وی گفته که استاد من گفت جنید :«اگر کسی ببینید که ایمان دارد به این طایفه و این 
سخنان بپذیرد. زنهار وی را گویید تا مرا به دعا یاد ارد.» 


122 


شيخ الاسلام گفت که: «حلاج در آخر کتاب عین جمع گوید: هر که به این سخنان ما 
ایمان دارد و از آن چاشنئی دارد. وی را از من سلام کنید!» 

و شیخ عمو گفت که شیخ سیروانی گفت: «اگر پای دارید به خراسان روید به زیارت 
کسی که ما را دوست دارد.» 

و شیخ عباس گفت که شيخ سیروانی گفت که: «وصیت می‌کنم شما را به نیکویی با 
کسی که این طابفه را دوست دارد. « 


7- ابوبکر سکاک» رحمه الله تعالی 
وی گفته که: «مشتاق به در مرگ لذت بیش از آن یابد که زنده از شربت شهد.» 
شيخ الاسلام گفت: «به آن خدای که جز او خدایی نیست که بندۀ نیکبخت_ را هرگز 
روزی نیاید نیکوتر و با راحت‌تر و خوش‌تر از آن روزی که عزراییل به وی آید. گوید: 
مترس به ارحم الژٌاحمین می‌شوی! و با وطن خود می‌رسی,» و به عید مهین می‌روی. 
این جهان منزل است و زندان مؤمن است. این بودن عاریتی اینجا بهانه‌ای است. به 
یک بار بهانه را ببرد و دور کند و در حقیقت باز شود و مرد به زندگانی جاوید برسد.> 
موث الثقی حياة لا القطاعَ لها قدمات قوم وَهُم في الاس آکياءَ 


8- ابوبکر سفًا» رحمه الله تعالی 
وی گفته است که: «در کشتی بودم» باد برخاست و موج درگرفت. و خلق به دعا 
کردن فریاد برداشتند. در کشتی درویشی بود سر در گلیم پیچیده؛ پیش وی رفتند و 
گفتند: دیوانه نه‌ای؟ خلق در دعا و زاری‌اند. تو هم چیزی بگوی! سر از گلیم بیرون کرد 
گفت: 


عَجبّث لِقّلیک كيف القآّب؟ 

و سر درگلیم برد. گفتند: چه دیوانه است! او را می‌گویند دعا کن, وی بیت می‌خواند! 
باز راز لھ یرون کرد ودنکر تمه یت كفت 

وَشدَهٌ حُبک لي لِمَ ذَهب؟ 

SS E 


اوخت عجب م5 


موج بیارامید و باد ساکن شد.» 
شیح الاسلام گفت که: «او دو بیت آوزدة: من سيم آن دیده‌ام جایی دیگر. ٤‏ 9 آن اين 
است: 


قان کت بالوظ ل اک تي إلا قدا الطريخة العَطَّب.» 


نام وی محمد بن ابراهیم است. استاد ابوبکر ڈقھی و قرافی است. شاگرد رَقاق کبير 
است. با جنید ونوری صحبت داشته. توفی فی شهر رمضان سنة < و اربعین و 

نلثمائة مع ابى بكر القطوفي. 

ابوبکر مصری گوید: «با جنید بودم و ابوالحسين نوری و جماعتی از مشایخ صوفیان» و 
قۆال چیزی می خواندہ نوری برخاست و رقص می ‌کرد. ره ود نوری فرا سر 


جنید آمد و گفت: پرخیز! و این آیت بخواند: إتما : تحت الذئن تور (36 e‏ 
جنید گفت: وَتّرى الجبال تحْسَبُها جاهِدَة و هى تَمْدّمَرَ الشّحاب(88/نمل).» 


123 


0- ابوبکر الذفی» قدڈس الله تعالى سژه 
از طبقة خامسه است. نام وی محمدبن داود الڈمشقی است و گویند به اصل دینوری 
ایق اغا وا ی و وی ا و ع مال کی ارا ان او ای 
رودباری بود و غير او. صحبت داشته بود با ابن جلا و به وی نسبت کند, و شاگرد زقاق 
ست . جنید را دیده بود و با ابوبکر مصری صحبت داشته بود. مجرد جهان بود و از 


کبار مشایخ وقت با نیکوتر حالي. سنة تسع و خمسين و ثلثمائة برفته از دنيا. 
شيخ N‏ ابوعبدالله باکو گفت که غلام ڈفی گفت که دُقی گفت: «العافيَّة 
و الصف لايَكُونَ 


و حخُصری گفته: للأصوفى و العارفية! صوفی را با عافیت چه کار!» 
شیح ابوعبدالله رودباری بر کنار دریا وسوسه‌اى داشت. طهارت می‌کرد. باد مئ‌امد 9 
دست و پای می‌ترکید و خون مي‌آمد. وی درماند. گفت: «الهى العافية!» آواز دادند 
که: «العافيةٌ في العِلم, يعنى الشريعة .« 
شیخ الاسلام گفت که ابوبکر دقّی گفته که: «به نصیبین شدیم مهمان سَمَيعی. وقت 
خوش بود وقوال خوش و هیچ بیگانه نبود. هیچ ذوقی و حالی نمی‌شد. همه آرمیده 
بودند. سُمَیعی گفت: وقٿ طيّب و قؤال طيْب و مافينا ضدء فما هذا الجُّمودٌ؟» ڈُقی 
می‌گوید که: «گفتم: وقتَّنا فوق السّماءِ, سُمَیعی aT‏ حھ کی ونی ؟ :كفم نجه او 
می‌خواند همه از من و تست. همواره به گوش می‌آید که من و تو. در تصوف من و تو 
کجا بود؟ صوفی را جز یکی نبود. حالی پدید شد و شور برخاست که همگان < مه 
می‌دریدند, و می‌افتادند و بانگ می‌زدند. هیچ کس نماند که جامه ندریده بود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «وقتی دُفّی در بادیه بزارید. گفت: الهی از آن حقیقت خود که 
مرا دادی بهرۀ من چیزی بر دل من ان شکارا کن تا جان من بیاساید. چیزی بر وی 
بگشادند, زاری بر وی افتاد. نزدیک بود که تباه شود گفت: الهی بپوش! که طاقت 
ندارم. آن را بپوشیدند.» 
شیخ الاسلام گفت که: کیان کردن غیے واآھل کیب از الله الى رحمت اسے که ان 
در این وان جر هر چیزی که از آن جهان آشکارا شود آن کس را در وقت ببرد. یا 

آن کس طاقت آن نیارد. احوال و رسوم وی متغیر شود. آنچه غيب است و 
حقیقت. پنهان به تا به سر آن شوی در سرای غیب و حقیقت. که این دنیا سرای بهانه 
است و زندان تاریک. چون مدت به سر آید و روزی خورده شود در حقایق و غيب 
a‏ 

فی گفته: «علامة الفري الأنقطاعٌ عَنْ كل شىءِ سوی الله .« 
و «كلامُ الله تعالی إذا جاءَ على السرا ئر يأشراقه, زات البشربةٌ 
کک 

سيل عن سْوءِ دي اقرا هة الله فى اخوالهة قال: «ذاک اتخطاظ ف دة 
الْوِلّم إلى ظاهر العلم.» 


1- ابوبکر طمَستانی» قدذس الله تعالی سژه 
از طبقة خامسه است. از فارس بود. شاگرد شبلی و ابراهیم دباغ شیرازی است. از 
کبار مشایخ بود صاحب آیات و کرامات. ا شبلی وی را 
بزرگ می‌داشت و قدر و محل وی را تز رگ هی تهاد: ر با مشایخ فارس صحبت داشته 
بود وی را حرمتی عظیم می‌داشتند. سّکر و محبت بر وی غالب بود و رموز و کلام 
عالی داشت. در فارس سخن او را کسی قوت شنیدن نداشت, مشایخ وقت صواب 
چنان دیدند که وی به خراسان رود. به نشابور آمد وآنجا برفت از دنیا. بعد از سنۀ 
اربعين و ثلثمائة. 
وی گفته: «ما الحياة الا في المُوت:؛ نى :ما حياة القلب إلا في إمائة التّفْس.» 
شیخ الاسلام گفت که: «هیچ زنده زندگی نکند. تا از خود بنمیری. به او زنده نگردی.» 


124 


کسی اپوبکر طمستانی را گفت: «مرا وصیتی کن!» گفت: «الهمْة الهِمُة! فان عَليها 
مدار الأمر و اليها يَرَحعٌ الأمر.» 

و هم وی گفته: «بزرگترین نعمتی بیرون آمدن است از نفس, از برای آن که نفس 

بزرگترین حجابهاست ميان تو و الله تعالي.» 

و هم وی گفته که: «ممکن نیست بیرون آمدن و رستن از نفس خود به نفس خود که 
از نفس خود به او توان رست و به صحت ارادت او را .» 


2- ابوبکر فراء. قدس الله تعالی سژه 

از طبقۀ خامسه است. نام وی محمد بن احمد بن حمدون الفژاء است. از اجلَْة مشايخ 
نشابور بوده. با فراست عظیم. شیخ عمو وی را دیده بود و گفت: «اگر من بوبکر فژا 
را ندیدی, صوفی نبودی.» و صحبت داشته با ابوعلی ثقفی و عبداللّه منازل و آبوبکر 
شبلی و ابوبکر طاهر ابهری و مرتعش و غیر ایشان. از مشایخ یگانه بود و طریقت 
نیکو داشت. در سنة سبعين و ثلثمائة برفته ازدنيا. 
شيخ عمو گفت: «با جمعی قصد حج داشتم. چون به نشابور رسیدم. اصحاب من گفتند 
که به زیارت ابوبکر فرا مرو که او گوید که با مادر و پدر شو, و تو بازگردی. لختی 
بییچیدم؛ آخر گفتة: چیست که می‌کنم؟ شاید که باز گردم وی را نيابم. به وی شدم؛ 
وی را در مسجد نیافتم. چون ساعتی برآمد. وی را ديدم که از در مسجد درآمد. 
شوری در وی و پاره‌ای چند پوستین در دست که او , تون كران تود _سلام کردم, 
گفت: علیک السّلام, از کجایی؟ گفتم: آز هرات. گفت: کجا می‌روی؟ گفتم: به سوی 
قبله. گفت: پدر داری؟ گفتم: دارم. گفت: باز گرد به پدر شو! گفتم: چنين کنم. . پیش 
اران رفتم, چندان بگفتند که بر سر رفتن آمدم. مراتبی عظیم گرفت. دیگر روز به 

نزدیک شیځ ابوبکر رفتم. گهت: ‏ فضت العَهد. عهد پشکستي؟ گفتم: ای شیخ؛ توبه 
E‏ ن لم ئر اللة على ك شىء لا يصل إلى قليه نوز الغرقة يحال.» 
وق و تە ا الشات آؤلی: م کتمان الشات فانک تر جوا الجاة:» 


233- ابوبکر الشستهى: قدس الله تعالى سره 
از طبقة خامسه است. نام وی محمد بن جعفر الشبهی است. از جوانمردان مشایخ 
وقت بوده. در نیسابور با شيخ ابوعثمان حیری صحبت داشته. پیش از سنة ستين و 
ٿثلثمائة برفته از دنيا. 
وی گفته: «الفتوة حش خسن الخْلْق ونل الفيوفن .« 


4- ابوبکر الطرسوسی الحَرّمی» فس سژهہ 
شیخ الاسلام وی را از طبقة سادسه داشته است. نام وی علی بن احمد بن محمد 


الطرسوسی است. سالها به مکه مجاور بوده. وی را طاوس الحرمين می‌خواندند از 
عبادت. وی بزرگ بوده» شاگرد ابوالحسين مالکی است و صحبت داشته با ابراهیم 
شیبان کرمانشاهی و نسبت به وی کردی. 

در سنة اريع و سبعين و تلثمائة برفته در مکه. 

شیخ سّلمی وی را دیده؛ اما د رتاریخ نیاورده و از اقران شیخ سیروانی بوده. 

شیخ الاسلام گفت که شيخ عباس فقیر مرا گفت که شیخ ابوبکر حرمی گفت که: «به 
مکه مهمان کسی بودیم. SS‏ 
بخواند: 


درویشی برپای خاست. بانگی چند بزد و گفت: که ملامت کرد در مهر تو مگر تو؟ | 
حرف بگفت و بیفتاد و برفت از دنیا.» 


125 


شیخ الاسلام گفت که ابوعبداللّه باکو گفت که: «اثْوبُ نار در خانة قزوینی به مکه» در 

سماع بود. گوینده‌ای چیزی بخواند به پارسی. وق برخاست ا بشت زانست اآنگاة گفت: 

نفیر از تو و بیفتاد و بیهوش شد و برفت.» 

شيخ الاسلام گفت که: ا سایح با قوم در میهمانی بود. گوینده‌ای برخواند: 
کل او ا غير فُحتاج إلى السّ ج 
وج كر الاو ون ححتّنا يوم اتن الاس بالحځجَج 

لاأتاح الأۉة لى رجا وار وو و الان 


ابوالقاسم سایح دست راست برآورد و بانگ زد و بیفتاد. EE‏ برفته بود.» 
شيخ الاسلام گفته که: «یکی از این طایفه گفت که در نیسابور حادثه‌ای بود که مردم 
از شهر بیرون رفته بودند. من در مسجدی بودم و در کنج آن مسجد درویشی دیگر 
بوډی گوینده‌ای درآمد, درویش وی را گفت که: چیزی بگوی! وی برخواند: 
القت بوتي ون الحت ,مَعرقة لايتقضى أداً او نقضي الأب 
لأ جن من الدساء ونك بينَ الجَوايح ل ا E E‏ 


آن درویش بیفتاد و می‌تپید تا ميان دو نماز آنگاه بیارامید. چون نکر دة برفته بود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «صوفیی در شهر اله که ميان بصره و کوفه است می‌رفت, به 
پای کوشکي رسید و بر آن کوشک مهتری بود و پیش وی کنیزکی مغتی چیزی 
می‌خواند. آن _صوفی اذا وی فو 
کل يوم لون غير هدا بک اخسن کل يوم تول عير هذا یک أکمَل 


درویش را خوش آمد و بر وی خورد. گفت: يا جارية باللو و مَولاک لَأِذتِ على 
ئمی‌گذری؟ گفت: دن ریو کوشی دروناق ات رفک اوی خوش تواست ارهن 
وی می‌گویم. خواجه سر فرو کرد. آن غریب را دید خوش گشته و پای می‌کوفت. به 
آخر سخنی گفت و بانگی بزد و بیفتاد و جان بداد. sS‏ 
بگشت کنیزک را آزاد 8 و پیران شهر را بخواند و بر آن درویش نماز کردند و دفن 
کردند. و پیران را : مرا شناسید؟ من فلان بن فلانم. شما را گواه می‌کنم که 
هرچه مرا است از ضیاع و املاک همه وقف کردم بر درویشان و کوشک سبیل کردم. ٠‏ 9 
هرچه داشت از زر و سیم بداد و جامه بیرون کرد و إزاری در بست» و مرقع درپوشید 
و ردا برافکند و روی در بادیه نهاد و برفت. و مرذفان فی نگریستند ا :از چنق م یشان 
غایب شد و چشمها گریان. پس از ان کس وی را ندید و خبر وی نشنید.» 

بۆالخشسين دراج و قوطي حکایت کنند این راد دڈاح گوید؛ «ما رايت احسنَ من ذلک 
اليَوم.» 

شيخ ابوعبداللّه جلا گوید که: «به مغرب دو چیز ديدم عجب. یکی در جامع قیروان 
برمی گشت و می‌شکافت و از مردمان چیزی می‌خواست و 
می‌گفت: اها التاس! كث رَجُلاً ضُوفبًاً قَصَعفْث. و دیگر دو پیر دیدم آنجا: یکی جَبله نام 
و دیگر رُرَیق نام. و هر یکی را از ایشان شاگردان بودند و مریدان. روزی جَبّله به 
زیارت رُریق شد با یاران. یکی از اصحاب رریق قرآن خواند۔ یکی از ياران جبله را 
وقت خوش شد, بانگی بزد و جان بداد. وی را دفن کردند. چون دنگږ زوز شد -چبله به 
ریق آمد و گفت: کجا شد آن یار تو که ما را قرآن خواند؟ وی را بخواندند قرآن 
خواند. جبله بانگی بزد و فریادی کرد خواننده بر جای بمرد. جبله گفت: واحدٌ بواحدٍ 
ۆالبادي أظلمٌ, یکی , E‏ 


نام وی محمد بن ابراهیم السوسی الصوفی است. به شام بوده؛ به شهر رَمُله. شيخ 


126 


عمو و احمد کوفانی وی را دیده بودند. توفی بدمشق فى ذى الحجة سنة ست و 
ثمانين و ثلثمائة. 

شيخ الاسلام گفت که وی شبی گفت که: «ما را کسی باید که چیزی برخواند. لختی 
جستند نیافتند. و شیخ ابوبکر همچنان طلب می ‌کرد. از بس که وی بگفت, یکی گفت: 
ای شیخ! کس نمی‌یابیم, اما در این نزدیکی برنایی است مطرب. اگر باید تا بیاریم. آن 
کس ,ب به طیبت گفت. شیخ گفت: انه بروند وتار ندا زفن د و وی وا اور دند چیزی 
خورده بود وی را بنشاندند و وی بخواند: 

الوم ٳِخوانڻ صدق ينهم َسَبٰ. . الأبيات 

کاری برخاست از کی ونیا وقت همه کس خوش گشت و شیخ درشورید. 
چون فارغ شدند از سماع. مطرب را قَذٌف افتاد و برسجادۀ شیخ قی کرد. پیر پی ت 
هیچ مگویید! همچنانش به سجاده درپیچید و پراکنده شوید و جایی دیگر خواب e‏ 
چون روز شد مطرب با هوش آمد خود را در سجاده دید پیچیده, و در صُفّه قندیل 
آویختهر متخین اند انگ بزاورد که ار تهر خدا این جه حالت: است و من احا چون 
افتادم؟ یکی فراز آمد و وی را از حال وی خبر کرد که چه بود و چه رفت. وی پيراية 
خود بشکست و توبه کرد و جامه درید و مرقع درپوشید و از جملۀ اصحاب شد و چون 
شیخ از دنیا برفت. به پیري خانقاه وی را بنشاندند, از روزگار نیکو و معاملت نیکو که 
ورزیده بود.» 

شيخ الاسلام گفت که: «نام وی محمد طبرانۍ بود و من پسر وی را دیده‌ام که به 
هری آمد به خانقاه شيخ عمو. sg Le aS‏ 
مشایخ به وی می‌آمدند که: ما را آن بیت بخوان و از آن قصّه بازگوی! شيخ عمو با 
احم دو قاع کف ان ها ام نادار کی ا می نت عن اد 


ندارم .“« 8 

کتایی یافتم ان را 
القوم إخوانٌ صدق بينهم تسّبتٹ منَ القمودة ۵ یدل به سّبَب 
تراص غ وا دة الط يهباءِ تهتهم ا الوت الان م ات 


لا تفط ون على ,الس كران ولو ناخلا ر 


شيخ الاسلام گفت که: «ذوالنون مصری و شبلی و خراز و نوری ودراج همه در سماع 

برقته اند رجمهم الله تعالی سه تن از ایشان سه روز بزیستندو غیر از ایشان بوده‌اند 
نیز از مشایخ و مریدان که در سماع برفته‌اند, چه در سماع قران و چه در سماع غير 

آنٴ زرارة بن ابي اۆفى, قاضی بصره در کرات بود قران فی خواندند یکی بر جوا 

فاذا تقر في الثاقورٍ(8/مدثر). وی بانگی بزد وبیفتاد مرده.» 

شیخ الاسلام گفت: «سماع که دیدار آن را مدد بود» مرد را گوش با او بود و دیده با او 

بود چه جای طاقت و هوش بود؟» 

صاحب کتاب کشف المحجوب گوید که: «من معاینه درویشی را ديدم که در جبال 

آذربایچان می‌رفقت. 9 اين بيتها می‌خواند: 


اله ما طللعَك سمس ولا عربت إل و تت وى EN.‏ و وَسواسي 
وَلا جلشٹث الى قوم اددهم 1 وَألْتَ ت جَليس ي بين لاسي 
وات وو لقا ال و زک ژک مرون بأفاسي 
ن لاء من طفن الا رأث خي الا منک في الا 


ناگاه بیفتاد و بمرد.» 
6- ابوبکر شکیر. رحمه الله تعالى 


شیح الاسلام گفته که: «وی در نشابور زر بوده» خداوند وقت و دل صافی. 


127 


خویشاوند خواجه سهل صُعلوکی بود. روزی خواجه سهل وی را دید گفت: خویشاوند! 
چون هیچ به من نیایی؟ گفت: به تو آیم, مرا برنخیزی. به من ننگری» یعنی که تکبر 
کنی» که من درویشم به خواری در من می‌نگری! گفت: بیا که برخیزم. وقتی در سرای 
خواجه سهل شد برای وی بر پای خاست, چون بیرون آمد برنخاست. ابوبکر بازگشت 
و این دو بیت برخواند: 

اسوار ةو ال و ال ین 

ل و رق ربی حَوايجي هه وبني 


بیرون آمد ودیگر هرگز به وی نرفت.» 


7 اتو گر جوز قى وخم الله الى 
قبر وی در نساست. 
وی گفته که: «روزی در بادیه می‌شدم. دهانم از تشنگی خشک شده 0 
برسیده بود. برنایی را ديدم که می‌آمد. سلام کردم. جواب داد نیکو. گفت: ايها الشيخ! 
چه بوده است؟ گفتم: تشنه شده‌ام. خيا خیاړرکی می‌خواهم که دهان کنم. آن برنا گفت: در 
رو و باز کن!» پیر گفت: «مرا به سخن آن برنا ایمان بود. بازنگریستم بوستانی ديدم 
پر از خیار و خربزه و بادرنگ, در شډم و کناری باز کردم و بیرون آوردم .« 
شيخ ابوسعید ابوالخیر گوید قڈس الله تعالى روحه: «روزی به در سرای بوبکر جَورّقی 
رسیدیم. او پیری بشکوه بود درشدیم و پسلام گفتیم. گفتیم: ای پیر! ما را حدیثی املا 
کن! جزو باز کرد و گفت: رسول صلی اللّه عليه و سلّم گفته است که: خداوند را 
سبحانه و تعالی دو لشکر است یکی به آسمان و دیگری به زمین. آن که به آسمانند 
فرشتگانند و ایشان را علامتهای سبز بود. و آن که به زمین‌اند لشکر خراسانند. اکنون 
آن لشکر این ظالمان نباشند. آن لشکر صوفیان باشند که همة خراسان و همة جهان 
باز خواهند گرفت. نبینی جماعتی از ایشان در راهی که می‌روند از دور بنگری پنداری 
لشکری ی آند؟ اين درست است. ان خداوند عڙوجل فی ‌تفاند به حقيیقت اين لشکر 
ایشانند, 9 ایشانند مردان خداوند که خداوند را می‌طلبند و وی را می جوبند» و از دنیا 
اعراض کرده‌اند و به خداوند خویش مشغول گشته‌اند. آن دیگران هر کسی بیرون 
خدای چیزی می‌طابند و می‌جویند۔ ایشان جز او هیچ چیز را نجویند و نخواهند. ایشان 
امیران جهانند و پادشاهان روی زمین‌اند و این پوشیده است بر بیشتر خلق.» 


8- ابوبکر الژازی» رحمه الله تعالی 
مردی متۆرع مجتهد بوده. گفته‌اند که از مشایخ کس از وی گریان‌تر نبود. هر مرید 
ومبتدی که وی را بدیدی. اسیرو گرفتار وی شدی از کثرت ادت و گربه وی ضتری 
و حُرقت و اضطراب وی در سماع. در ابتدای کار خود به سفر مکه رفت و مشایخ 
صوفیه را دریافت و یک سال مجاورت کرد. 
وی گفته که: «درمکه وقت بر من تنگ شد. CN‏ 
جامة من حَلق شده بود خواستم که به آن پیرهنی بخرم. چون به مکه بازگشتم _و 
خواستم که به مکه درآیم. آن زا جایی دز میان :دو نی :دفن کردم و گلامتی پر ان 
نهادم. پس به مکه درامدم. چون از طواف فارغ شدم به ابوعمروزجاجی شدم و ازوی 
فساله ای پر یدو گفت: برو و آن دینار که دفن کرده‌ای در سر خود صرف کن! رفتم 
و چنان کردم پس به وی امدم. ان مساله را جواب داد.» 


9- ابوبکر مُفید. رحمه الله تعالی 


نام وی محمد بن احمد بن ابراهيم است. امام نزرگ بوده» از شهز وځ اباد چتید :راا و 
یوسف بن الحسین را دیده بود و با بوعثمان حیری صحبت داشته بود. در سنة اربع و 


128 


ستين و ثلثمائة برفته از دنیا. عمر وی دراز بکشید. نیکو ادب بود و شریف همت و 

مستقيم الحال. شیخ عمو وی را دیده بود. 

وی را کتابی است. در آنجا آورده که: «ابوسعید خژاز را به در مرگ پرسیدند که: چه 
آرزو داری؟ گفت: حسرت دارم بر غفلت.» 

و هم وی گفته که یوسف بن الحسین گوید که: وان دو ام كو كن هن خو الله 
تعالی نمی‌شنود.» 

نخ الالام کیت که انی یکن یه اکر خان شود کان مر کک 


20- ابوبکر قصری» رحمه الله تعالى 

از قصر هُبیرم بود ولیکن به شیراز نشستی. بزرگ بوده و محقق و اهل غیب را دیدی. 
شيخ ابوعبداللّه خفیف گوید که: «روزی شیخ ابوبکر قصری مرا گفت: خیز تا به صحرا 
رویم! می‌رفتیم قومی دیدیم که بر بام بازار نرد می‌باختند. شیخ ابوبکر برفت و با 
ایشان بنشست و با ایشان دست در بازی کرد و از خجالت اب از من می‌رفت که این 
چیست که می‌کند که مردمان می‌بینند۔ اخر فرود امد و رفتیم دیدیم که تنی چند 
شطرنج می‌باختند. به سوی ایشان رفت و نطع ایشان برگرفت و بدرید» و چوبها 
بیفکند. دو تن از ایشان کارد برکشیدند, قصری گفت: کارد مرا دهید تا بخورم! ایشان 
شکوه داشتند. رکد نھ و من با وی در خصومت که آن فراخ روی آنجا و این 
احتساب جا چه بود وی بجای ا اقوفت به را و 


1- ائوۇىگر قوازيتى رخحة الله الى 


وی به مصر بوده استاد شیح سیروانی است. 

وی گوید که از ابن خباز شنیدم که گفت: «روز عید أضح نزدیک جره بودم. درویشی 
ديدم ایستاده و به دست وی کوزه اي يا رکوه‌ای؛ می‌گفت: یا سیّدی! تقرّب الناس إلیک 
يڏبايجهم وقرباتاتهة لشت املک إلا تفسي. فَشّهق سَهِقَةَ وَمات.» 


2- ابوبکر اُشنانی» رحمه الله تعالی 


شيخ ابوعبدالله خفیف گوید که: «یکی از شاگردان من آمد که: شيخ اُشنانی از بام 
بیفتاد و پای وی بشکست و برفت. وآن چنان بود که: نوجوانی آمده بود قوالی 
می‌کرد وی راء پنهان از شيخ اتو دال گفته بودند تا چیزی خواند. ابوبکر اشنانی در 
سماع خوش شد از بام بیفتاد و برفت.» 

شيخ ابوعبدالله گوید که «انچا رفت گفته چه می ځواندند ؟ گفتند؛ این دو بیت" 
دوب بدائه والم وت ڌونَ بلائه 


إن وا اش کے أ وات وات ردا ت 


آن کو دگ :را گسیل کرو و گت ,«دیگر گرد این قوم مگرد! ». ابوعبداللو خفيف چهار 
روز از خود غایب شد اورا شنانی را در گور کردند و شیخ ابوعبداللّه بیخبر. 

شيخ الاسلام گفت: «تشنه را اشاش در چه مکز دز آب؟» و گفت: «وفای دوستی در 
دوستی به رفتن است.» 


3- ابوبکر مَغازلی» رحمه الله تعالی 


استاد سیروانی بوده به مصر. 

وی گوید: a‏ بوالحسن مزين را بیازمایم. به در سرای وی شدم و در 
بردم و گقتم: یا آهل الذار! و اشونی بی !ای خذاوندان سرای! ا من به :جیزی 
فواسا کد اوی اول خود راا قت ای مومه عدر ی را یی ده که اکن وئ الله را 


129 


A E O E 
برفتم.»‎ 


4- ابوبکر قطیعی» رحمه الله 


وا وو و و چک ا کو ع الله و اهو جل امه دو 
ډه پو 

وی گفته که از جنید شنیدم که می‌گفت: «يا د من هة کل وم في شان !:اجعل لي فن 
بعضٍ شأنک! ا ان که هر رود ار گرو ا اک زرو دو کاوین کی 
مات القطيعى ببغداد فى ذى الحجة. سنة ثمان وستين و ٿلثمائة. 


5- ابوبکر همدانی» رحمه الله تعالی 
o aS‏ 
آید منع نکنی و چون بستانی جمع نکنی.» 


کفشیر دهی است به شام. 

وی گفته که: «در تیه بنی اسراییل می‌رفتم. مرا نان پر زده ارزو کرد و باقلی. در وقت 
آواز باقلی فروش شنیدم در تیه که پیش فن اور 

شیخ الاسلام گفت: «این نه کرامت ن است. ا وی وی ار 
درویشی در بادیه تشنه شد. eh Oy‏ پر آب,سرد. 
آن درویش گفت: «به عزت تو! که نخورم آب مگر از دست اعرابیی که را لئ رنڈ 
و شربتی آب دهد و اگر نه به کراماتم آب نباید.» از بیم غرور. گفت: «قادری که آب 


در جوف من پدیداری, یعنی کرامات ظاهر از مکر ایمن نبود.» 

شيخ الاسلام گفت که: «حقیقت نه به کرامات درست شود., که حقیقت خود کرامات 
است و کرامات ابدال و زهاد را بود و از مکر و غرور ایمن نباشد. چون عطاها که 
چون با آن نگری. ترا به آن باز گذارند. از عطا مُعطي پسندی» و از کرامات مکرم.» 
وک افا ا6 رر ار این کار رون ارد چون موی ار کی صو هان 


7- ابوبکر بن داود الدیتوری» رحمه الله تعالى 
به شام نشسته است و با ابن جلا رحمه الله صحبت داشته. 
وی گفته: «معده محل طعام است. اگر حلال در وی افکنی قوت طاعت یابی و اگر 
بشبهت بود راه حق پوشیده کند کند و اگر حرام باشد معصیت زاید.» 
CC‏ سنة خمسين و ثلثمائة. 


8- ابوعلی الژودباری» قڈس الله سژه 


فک ا ا و کون الا شم ی متوو ان اک ووا 


و وزراست, و نسب وی به کسری می‌رسد. 

روزی جنید در مسجد جامع سخن می‌گفت. گذر وی بر مجلس جنید افتاد و جنید با 
مردی سخن می‌گفت. با آن مرد گفت: «إِسمٌَ یا هذا!» ابوعلی پنداشت که او را 
می‌گوید. بیستاد و گوش با وی داشت: کلام جنید در دل وی جای گرفت و اثر تمام 
کرد. هرچه در آن بود ترک کرد و بر طریقت قوم اقبال نمود. 

ا حدیث بوده و عالم 9 فقيه 9 ادیب 9 امام و سد قوم خال ابوعبدالله رودباری 


130 


شيخ انوگلی.گانب ويك ما رآيك أجمع لعلم الشريعة و الحفيفة مق أبي.غلى 

الژودباری, رحمه الله تعالی.» 

هرگاه که ابوعلی کاتب, ابوعلی رودباری را نام بردی» گفتی که«سَیّدنا» شاگردان وی 

را از آن رشک فی اد گفتند: «این چیست که وی را سيد خود می گوبی ؟» گفت: 

«آری. او از شریعت به طریقت شد ما از حقیقت به شریعت می‌آییم.» _ 

شیخ الاسلام گفت: «تا مرد را از پیشگاه با آستان نبرند. نداند که آن که از آستان به 

پیشگاه می‌فرستند کیست. بس سرد بود که از ناز با نیاز فرستند. از نیاز با ناز آی و از 

طهارت به نماز شو!» 

ابوعلی رودباری در بغداد با جنید و نوری و ابوحمزه و مُسوحی و با انان که در طبقۂ 

ایشان بودند از مشایخ قڈس الله آسرآرهم صحبت داشته» و در شام با ابوعبدالله جلا. 

وی از بغداد است. اما به مصر مقیم گشته و شيخ مصریان و صوفیان ایشان بوده و از 

شعرای صوفيان است. 

وی گفته در وقت نزع: ٣‏ 
وَحَفَّک لاتظأرث إلى سواكا- بعينةَ وة حثى أراكا 


توفى سنة اأحدى و عشرين و ثلثمائة. 


و هم وی نھ 
مَنْ لم یکن سک فانیا عن حظه و عن الهوی و الائس بالاگباب 
أو ية د َة جَمَعَك لے مآ كان مُفْيّرقا مِنَ الأشباب 


فكال ن الف رانك ةه اام لال خط او ول وان 


شیخ الاسلام گفت که: «مرا در این شعر بر وی حسد است, که هیچ کس را جای باز 
نگذاشته که همه بگفته.» : 

و هم وی گفته: «و الا هم قبل أعمالهم, و عاداهم قبل أعمالهم. ثم جازاهُم بأعمالهم.» 
فة الالام كفت :كه كل ابق غلم همه آتن اشست و خلقى غافل ات از اتن حل 
مشغول به پوستند مغز مي‌باید یعنی حقیقت.» 

و هم وی گفته: «أَصْيَقٌ السّْجُون مُعاشَرَة الأصّداد.» 

وهم وی گفته: : «قَطل المَقال على الفعال مَلْقَصَةٌ, وَقَصْلٌ الؤعال عَلَّى المَقالِ 

و هم e‏ «علامَة sS‏ 

و هم وی گفته: «ما لم ترح من کلک لَمْ تخل في حد المَحَبّة.» 

وقتی به گرمابه رفت. کن خامة جاه جشعی دز هری افاد دو کر شد که ا ا 
درویشان در گرمابه کیست. چون در رفت. درویشی را دید به خدمت بر پای ایستاده؛ 
بر سر جوانی آمرد که پیش حجام نشسته بود. ابوعلی هیچ نگفت. چون آن جوان آمرد 
برخاست, ان قرو آ ا ر وی رو کاش و رھت کو بای اور و ون 
غسل کرد إزار خشک اورد. ان جوان بیرون رفت, ان درویش نیز در خدمت وی بیرون 
رفت. ابوعلی نیز به نظاره بیرون رفت. آن درویش جامه به سر آن جوان فرو افکند و 
گلاب بر وی افشاند و عود بسوخت. و مِرّوّحه برگرفت و او را باد می‌کرد و آیینه پیش 
وی داشت و هرچه بتوانست از جهد و امکان بجای اورد. 

آن جوان در وی می‌ننگریست. چون جوان برخاست تا بیرون رود درویش را صبر 
E E‏ «بمیر تا برهی و به 
تو بنگرم!» درویش بیفتاد و بمرد و آن جوان برفت. ابوعلی فرمود تا درویش را به 
خانقاه پردند و کفن ساخت و دفن کرد. 

پس از آن به مدتی» شیخ ابوعلی به حج می‌رفت. آن جوان را دید در بادیه. مرقعی 
خشن پوشیده۔ ابوعلی به وی نگریست» گفت: «تو آن هستی که آن درویش را گفتی: 
بمیر تا به تو بنگرم؟» گفت: «هستم» ای شیخ؛ و آن خطایی بود که بر من رفت.» 


131 


شيخ گفت: «اینجا چون افتادی؟» گفت: «از آن روز به این کار درآمدم. آن شب وی را 
به خواب دیدم. مرا گفت: تمر دة و هھ اھ من کر نی: اکنون باری به من نگر! از 
خواب درآمدم و توبه کردم و به سر خاک وی شدم و موی ببریدم» و مرقع به گردن 
افکندم و با خدای عهد کردم که تا زنده باشم هر سال می‌شوم و به نام وی | 

می‌زنم و حجی می‌کنم و به سر خاک وی می‌آیم و به او می‌سپارم؛ کفارت گفت و کرد 
خود را.» 


9- ابوعلی التقفیى, رحمه اللّه تعالى 
از طبقة رابعه است. نام وی محمد بن عبدالوهاب است. ابوحفص حداد و حمدون 
e N‏ بود در اکثر علوم شرعی,. همه را فرو 
گذاشت و به علم صوفیان مشغول گشت . و ابوعثمان حیری وی را نیکو گ . و کان 
أحسنَ المشايخ كلاما في عيوب التفْس و آفات الأعمال. در سنۀة ثمان و عشرین و 
ثلثمائة برفتص از دنياي 
وی گفته: «ألعلمْ بالل اة القلب مِن الْجَهْل ئوان يق الاةة .« 
و هم وی گفته: «هر که صحبت دارد دران را نه بر طریق حرمت, حرام شود بر وی 
فایدة ایشان و برکات نظر ایشان و از نور ایشان هیچ چیز بر وی پیدا نگردد .« 
از وی پرسیدند که: «عیش که صعب‌تر و ناخوشتر؟» گفت: «عیش ان که یر تومندی 
زید .“« 
شيج الاسلام گفت که: «نومیدې دری در کفر دارد. نومیدی, از ,الله توالی قر اسب 
لايياس مِنْ روح الله إلا القَومْ الكافرٌّونَ(87/يوسف) و لا تفتطوا من رَحمَة الله( 
53/زمں)» 
و روزی در محبت و | حوال مچبان سخن می‌گفت. در آنٍ میانه این دو بیتړرا بخواند: 
إلى کم يك ون اة في کل ساعَة وَكَمْ لاتمُلينَ القطيعة والهرا؟ 
ر دىا إن ال هرف كفا لتفريق ذاتِ البين قاتتظرى الدَهُرا 


و در اثنای مجلس خود بسیار گفتی: «ای همه را به هیچ بفروخته و هیچ را به همه 
خریده!» 


0- ابوعلی الكاتب المصریى» قدڈس الله تعالى سژه 
از طبقة رابعه است. از کبار مشایخ مصر است. صحبت داشته با ابوبکر مصری و 
ابوعلی رودباری. پیر ابوعلی فنولی است. صاحب کرامات ظاهر بود ا 
مغریی وی .زا خزرک: می داشست: Lc ells‏ 


علم. س س س 

وی کد وراه رئ ر فن مكل دى مسطفى :ر الي اللر اة و مةه 
خواب دیدمی و ان را بپرسیدمی.» 

شيخ الاسلام گفت که: «شیخ ابوعلی کاتب را در مصر یک مرید بود که چیزی به وی 
دادی. وی بمرد. شیخ به سر قبر وی شد گفت: الهی! میان من و تو این واسطه بود و 
ارک وی زفت و تو جد من درست کرد ته حو ان که تو چند من ترا درتست ند 
رفتن وی؛ که پا وی نیکویی کن!» 

وی گفته که الله تعالی گفته که: «وَصَل إِلَُنا مَنْ صَبَرَ عَلَينا.» 

شيخ ابوالقاشم نصرابادی گوند که: «ایوعلی کاتب ا وکام ال 
از این دو, به فقر یا به غنا؟ گفت: ‏ نهان که بلندتر ست در جه و خر تة آن: پس اين دو 
وَلَشّث ا إلى جانب الفِنى إذا كانت القلْياء في جانب الققر 


9 ٳٽي اض ا ر على ما ينۇڊني کاک أن الأ أنى على الصّبر 


132 


1- ابوعلی مَشتّولی» رحمه الله تعالی 

نام وی حسن بن علی بن موسی است. شاگرد ابوعلی کاتب و ابویعقوب سوسی 
است. مَشتّول دهی است بر ده فرسنگی مصر. وئ آنخا در استة ازيغين و تلتهائة 
برفته از دنیا. 
که که ر ا جى الل ق و وو ای وا ا 
می‌بینم ترا که دوست می‌داری درویشان را و میل داری به صحبت ایشان . گفتم: چنين 
است, یا رول اللا نس رزوی من کروی کھت می‌خواهی که ترا به وکیلی 
O O O O a‏ 
نباید. یا کاری پیش آید که به دست من برنیاید. گفتم: تا وول اللا نه روه ت 
و کفایت. گفت: به شرط عصمت و کفایت. فی افون شد 
پس از آن وی را کاری برخاست و درویشان روی به وی نهادند به آرزوها و بايستها و 
آن همه راست می تد چون خواسته بود که به کفایت. پیش استاد خود ا بوعلی کاتب. 
آمد و آن را بازگفت. وی گفت: «چه کرده بودی یعنی از جرم که ترا از ميان درویشان 
بیرون کرد؟ یعنی درویشی وناداشت به از کفایت و توان.» 
اا 5او ود نکی کرد انرا بلک: ره کر ھون دای لی الله 

علیه و سلّم و مدد وی می‌کرد. زنهار که غافل نباشی و از مکر و از غرور ایمن 
شو 
روزی یکی از این طایفه به وی درامد. یک دینار پیش وی نهاد. گفت: «من برای این به 
تو نیامده‌ام .» گفت: «بستان که این را من نمی‌دهم. من واسطه‌ام. حقوق شما را به 
شما می‌رسانم.» آن عزیز این قصٌّه را با شیخ بوعلی کاتب بازگفت. شیخ گفت: «من 
گمان نمی‌بردم که اکنون در دنیا کسي باشد که مثلل این سخن بگوید.» قصة خواب 
وی را با شيخ بگفت. گفت: «رَحِمَ الله ابا على! مِنْله رى هذه. و يوق لِلقيام بحَفَها.» 
شيخ الاسلام گفت که: «ابوعلی مَشتولی از مشتول به بصره رفت به زیارت شيخ 
ابویعقوب سّوسی. در بصره می‌گشت و از کس نمی‌پرسید که خانة وی کجاست. Li‏ 
روزی به کویی فرو شد دکان حلاجی دید شاگرد وی بر آن نشسته. نزدیک او رفت و 
حجرة او برسيد. گفت: وی را می‌خواهی؟ گفت: آری. گفت: چون به وی شوی ترا 
خواهد گفت: رر ا و آنگاه برفت و دست 
به در حجرة وی بازنهاد, آواز آمد که: درای! درشد. گفت: بیا بنشین! من ترا نگویم که 
ا د 


شيخ الاسلام گفت که وی گفته: واا رایت الل عا وکل وخی فن حاف اغد آنه 
E E O O O TT GE‏ 
خاضر ناشایی و غات را وی بدان کے هراد او ان اسک که ترا با خود اسن ارام 
دهد.» 


3- ابوعلی حّیران» رحمه الله تعالی 
نام وی حسن بن صالح بن خيران است. فقیه بود شافعی. جمع کرده بود میان فقه و 
ورع. وی را تکلیف کردند که قاضی القضات شود قبول نکرد. گویند که علی بن 
گنی وزین قتان الله صاحت اللدرا فت که ست ابوعلی ران را ارد .قط 
را بر وی عرض کنند. وی بشنید و پنهان شد. جد کس بر در خانة وی موکل ښاچتند که 
تا چون به آب محتاج شود بیرون آيد. ده روز زیادت بیرون نیامد. خبر به وزير رسید, 
گفت: «وی را بگذارید! مقصود ما ان بود که مردم بدانند که در مملکت ما کسی 


133 


هست که قضای شرق و غرب را بر وی عرض کردند وی قبول نکرد.» 
وی گفته: «إذا إشتتد لحل نام عَفَلة.» 


شيخ الإشلا گك که: «چون ر بیدار بود مرد معلق بود.» 


4- ابوعلی سیرجانی» رحمة الله عليه 
آورده‌اند که وی را مسافری رسید. برای سوزنی هفتاد بار او را به بازار فرستاد که 
بهتر از این می‌باید و شیخ ابوعلی با بزرگی و ضعف و پیری خویش می‌رفت و دیگری 
می‌اورد تا هفتاد بار. بعد از هفتاد بار سوزنگری بیاورد. تا چنان که او را بايد سوزنی 
اختیار کند. آن مسافر گفت: «دریغا که نیم خادم بیش نبودی. که دلت بگرفت! و من 
از برای تجربه می‌ کردم اگر سوزنگر را نیاوردی هفتصد بارت بخواستم فرستاد.» 


5- عبدالله بن محمد المعروف بالمرتعش» قدس الله سژه 


از طبقة رابعه است. کنیت وی أابومحمد است. نیسابوری است, از محلة حیره. به 
بغداد بوده. یگانة مشایخ عراق است و ایمة ایشان. از اصحاب ابوحفص حداد است و 
جنید را دیده بود. 
گفته‌اند: «عجایب بغداد سه است: رَعَقَه شبلی و نکتة مرتعش. و حکایات خّلدی.» 
و مرتعش در بغداد بوده؛ در مسجد شونیزیه» و انجا برفته در سنۀ ثمان و عشرین و 
ثلثمائة, و در قولیى ثلاث و عشرین. 
ابوحفص وی را به سیاحت فرموده بود. هر سال هزار فرسخ سفر می‌کرد پای برهنه و 
سر برهنه؛ و په هیچ شهری بیش از ده روز نیودی؛ و گاه بودی که سه روز بودی. 
ابراهیم بن مُولّد گوید که: «مرتعش به رّقه آمد. ابراهيم قصار به وی طبقی نان و 
انگور فرستاد و مرتعش را پوستینی بود و هیرّری» میزر را ازار ساخت و پوستین را 
بفروخت و به ثمن آن نان و انگور خرید و به ابراهیم قصار فرستاد و گفت: نان و 
انگوری را نان و انگوری. اگر ترا با الله تعالی حالی هست. بیرون آی!» 
ابراهیم فول وتک «ابراهیم قصضار ما را گفت: مادام که اینجاست با وی سخن 
مگویید و بر وی سلام مکنید! وی مدتی دراز در رَقّه اقامت کرد. روزی به وی رسیدم, 
يا بامحمد! A TR‏ 
روز بيش ا .« 
مرتعش گفته که: «هرگز خویشتن را به باطن خاص ندیدم تا خود را به ظاهر عام 
ندیدم.»> 
از وی پرسیدند که: «تصوف چیست؟» گفت: «اشکال 9 تلبيسِ و کتمان .“ 
و هم از وی پرسیدند كه: «أئ الأغمال أفضلٌ؟» گفت: «رُؤية قصل الله .« 
پس این بیت بخواند: د 

إن الققاديرَ إذا ا ساعدت آلحقت الاجر بالحىuازم‏ 


و هم وی گفته: «أفصَلٌ الأرزاق تضحيبخ العْبُودنَّة و مُلارّمةٌ الخدَمَة على السلّة .“« 

و هم وی گفته که: «اول کار من آن بود که من دهقان پسری بودم در نیسابور, بر در 
خانة خود نشسته. ناگاه جوانی آمد مُرقعی در بر و کهنه‌ای بر سر ؛ و به سوی من 
اشارت کرد و به وجهی لطیف چیزی خواست. با خود گفتم: جوانی است تندرست» از 
این شرم نمی‌دارد که RT ER‏ ندادم. ا 
آن بسیار بترسیدم. پس گفت: آعوڈٌ بالله مها خامَڙ و احْتَلَحَ به صَدرک 

بیخود شدم و به روی درافتادم. _خادمی از خانه بیرون ESE‏ 
نهاده و مردم بسیا ر گرد من درآمده. چون بعد از مدتی با خود آمدم. آن جوان رفته 
بود. حسرت بسیار خوردم و از آنچه کرده بودم پشیمان شدم. چون شب رسید به 
غایت غمگین در خواب شدم. خضرت ارال مسن لی ر از کی الله تطالی تة ذر 


134 


خواب ديدم و آڼ جوان با وی. حضرت امیر به من اشارت می‌کرد و سرزنش می‌کرد و 
فی قت إا الله تعالي لابْجیبُ مان سائله. از خواب درآمدم و هرچه داشتم تفرقه 
کردم وروی ته شسفز آوردم: بعد از پانزده سال شیدو که پدزم. هرد است. ته تشابور 
باز کشت و از خدای تعالی درخواستم که مرا خلاصی دهد از میراثی که به من رسیده 
بود. خدای تعالی عنایت کرد و از آن خلاص شدم و همیشه چشم آن جوان را بر خود 
میتسه و هزگز از شرفندگی وی خالۍ نشدو ام و نخواهم شد تا به ان وفت که به 
خدای تعالی برسم.» 


6- عبدالله بن محمد بن مَنازل» قذس الله تعالی سره 
از طبقة رابعه است. کنیت وی ابومحمد است. از بزرگان مشایخ نشابور بوده» وی را 
طریقتی است که به آن متفرد است. صحبت داشته با کمدون قصار و طریقت از وی 
ھک بوده به علوم ظاهر. 

گفته از مشایخ که: «من مردی و نیم شناسم. نیم فرد تضرابادی است که 
راا ا وو ام ا بن منازل که مردمان را خود نام نبرد.» 
وی گفته که: DE BGC‏ 
شود. یعنی به نیاز و حرمت و ارادت درآید نه به دعوی و قوت.» 
و کو سی و ن کن کل هدول الو 
نچشیده باشد.» 
و هم وی گفته که: «هرکه لازم گرداند مر نفس خود را چیزی که به آن محتاج نباشد. 
صاع کر دان از آجوال خود مل آن از چدر فا که به ان ماح اشک و از ان چاره 
نداشته باشد.» 
و هم وی گفته: «اگر درست شود بنده را در هم عمر یک نفس که از ریا و شرک پاک 
باشد. هر اينه برکات ان نفس در اخر عمر به وی سرایت کند.» 


7- عبدالله حَداد رازی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که: «وی گفته: هر که حق الله تعالی را در جوانی فرو گذارد» وی 
را در پیری فرو گذارند و یاری ندهند.» 
258- عبدالله بن عصام المَفٍْسى. قذس سره 


شيخ الاسیلام گفته که: دوق وضطفن رصان الله اهو مام ت جوات بد کف 
مول اللا فت ان اک غ درا هت کے رای ارح الک 
Sl Sab RE Cê EEE E‏ 
E E‏ رسول 
صلی الله عليه و سلم اين ) بگفت و برفت. بر اثر وی برفتم. گفتم: یا رسول اللّه! 
بیفزای! گفت: ون د لی وی 25 احق ات یعنی وقتی که به باطن با حق 
باشی سبحانه باید که به ظاهر با خلق باشی و بر ایشان ببخشایی و حقوق ایشان را 


ضايع نگردانی.» 
9- عبدالله تباذانی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفته که وي گفت که: «مصطفی را صلی الله علیه و سلّم به خواب 
دیدم» فته" یا رسول الله! با کدام قوم نشینم؟ گفت: با آن قوم که به میهمانی شوند. 
یعنی درویشان. نه با آن قوم که مهمانی کنند. عن توانگران .« 
0- ابوالخير الّبْناتى الأقطع» قڈس الله تعالى سژه 
از طبقة رابعه است. نام وی حماد است. غلامی بوده به تینات, که دهی است به ده 


135 


فرسنگی مصر و گویند که تینات از مصٌّیصه است از ولایت مغرب. زنبیل بافتی. کس 
نداند که چون می‌بافت. و وی را به دو دست دیده‌اند: چون کسی نبودی. و با شير 
مؤانست داشت, قیل له: «بَلَعًنا آن:السباعَ انت بک!» قال: «نَعم الكلاب lL‏ 
بعصضْها ببعض.» 

وی زینهار زمین بود در وقت خود و مُشرف بر احوال خلق. در سنة نیف و اربعین و 
وی را ایات و کرامات ت بسیار و ظاهر بوده. نبت د شه با انوعد الله جلا و جتد و ر 
ایشان RE‏ ودر طرف توکل یگانه بود. 

a 

وقتی یکی را دید که بر آب می‌رفت. وی بر کنار دړیا بود آن مرد را بدید که بر آب 
می‌رفت. گفت: «این چه بدعت است؟ با خشکی آی و می‌رو!» و وقتی دیگر دیگری 
را دید که در هوا می‌رفت. گفت: این چ دعت ات؟ فرود ایو فی‌زوا!» اجر بانگ 
بر وی زد که: «کجا می‌روی؟» گفت: «به حچج.» گفت: «اکنون برو!» 

شیخ الاسلام گفت که: «کرامات فروش تا وی را قبول کنند مغرور است و کرامات 
جر اکرچه انی سیک سی ی فقت به گرامات است ورای آن ری است. 
ان اد ی اال را وی آے ھو فی عار ی ار رامات ھا ست وک امات کزاقات 
است.» 

شخ الاشلام کت که غاننن ہین مکهد الخلال گوید از مرو که #ابوالځیرږ اتی هرا 
گفت که: مرقع در گردن افکنده کجا می‌شوی به طرسوس و بیت المقدس؟ چرا به 
کنجی باز ننشینۍ و روی با او کنی؟» 

شیخ الاسلام گفت: «آن کنج کجا بود؟ جایی که تو نباشی.» 

شیخ الاسلام گفت که ابوصالح حدثانی گفت نام وی هارون که: «در خانۀ ابوالخیر 
تیناتی شدم به زیارت. مرا گفت: اکنون سفر کجا می کنی؟ گفتم: به طرسوس. گفت: 
اهشال. به گجا نیت داری؟ گفتم: بیت مکه دارم گفت: الله :تغالی شما را جیزی داد 
حق آن ندانستید و آن را نیکو نداشتیدہ شما رآ در بادیه‌ها و دریاها پراکنده ساخت. 
ابوصالح گفت: ای شیخ! حج و غزا را می‌گوبی؟ گفت: آری, حج و غزا را می‌گویم. چرا 
نه وقت خود را غنیمت گیرید و به آن باز نشینید؟» 

شیخ الاسلام گفت: «مریدی پیش ابوالقاسم خلال مَرّوزی شد. از وی دستوری 
خواست که به سفر می‌شوم. پیر گفت؛ چرا می‌روی؟ گفت: آب که نرود تیر گرد 
پیر گفت: چرا دریا نباشی که نرود و تیره نگردد؟» 

یکی از اصحاب ابوالخیر تیناتی گوید که: «روزی شيخ نشسته بود. گفت: و 

الشلام. گفتم: با فڑشتگان؛ می گویی؟ EEE‏ 

می گذشت. بر من سلام کرد او را جواب دادم .“« 

انوالجسین ورافی گوید که: به زیا رت انوا لخیی اتی رقت چون وداغ وی می کردم 
تا در مسجد بیرون آمد و گفت: یا اباالحسین! می‌دانم که با خود معلوم برنمی‌داری. 
لیکن این دو سیب را با خود بردار! از وی بستدم و در جیب نهادم. سه روز برفتم؛ هیچ 
فتوح نرسید. یکی از آن دو سیب را بیرون آوردم , خواستم که دیگری را 
بیرون آرم ديدم که هر دو سیب در جیب من است. پس از آن سیبها می‌خوردم و باز 
در جیب من پیدا می‌شد تا به موصل رسیدم. به خاطر من رسيد که این سيبها معلوم 
من شدند و توکل را بر من فاسد ساختند. آنها را از جیب بیرون آوردم و بنگریستم, 
ديدم که درویشی خود را در عبایی پیچیده می‌گوید: مرا سیب آرزو می‌کند. هر دو را به 
وی دادم. چون از وی برگذشتم. در دل من افتاد که شیخ ابوالخیر آن سیبها را به وی 
فرستاده بود. بر برگشتم_ ون دزویش راا ظلت کر دة شافتو» 

کا طا ا اک ل اا اه ال 
خود حکایت آغاز کرد. از وی پرسیدم که: سبب دست بریدن شما چه بود؟ گفت: 


136 


دستی گناهی کرد ببریدندش. مرا گمان آن شد که در جوانی از وی کاری که سبب 
دست بریدن باشد., واقع شده است. دیگر هیچ نگفتم تا آن که بعد از چند سال با 
جمعی از مشایخ به وی رسیده» با یکدیگر از مواهب و کراماټې که از حق سبحانه 
نسبت به ایشان واقع شده بود سخن مي‌گفتند تا سخن به طی ارض رسید, و در آنجا 
هز کسی شتی می کف ابوالخیر را از آن. خاطر , به تنگ آمد, گفت: جن دافن كود که 
فلان در یک شب به مکه می‌رود و فلان در یک روز؟ من غلامی حبشی می‌شناسم که 
روزی در جامع طرابلس نشسته بود و سر در مرقع کشیده؛ خوشی حرم به خاطر وی 
آمد در سژ خود گفت: کاش من اکنون در حرم بودمی! چون سر از جيب مرقع بيرون 
آورد. خود را در حرم يافت. 

آن جماعت در یکدیگر نگریستند وبا یکدیگر به اشارت گفتند که: این غلام حبشی وی 
است پس یکی از آن جماعت گستاخی کرد و گفت: اصحاب می‌پرسند که: سبب 
بریدن دست شما چه بود؟ گفت: دستی گناهی کرد ببریدند. گفتند: مدتهاست که این 
شی کوتی: می‌خواهیم که سبب آن را کو گفت: من مردی بودم از مغرب» مر 

هوای سفر خاست. به اسکندریه آمدم. دوازده سال انجا بودم. از انجا E‏ 
دوازده سال دیگر در میان طا و دِمُیاط اقامت کردم. گفتند: اسکندریه شهری است 
معمور, انجا می‌توان بود. 

اما در ميان شطا و دمیاط هیچ نوع آبادانی نیست. چون معاش می‌کردی؟ گفت: بر 

کنار خلیج دمیاط خانگکی از نی ساخته بودم» ودر ان زمان راهگذریان as‏ 
زود شی امذ ند چون شبانگاه چیزی می‌خوردند. سفره‌های خود را بیرون سور 
می‌افشاندند. نان ریزه‌ای که می‌ریخت. در آن با سگان مزاحمت می‌کردم و نصیب 
خود می گر فت در تابستان قوت من اين بود و چون زمستان می شد در نواحی خانة 
من بردي بسیار بود. از زمين می‌کندم و بیخ آن راء که تازه و سفید بود می‌خوردم و 
آنجه. از ان خشک و تشر بود می انداختم این بود قوت من. 

اکا روؤژی تهس هن در داذند که ای ابوالخیر! تو چنان گمان می‌بری که با خلق در 
وای ن رک تي وو و ی ي و حال آن که در ميان معلوم 
نشسته‌ای! گفتم: الھی و سیدی و مولایی! سوگند به عزت تو که هرگز دست به انچه 
آن را زمین رویاند دراز نکنم و هيچ نخورم جز آنچه تو به من رسانی. دوازده روز 
گذشت., نماز فرض و سنت و تفل می‌گزاردم. بعد از آن از نفل عاجز شدم. دوازده _ 
روزدیگر فرض و سنت مي‌گزاردم, بعد از ان از سنت هم عاجز شدم. دوازده روز دیگر 
فرض می‌گزاردم. بعد از آن از قیام عاجز شدم. دوازده زوز یکر ستهة می کزاردة: 
بعد از آن از نشستن نیز عاجز شدم» ديدم که دیگر فرض ار و و پس 
پناه به خدای تعالی بردم و در سر خود گفتم: الهی و سیّدی! بر من خدمتی فرض 
کرده‌ای که از آنم سؤال خواهی کرد و رزق مرا ضمان شده‌ای که به من رسانی. به 
آن رزقی که ضمان شده‌ای بر من تفصّل کن. و به آن عهدی که بسته‌ام مرا مگیر! 
ناگاه ديدم که در پیش من دو قرص پیدا شد و در میان آن چیزی و هیچ نگفت که آن 
چه چیز بود و از اصحاب هم کسی نپرسید پس دایم آن دو قرص را از این شب تا 
شب دیگر می‌یافتم. بعد از آن اشارت چنان شد که به جانب تٌغر می‌باید شد به غزا. 
به جانب ثغر روان شدم تا به دهی رسیدم, و اثفاقا روز جمعه بود. در صحن مسجد 
جامع شخصی قصة زگریا عليه السلام و در آمدن وی در درخت. و دو نیمه کردن وی 
به الژه. و صبر کردن وی بر آن می‌گفت. در نفس خود گفتم: الھی وسیدی! زکریا عليه 
السلام مردی صبار بوده است. اکن فزا تیر ما كود انی به لای هز کن پش از آن 
روان شدم تا به انطاکیه رسیدم. 

بعضی از دوستان من مرا دیدند. دانستند که عزیمت ثغر دارم. برای من شمشیری و 
سپری و حربه‌ای آوردند. پس به ثغر رفتم و از خدای تعالی شرم داشتم که از ترس 
عدو در پس سور مقام گیرم. روز در بیشه‌ای؛ که بیرون سور بود مقام گرفتم و شب 
به کنار دریا می‌آمدم و حربه را به زمین فرو می‌بردم و سپر را به آن باز می‌نهادم و 


137 


محراب می ساختم و شمشیر را حمایل می‌کردم و تا روز نماز می‌گزاردم. چون نماز 
صبح می‌گزاردم به بیشه باز می گشتم. بعضی از روزها نظر کردم چشم من به 
i E NS ay‏ 
نشسته بود و می‌درخشید۔ مرا خوش امد. عهد مرا بر من فراموش گردانیدند. دست 
به آن درخت دراز کردم و از میوۀ آن چیزی گرفتم. بعضی در دهن گذاشتم و بعضی در 
دست که .هد را گرا باد هن :دادند. آنچه در دست داشتم بریختم و آنچه در دهان بود 
بینداختم و با خود گفتم که: وقت محنت و ابتلا رسید. و سپر و حربه را دور انداختم و 
بر جای بنشستم؛ » و دست در سر خود زدم. و ار ا و ي 
سواران و پیادگان گرد من درآمدند و گفتند: برخيز: ! مرا می‌بردند تا به ساحل 
رسانیدند. ديدم که امتر اق نواحی سوار ایستاده است و کروقئ سواران و پیادگان 
گرد بر گرد وی و جماعتی از سیاهان. که روز قطع طریق کرده بودند. پیش 
روی وی بازداشته‌اند. چون پیش امیر رسیدم. گفت: چه کسی؟ گفتم: بنده‌ای از 
بندگان خدای, تعالی. پس از آن سیاهان پرسید که: وی را می‌شناسید؟ گفتند: تی: 
گفت: وی مهتر شماست, خود را فدای وی می‌کنید! پس حکم کرد که: دستها و پایهای 
ایشان را ببرید! یک یک را پیش می‌آوردند و از هر کدام یک دست و یک پای می‌بریدند. 
چون نوبت به من رسید, گفتند: پیش ای و دست خود دراز کن! دست خود را دراز 
کردم» ببریدند. گفتند: پای خود را دراز کن! دراز کردم و روی به آسمان کردم و گفتم: 
الهی و سیدی! دست من گناه کرده بود. پای را چه گناه است؟ ناگاه سواری که در 
ميان ایستاده بود خود را بر زمین انداخت و گفت: چه می‌کنید؟ فی‌خواهند که اسهان 
بر زمین فرود آید؟ این فلان مرد صالح است و نام مرا گفت. آن امیر خود را از اسب 
بینداخت و دست بریدۀ مرا برداشت و ببوسید و در من آویخت و می‌گریست که: مرا 
بحل کن! گفتم: من در اول ترا بحل کرده‌ام دستی بود گناهی کرده بود ببریدند. بعد از 
آن تکریستم :و فته : کدام مصیبت از این عظيم تر که هم دست بریده شد و هم ان دو 
قرص از دست برفت؟» 
شيخ الاسلام گفت: «پیری بوده زهير بن بُکیر نام. وی عالم بوده و صاحب تصنیفات. 
وی گوید که: به روزگاری مرا موالی در چشم نیامدی و ایشان را کسی نداشتمی. مگږ 
آنان:را که ته اصل از عرزت یودند. نی در -خواب ذیدم آر ا این ظایغه جحلقه»حاقه و 
جوق جوق تا به در اسمان, مرا گفتند: ای بر کا اين همه که دیدی همه موالی‌اند 
ازعجم. در میان ایشان یک تن است از عرب.» 
و لالاھ کھت دفن مقر دة اوا لخ امار ان طا غه ههه وال د 
سيّدان جهان.» و چندی را نام برد: «ابوالخیر شناتن: 9 ابوالخیر عسقَلانی 9 ابوالخیر 
حمصی 9 ابوالخیر مالکی 9 ابوالخیر حبشی .»> ابوالخیر حبشی يسين ابوالخیر است. 


1- ابوالخیر حبشی» رحمه الله تعالی 

شیخ عمو و شیخ عباس به دیدار وی فخر می‌کردند. وی به مکه مجاور بوده. 
وقتی شخصی در مسجد حرام آمد و گفت: «کجایند آنان که جوانمردان می‌گویند؟» 

پس اشارت به صوفيان کرد 9 بر سبیل حقارت گفت: «جوانمردان اینانند؟» ساعتی 
E‏ شیخ ابوالخیر حبشی می امد با هيبت و خشم تمام. زردی بر روی وی پدید 
آمده. آن :سحن را که ان شخض کفنه بود دانسته بود: پس گفت: «# کشت آڻ که 
می‌گوید کجایند جوانمردان؟ جوانمردی باید تا جوانمرد بیند.» 
و گویند که وی همان است که قبر وی در ابرقوه است. 
و نام وی اقبال بود و لقب وی طاوس الحرمین؛ و کنیت وی ابوالخیر. غلامی بود 
حبشی مر بعض خواجگان جُرجان را و در اوان یکی یری بندکی خضرت ق 
سبحانه اشتغال تمام داشت. همواره خواجة وی می‌گفت: «از من چیزی خواه! :« 9 وی 
هیچ نمي خواست. روزی بر وی الحاح بسیار کرد. گفت:«اگر می‌خواهی, مرا خاصضة 
لوجه الله آزاد کن!» خواجه گفت: «من چندین سال است که ترا آزاد کرده‌ام و به 


138 


حقیقت تو خواجه بودی و من بنده. پس خواجة خود را وداع کرد و روی به بغداد آورد. 
به قصد زیارت یکی از مشایخ. چون به آنجا رسید. آن شيخ مُشرف بر موت بود. چون 
سلام کرد گفت: «وعلیک السّلام يا ابالخير! مشتاق بودیم و تو را لقبی است شریف 
که در حجاز به آن مشرف خواهی شد.» و وی را وصیت به مجاورت حرمین شریفین 
زادهما الله تعالی شرفاً کرد و گفت: «مقصود تو آنجا حاصل خواهد شد.» 

شصت سال مجاورت حرمین کرد که ھرگز از هیچ کس هیچ چیز طلب نکرد. وی گفته: 
«شصت سال در مکه و مدینه مجاورت کردم و سختیهای بسیار کشیدم. هرگاه 
خواستم که از کسی سؤال کنم هاتفی آواز داد که: شرم نمی‌داری که رویی که به آن 
سجدۂ ما می کنی» آن را پیش غیر ما خوار گردانی؟» 

گفته‌اند که هرگاه که به روضۀ مقڈسةۀ مصطفویه على ساکنها الصّلوة و السلام در 
آمدی و گفتی: «الشلام علیک یا رَسُول الثقلین!» جواب آمدی که: «وعلیک السّلامٌ يا 
طاوس الحَرَ مي 

وی گفته: «الخا من بوجت على تفسه خذمة الأحران والقتى قن لإرى لتفيه على 
أحَڍ مِتّة وَلا ير لِتفْسه اسيغناءً عن أَحَد.» 

و هم وی گفته که: «بر تجارت احرار است. و تواضع سود ایشان .“ 

در سنة ثلاث و ثمانين و ثلثمائة برفته از دنيا. 


2- ابوالخیر عشقلانی رحمه الله تعالى 
به بغداد آمد و چندگاه اقامت کرد و با مشایخ صحبت داشت و از آنجا به یکی از دیهها 
رقتو فتاهل د و همانجا وقات کرد 


3- ابوالخیر حمْصیى. رحمه الله تعالی 
بادية كعبه را بارها بر قدم توكل قطع كرد. ثُوفى بعد العشر و ثلثمائة. 


4- ابراهیم بن سَبّْبان الکرمانشاهیى» قدس الله تعالى روحه 
ا رابعه است. کنیت وی ابواسحاق است. شيخ جبل بود در وقت خویش. وی را 
أدز اة خوراش اف 

از عبدالله مَنازل, پرسیدند که: «در وی چه گویی؟» گفت: «ابراهيم حجة الله غل 
الفُقَراء 9 اهل الأداب 9 المُعاملات .« 

در سنة سبع و ثلاثين و ثلثمائة برفته از دنيا. 

وی گفته: «هر که حرمت مشایخ نگاه ندارد. به دعویهای دروغ و گزافهای بی فروغ 
گرفتار شود و به آن فضیحت گردد.» 

و هم وی گفته که: «چون درویش گويد که: نعلین من, بايد که در وی نگاه نکنی. بعنی 
در صحبت بايد که ترا ملک نباشد.» 

و هم وی گفته که: «پدر مرا وصبّت کرد که: علم بیاموز از برای آداب ظاهر و ورع را 
پیشه گیر از برای آداب باطن؛ و دور باش از آن که ترا چیزی از خدای تعالی مشغو 
گرداند. که کم افتد که کسی از وی روی بگرداند باز دولت آن یابد که روی به وی 


آرد.» 

5- ابوزید مَرْعّزی خراسانی» رحمه الله تعالی 
شیح الاسلام گفت که: «خواجه ابوزید مرغزی؛ فقيه خراسانی به حج می‌شد. به 
کرمانشاهان رسید. ابراهیم سَیّبان را آنجا یافت. ان سال حج را بگذاشت و صحبت وی 
را لازم گرفت عمارت دل خود را و پس از ان سه حج کرد. چون خواجه ابوزید از دنيا 
برفت, ان روز بارانی عظیم بود, بیرون نتوانستند برد. در خانه دفن کردند به عاریت 


139 


که باز بیرون برند. چون خواستند که بیرون برند. در گور نبود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «آن ولایت نه از فقه یافته بود. که از آن پیر و صحبت وی يافته 


بود. « 
6- ابراهيم بن احمد بن المولد الضوفى الرّفّى» رحمه الله 
تعا تعالى 


از طبقة رابعه است. کنیت وی ابواسحاق است. از کبار مشایخ رَقّه است. و فتیان 
اسان .ہا انو الله خاد و اترا هم قھارر کی جف د انوه و در ست فتن و ازنختن ,و 
لهات برفتة )ار دا 

برادر وی» ابوالحسن على بن اچمد. وی را پس از وفات E‏ دبد. گفت: «مرا 
وصیتی کن!» گفت: و بالقلة و الله إلى ان تلق ریک 

وی گفته: «حَقيقَةٌ القَفْرِ أن لايَستع ا ی ا سبحانه.» 

هھ وی کفتة که «عجب می‌آید مرا از کسی که بشناخت که وی را راهی است به 
خداوندروی, چون زندگانی کند با غیر او؟ و حال آن که خدای تعالی می‌گوید: وَأنيبُوا 
إلى ربكم وَأْسْلِمُوا لَة(54/زمر).» 

و هم ابراهیم رَفی گوید که: «من در ابتدای امر خود قصد زیارت مسلم مغربی کردم 
چون به مسجد وی درامدم» امامی کرد و الحمد را چند جای خطا خواند. با خود گفتم 
که: رنج من ضايع شد. آن شب آنجا ببودم, روز دیگر به قصد طهارت خواستم تا به 
کرانة فرات روم. شیری بر راه خفته بود. بازگشتم: دیگری بر اتر هن افده عاجز شدم. 
بانگ برگرفتم. مسلم از صومعه بیرون آمد. چون شیران وی را بدپدند, تواضع کردند. 
وی گوش هر یک بگرفت و بمالید و گفت: ای سگان خدای, عژوجل! نگفته‌ام شما را 
eS‏ یا ابااسحاق شما به راست کردن ظاهر 
فقول دو اند ا ار لق می رمه وها نه راشف کردن اظن بالق او ها 


7- ابراهیم الجیلىی» رحمه الله تعالی 
از زمین گیل بوده. پیری بزرگ و با شکوه بوده این طایفه را؛ وقت صافی داشته. 
ااا > ا د ا 
بزنی کرد. به وی مشعوف شد., چنانکه از بیقراری در دوستی وی از نزدیک وی 
برنتوانست خاست. وقتی با خود گفت: ايڻ چيست که هن :ڌرانم؟ اکر من نه ايڻ جال 
به آخرت روم من که باشم؟ به شب برخاست و غسل کرد و نماز کرد و بزارید و 
کک الا و ان اکل که هوی دل مرا ان کال ایل ناردو! دو شاع رن را ت 
گرفت و روز سیم را برفت. ابراهیم وی را دفن کرد و با سر وقت خود شد. پای برهنه 
و سر برهنه به بادیه درامد.» 


8 ابزاخية تهفتانئ: زجحفة الله بعالى 
الاسام کیت کد سے جد قاب امان را کھت کک چان وت کور این 
ديار اهل کلام پدبد آمدند, من از آن رنجه می‌بودم. برخاستم و به شیح ابراهيم 
کوان رفے ادو فرع یعنی از مذهب و سخن ایشان. چون پیش وی 
رسیدم» ,هنوز با وی از آن چیزی نگفته بودم»مرا گفت: محمد باز گرد! لايَعرفه احدٌ 
غیژه! الله را جز الله کسی _ نشناسد.» 
سخن ذوالنون است که: «ألْعِلمٌ في ذاتِ الله جَهل .« 
شيخ الاسلام گفت که: «او را نتوان شناخت جز به او و سخن او. چون او را ته قران و 
سنت بشناسی. او را به او بشناخته باشی. یعنی شناخت تصدیقی و تسلیمی. به عقل 
فخر د اورا توان فاخت عقل مخلوق است بر همچون خودی دلالت کند. هرکه در او 


140 


از او با تو سخن گوید بپذیر! که او خود گوید. و عقل و قیاس خود مپذیر, که ایمان 
لسمعی است نه عقلى.» 


9- ابراهیم مَرٌّغینانی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که وی گفته که: «آنچه گوش دریابد علم است. و آنچه فهم دریابد 
حکمت است و انچه به او بشنوی و به او دریابی حیات است.» 


کنیت وی ابواسحاق است. از مشایخ نشابور است. ابوحفص را دیده و با ابوعثمان 
حیری صحبت داشته. 

وکا در فقتو ت شا نئ ود واشت قظیم: نام وی ابراهیم بن محمد بن سعید است, 
اما از صورت نیکوی وی و خوش خواندن؛ وی را ناژویه لقب کردند. 


1- مظفر کرمانشاهی» قدس الله تعالی روحه 

وی از طبقة رابعه است. از کبار مشایخ جبل است و از فقرای صادق. با عبدالله خراز 
صحبت داشته بود و با بزرگتر از وی نیز. در طریقت خود یگانۀ مشایخ بود. استاد 
عباس شاعر است. 
شیخ الاسلام گفت که: «وی شب را به سه بخش کرده بود. سیکی نماز کردی؛ و 
سیکی قرآن خواندی و سیکی مناجات کردی, بر خود می‌زاریدی و این بیت میگ 

قد لسَعَث حيْةٌ الهوى كّدى قلا بيب وَلا ا 

غير الحبيب الحاف ت ت ت فاده رق تی وتټرياقي» 


وی گفته: «العارف من مَن جَعَل كَلبَهُ مولا وَجَسده E.‏ 

و هم وی گفته: «مَنْ صَحبَ الأحدات على سَرط السَلامَة و التصيحة اداه ذل إلى 
البلاءِ: قَكيف بِمَنَ د کچھ ات غير شَرَّط السَلامَة؟» 

ف قە وق وەه ed‏ 
اضطرار, و ترک تو مر آن را بر سبیل اختیار.» 

از وی پرسیدند که: «فقیر کیست؟» گفت: «فقیر آن که به او حاجتش نباشد.» 
شيخ الاسلام گفت: «از آن به او حاجتش نباشد که حاجتش همه او باشد و بس.» 


75 ایو الکن ن فان رخال الى 
از طبقة رابعه است. با ابوسعید خژٌاز صحبت داشته و نسبت خود به وی درست کند 
ابوعثمان مغربی گوید که ابوعلی کاتب گفت که: «وقتی ابوالحسين بنان در وجد و 
رقص بود و ابوسعید خژاز برای وی دست می‌زد.» 
ابوالحسین بنان گوید که: «همة خلق در بادیه تشنه باشند و من بر کنار نیل.» 
و هم وی گوید که: یزرک دار د کدر د ومسان الله هال را مکو ری قوی و ادى 
أو.» 


3- ابوالحسین بن هند الفارسیى» رحمه الله تعالى 
از طبقة رابعه است. نام وی على بن هند القُرّشی است. از کبار مشایخ فارس است و 
علمای ایشان. صحبت داشته با جعفر حَذا و بزرگتر از وی چون عمرو بن عثمان و جنيد 
و طبقة ايشان. 
وی گفته: «هر که را خدای تعالی بر بساط قرب خود جای دهد وی را راضی و خشنود 
E yT‏ بر بساط قرب بی رضایی و ناخشنودی نباشد.» 


141 


و فم وی کته خسن حل .االله غالی بو ترک شکابت :ا ست وبا افرها و فرمانهای 
وی ان که به نشاط دل و طیب نفس به ان قیام نمایی و با خلق به نیکوکاری و 
بردباری.»>_ 2 wso £ o‏ 

و هم وی گفته: «إجتهڈ اَن لاثفارق باب سيک بحال, فاته مَلجاً الكل, قَمَنْ فارَق تلک 
السَدّة لايرى بَعْدها قراراً ولا مَقاما.» 


ل ےه 2 - ٍ و ب 2 
کئٿ من كرتي اؤ فز الهم قَهُمٌ كرتي قاين القَقً؟ 


شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته که: «شیح ابوالحسین هند با جمعی در شیراز در دعوتی 
بود و من در سفر بودم. گفته بود که: نصیب ابوعبداللّه بگذارید! چماعت عذری گفته 
بودند. دیگرباره گفته بود: : البته نصيب وى بگذارید! بگذاشتند. اتفاقاً من رسیدم, 
درآمدم و سلام کردم. ابوالحسین هند برخاست و جامه در زیر بغل گرفت و می‌گشت 
و می‌گفت: قلوت المؤمنينَ لاتكذب. یتس هن فته" هیچ خوردنی دارید. که من 
گرسنه‌ام؟ آنچه گذاشته بودند آوردند.» 


4- ابوالأديان» رحمه الله تعالى 
کنیت وی ابوالحسن است. و نام وی علی. وی را از آن ابوالادیان گفتند که در همۀ 
دینها مناظره کردی و مخالفان را بشکستی. وی بصری است. در ایام جنید بوده و با 
ابوسعید خراز صحبت داشته. عالم بوده و صاحب لسان. 
وی را غلامی بود احمد نام. وی گفته که: وزی فيان انوالادیان :ی فان مجوسیی 
سخنی می گذشت. ابوالأديان گفت که: اتش به اذن خدای تعالی کار می‌کند و مجوسی 
کت که جضن است. که ت ظح خد کان کی کد و .اکر خانده مخسوتن ناین که 
اتش به قزقان خدای تعالی کار می‌کند به دین E‏ اتفاق بر آن کردند که اتنننن 
برافروزند و ابوالآدیان در ميان آتش رود. هیزم بسیار جمع کردند و آنش عظیم 
برافروختند و مردم بسیار حاضر آمدند. چون هیزم تمام بسوخت, اخگرها را بر روی 
زمین پهن کردند. ابوالأدیان سجاده انداخته پود و نماز می‌کرد. چون سلام باز داد 
برخاست و بر بالای اخگرها برفت. چون به آخر رسید روی با مجوسی کرد و 
این کفایت اشست ا نوی یکر دران چون این سخن بگفت. روی در هم کشید. 
مجوسی مسلمان لتىد.» 
احمد گوید: «چون شب درآمد: وی را می مالیدم,؛ در زیر انگشت پای وی آبله‌ای ديدم 
مقدار سیبی. گفتم: شیخا! اين چیست؟ گفت: چون بر سر آتش می‌رفتم غایب بودم» 
چون به آخر آتش رسیدم حاضر گشتم و آن سخن بگفتم و اگر این حضور در میانة 
آتش بودی» بسوختمی.» 
شیخ الاسلام گفت که: «هرگاه که وی به حچ رفتی, از خانۀ خود لبیک زدی و از آنجا 
احرام گرفتی. وقتی از حج باز آمد و زود لبیک زدن گرفت. گفتند: سَرّدی مکن! اکنون 
باز اھدى: ناز لیک می ز تی ؟ کف اين بار لبیک نه حچ را می‌زنم. که لبیک او را 
می‌زن.» یک هفته برنیامد که از دنیا برفت. 


رحمه الله تعالى 
از طبقة رابعه است. از کبار مشایخ بوده, از اجْلة اصحاب ابوعثمان حيری. 
محفوظ گوید که: «وی امام اهل معارف است. وی از نسا قاصد به ابوعثمان آمدی به 
پرسیدن مسایل از وی و در راه آب و نان نخوردی و خواب نکردی و بر طهارت رفتی 
و چون طهارت بشکستی, نرفتی تا طهارت نکردی.» 
شیخ الاسلام گفت: «اگر به ابوعثمان رفتی؛ روا بودی طعام خوردن و بی طهارت 


142 


رفتن. اما او نه به ابوعثمان می‌رفت مقصود وی چیزی یکر بود.» 

وی گفته: «هرکه به اختیار و خواست خود اظهار کرامت می‌کند. وی مدعی است و هر 
که بی خواست وی بر وی کرامتی ظاهر می‌شود؛ وی ولی است.» 

و هم وی گفته: «چون دوست نداری کسی را که هرگز از بر و احسان وی یک طرّفة 
الف اله ف و جور دقن اخ كه كه ر ال اة 
موافقت وی نباشی؟» 

و هم وی گفته: «هرکه با غیر الله تعالی آرام گیرد, الله تعالی وی را فرو گذارد و هرکه 
ا الل لی اراھ کیرد رر ارادا دیک ران را ر وی ر 


6 الغ انی رجه ال ال 
از طبقة خامسه است. نام وی احمدبن محمد است. بصری الأصل است. به مکه 
ساکن شده بود عالم بوده و فقيه. 
SEE SA BSE AE e al EG:‏ 
عثمان و ابوالحسین نوری و حسن مُسوحی و ابوجعفر حفار و ابوالفتح حمال, قريب 
در وقت خود شيخ حرم بود. 
شيخ الاسلام گفت که: «وی را جزوی است در نکته‌های توحید. سخت نیکو. در آنجا 
گفته: لایکونٌ فرب إلا وة مَساقَة. نزدیکی نگویند تا مسافت نبود.» 
شيخ الاسلام گفت: «در قرب دوگانگی است که یکی به دیگری نزدیک بود. پس چون 
نیک بنگری قرب بعد پاشد. . تصوف یگانگی است .86 
وی گفته: «التْصَوّفُ کله ترک الفصُول, وَالمَعرِقَةٌ كلها الأعترافُ بالْجَهل .« 
و هم وی گفته: «لا يَكُونْ الشوق إل إلى غایب .« 
شیخ الاسلام گفت: «داود طایی را گفتند که تو مشتاقی؟ گفت: من نه دورم. غایب 
مُشتاق بود. دوست من حاضر است. 3 
و هم ابن الاعرابی گفته است که: «اللّه تعالی بعضی از اخلاق دوستان خود با دشمنان 
داده تا به آن بر دوستان وی تعطف می کنند و به آن سبب دوستان وی می‌اسایند .« 


ر س 

7- ابوعمرو الزجاجی» رحمه الله تعالی 
از طبقة خامسه است. نام وی محمدبن ابراهیم است, و گفته‌اند نام وی ابراهيم 
است. نیسابوری الاصل است. صحبت داشته با ابوعثمان حیری و جنید ورویم و 

خواص 

E E‏ بول نکرده و موی نینداخته تعظیم 
حرم را ونزدیک به شصت حج گزارده بود. 
ابوعمرو تجید گوید که: «به مکه بودم. و مشایخ وقت چون کتانی و ابوالحسین مزین 
کبیر و صغیر و غیرایشان از مشایخ حلقه می‌زدند. و صدر همه ابوعمرو زجاجی بود و 
چون سخن رفتی؛ وی حکم کردی و به وی حوالت کردندی. پیوسته گفتی که: من سی 
سال خلای جنید به دست خود پاک کرده‌ام و به آن فخر می‌کرد.» 
در سنة ثمان و اربعين و ثلثمائة برفته از دنياءر 
وی گفته: «لان ينتقص فن الفشره ىء خث الق من أن أف على الهاء: کی از 
از وجود شریت من چیزی کم شود, دوستر از آن دارم که بر آب بروم.» 
و هم وی گفته که: «مادر من بمرد و از وی پنجاه دینار میراث به من رسید. به قصد 
حچ بیرون آمدم. چون به بابل رسیدم؛ مرا شخصی پیش آمد و گفت: با خود چه داری؟ 
با خود گفتم: هیچ بهتر از راستی نیست,» گفتم: پنجاه دینار. گفت: به من ده! هميان را 
به وی دادم. آن را بشمرد. همچنان یافت که گفته بودم. گفت: بستان که راستی تو 
مرا بگرفت. قن .از مر کت خود رود امد که سوار شو! گفتم: نمی‌خواهم. گفت: 


143 


چاره نیست و الحاح بسیار کرد. سوار شدم. گفت: من هم بر اثر تو می‌رسم. سال 
آینده به من رسید در مکه و با من می‌بود تا از دنیا برفت.» 

گویند که در موسم حج عجمی پیش وی آمد که: «برات من بده که حج گزاردم و 
یاران تو مرا به تو نشان دادند که برات حچ از تو بستانم.» شيخ سلامت صدر و 
سادگی وی را دید دانست که یاران با وی مزاح کرده‌اند. به ملتزم اشارت کرد و 
گفت: «آنجا رو و بگوی: یا رَبٌ أعُطنی البَراءَة!» ساعتی برنیامد که آن عجمی 
بازگشت: و به دست وی کاغذق و به خط سښبز بز آن نوشته که" «بسم الله الرّحْمنِ 
الزّحيم. هذه بَراءَةٌ فلان بن فلان مِنَ الثار.» 


8- ابراهیم بن یوسف بن محمد الرٌجاجی,» رحمه الله تعالی 
کنیت وی ابواسحاق است. والد ابوعمرو رُجاجی است. وی را در تاریخ مشایخ 
ا روھ و ار او اا تان ین ا ی در ری ایت اا ن ا کت 
مذهب است. 
از وي حکایت کنند که گفته |ست: «في خلاف البَفْس على وام الَأوقاتِ بَرَگة, وقد 
غات سي َة فن حطوة فما آنکني تدا ڑكها إلى سثين.» 


79- جعفربن محمد بن ضير اللدى الخواص» قدس الله 
تعالی سزه 

از طبقة خامسه است. کنیت وی أابومحمد است. بغدادی است. و ّلد محلتی است از 
بغداد. وی حصیرباف بود. شاگرد جنید و ابراهیم خواص است., و با نوری و رویم و 
سمنون و جَرّیری صحبت داشته بود و با غیر ایشان از مشایخ وقت و عالم بوده به 
علوم این طایفه و صاحب جمع کتب و تواریخ و حکایات و سیر مشایخ بوده. 
وی گفته که: «دویست ديوان دارم از آن مشایخې و دو هزار پیر شناسم از این طايفه .« 
وی گفته که: «عجایب عراق سه چیز است: شطح شبلی و نکتة مرتعش و حکایت 

.“« 
من 
و قبر وی به شونیزیه است» نزدیک قبر سری سقطی و جنید. 
شيخ الاسلام گفت که: «من یک تن دیده‌ام که وی را دیده بود و از وی حدیث داشت. 
قاضی ابومنصور هرویٍ وی را ب بغداد دیده بود.» 5 
وی گفته که: «الفبْوةٌ إحتَقار النفس ونه يم حَرَمَة المَُسَلِمينَ .“« 
و هم وی گفته: «كَنْ سريف الْهّة, فان الهِمَمَ تبلغ بالرَجُل لا المُجاقدات. » 
و هم وی گفته که: «در بیت المقدس بودم» ديدم که مردی همه روز خود را در عبایي 
پیچیده بود ناگاه برخاست و روی به آسمان کرد و گفت: کدام را دوستر می‌داری. آن 
که دوغبا و پالوده دهی یا آنکه این قندیلهای خانۀ ترا درهم شکنم؟ پس به جای خود 
O ld‏ یا این مرد روستایی است یا از اولیاء الله است. 
در میان آن که من در فکر کار وی بودم» ديدم که شخصی درآمد و با وی زنبیلی بزرگ 
e E E‏ گریست تا وی را دید آمد و بالای سر وی بنشست و گ 
برخيز: ! پس از زنبیل دو غبا و پالوده بیرون کرد. ان فی ت ور کان که 
خواست. پس گفت: این باقی را به فرزندان خود بر! آن شخص برخاست و برفت. 
من در عقب وی برفتم و گفتم: بدا بر تو گه. تو این مرد زا می‌شناختی؟ گقت: نی 
من هرگز وی را ندیده بودم غیر از امروز. SS‏ 
پالوده خواسته بودند و من مردی فقیرم و حمالی می‌کنم. گفتم که: هرگاه که خدای 
تعالی فتوحی رساند, بکنم آنچه می‌خواهید. امروز یک دینار کسب کردم و حوایج آنچه 
گفته بودند, خریدم و به خانه آوردم. خواب بر من غلبه کرد بخفتم؛ هاتفئ اواز داد که 
برخیز آنچه پخته‌ای به مسجد بر و پیش آن مرد که خود را در عبا پیچیده بنه! که ما این 


144 


را برای وی ساخته‌ایم؛ آنچه از وی بماند به فرزندان خود آور! از خواب درآمدم۔ 
فرزندان ان را پیش أوردند Û‏ بخوریم؛ برداشتم و اينجا أوردم؛ چنانکه دیدی.» 

شيخ الاسلام گفت که از جعفر خلدى ٍ پرسیدند که: «عا رفان کیانند؟» گفت: «هم 
ماهُم, وَل کائوا N‏ ایشان نه ایشانند. اگر ایشان ایشانند نه ایشانند.» 
شیخ الاسلام گفت که: «مُتز با من گفت که: صوفی نبود اگر بود صوفی نبود و آنچنان 
lG‏ ندانم که وی از که شنیده بود.» 

شیح الاسلام گفت: «سبحان الله! شگفت تر از این که دید در جهان؟ نیست در همست 
نهان! شخص در پیرهن روان و می‌گویند که او نه آن! کالبد در دل گم و دل در جان و 
جان در آن که زنده به آن است جاودان .« 


0- ابوالحسن الضوفى الفُوسنٌجى. رحمه الله تعالى 

LE TE 
بود. ابوعثمان حیری را دیده بود و در عراق با ابوالعباس عطا و جریری صحبت داشته‎ 
SS SG SS 
سخن‎ 
وهو من غلم مشایخ فته علوم التوحيد و علوم المعاملات, و أحَسَنهم طَريقَةَ في‎ 
NSE N الفُْوَة و التجريد. و كان حَلِقاً ينا‎ 
از پوشنگ بوده و به نشابور نشسته و طریقت صوفیان نیکو دانسته و سفرهای نیکو‎ 

ده. 
وی است که عهد کرده بود که: «هرگاه مرا احتلام افتد. چیزی بدهم نه دزونش که ان 
ا لل ا ر ل ا ن را و او اق 
تنها بود ازار از پای بیرون کرد و بر مغیلان انداخت تا هر که برسد بردارد وفا کردن 
عهد را. 
وی را پرسیدند که: «تصوف چیست؟» گفت: «اسمٌ ولاحَقيقَةٌ, و قد كان قبل حقيقة 
ولا اسم .« 
ابوعثمان مغربی گوید که از وی پرسیيدند که: «ظریف کیست؟» گفت: «الحَفيفُ في 
ذاته و أخْلاقه و آفعاله وَسّمائله من عير تگلْفي.» 
ابوبکر رازی گوید که شنیدم که ابوالحسن فوشنجی می‌گفت که: «مردم سه گروه‌اند: 
اولیا که باطن ایشان بهتر است از ظاهر ایشان و علما که ظاهرو باطن ایشان برابر 
است :و مال که ظاکی اسان مهافت اراظن اتان که احاف تم فووا 
دیگران انصاف مي‌طابند.» 
و هم وی گفته: «لْسَ في الڈنيا شىء أَسْمَج مِنْ مُحِبٌ لِسببٍ و عوض.» 


81-- بندار , بن الحسين بن هحمد بن المُهَلّب الشیرازی» رحمه 
الله تعالى 

اظ اة اج کیک وی ا نکی امد از اقل شیراز استة جه اجان بوذ 

و تربتش آنجاست. عالم بوده به اصول, و وی را در علوم حقایق زبانی است ني 

شاگرد شبلی است و با جعفر حذٌا صحبت داشته و شبلی قدر وی بزرگ می‌داشت. 

استاد ابوعبداللّه خفیف است و ميان یشان ای ات اسف دز ایل کسان دو ف 

ا طبری وی را غسل کرده. 

وی گفته: «نه از ادب است که از یار خود پرسی که: 1 ز کجا می‌رسی و در چه کاری؟» 

ازوی پرسیدند که: «تصوف چیست؟» گفت: «وفا به عهد.» 

سخ الالام گفت:دوفا ب عمد آن است که هرجه تز دل کوت که براق او گی ان 

را بکنی.» 


145 


وقتی عیّاری با صوفیی گفت: «فرق میان ما و شما آن است که هرچه ما بگوییم 
بکنيم» و شما هرچه بر دل گذرد بکنید.» 

شیخ الاسلام گفت که مشایخ گفته‌اند که: «پیشین خاطر که بر دل,گذرد از حق بود.» 
شیخ ابوالحسن جَهُضم همدانی گوید که بُندار آژجانی گفت که: «اللّه تعالی از معرفت 
چیزی به بنده‌ای دهد از بندگان خود و آن بنده به موجب آن معاملت نکند. الله تعالى 
آن را از وی بازنستاند و به وی بگذارد حجت راء تا فردا با وی به آن حساب کند اما 
زیادتی بار گیرد و در زیادت دربندد.» 

شيخ الاسلام گفت: «هرکه نه در زیادت است در نقصان است و این صعب است اين 
قوم را.» ث o‏ و o wu‏ ے so‏ 3 

و هم بُندار گفته: «مَنْ لم يَنْرُك الكل رسما في جَنَّب الحَق. لايَحْصْل له الكل حَقيقَة 
وَهُوَ الحة“ سبحانه .“ 


س 
2- ابوعمرو تن تيد الشّلمى, قڈس الله تعالی سژه 

ا الشلمنْ از جانب مادر وې E La el‏ 
کون کسی :ان انان که تر فته از دسا فی نه ست اومس و نوو لاه 
جنید را دیده بود و از کبار مشایخ وقت خود بود و وی را طریقی خاص بود از تلبیس 
حال و نگاهداشت وقت و حدیيتث فراوان داشت و ثقه بود. 

روزی ابوعثمان از برای خرج بعضی از ثغور مسلمانان چیزی طلبید۔ هیچ کس هیچ 
نداد. ابوعثمان تنگدل شد, چنانچه در مجلس بگریست. چون شب درآمد. ابوعمرو بعد 
از نماز خفتن کیسه‌ای, دو هزار درم در آنجاء پیش ابوعثمان آوزد و گفت: «این وجه 
را در آنچه می‌خواستید صرف نمایید!» ابوعثمان خرم شد و وی را دعای خير کرد. 
چون بامداد شد و ابوعثمان به مجلس بنشست. گفت: «ای مردمان! ما به ابوعمرو 
بسیار امیدوار شدیم؛ که دوشنبه دو هزار درم به جهت ثغر مسلمانان آوز د جزاه الله 
خیرآً.» ابوعمرو از میان مردم برخاست و بر سر جمع گفت: «آن از مال مادر من بود 
و وی به آن راضی نیست. ان را به من باز دهید تا به وي باز دهم.» ابوعثمان بفرمود تا 
آن. کینسنه را آوردند وبه وی دادند. چون شب درآمد. باز آن را پیش ابوعثمان برد و 
E‏ 


«رب شُکوت ابع مِن گلام.» 

E‏ «من ۾ كَرْمَث عليه تَفْسُة هان عليه ديثة 

و هم وی گفته: ا الأحسان حير منَ الأحسانِ .« 

و از وی پرسیدند که: «آن چیست که بنده را از آن چاره نیست؟» گفت: «مُلارَمَةٌ 
العْبُوديّة على اسع وَدوامٌ المُراقبة.» 

و هم وی گفته: «الالسن بعير الله تعالی وَحَشَة .« 


3- عبداللّه بن محمد بن عیدالرحمان الژازی الشّعرانی. 
رحمه الله تعالی 

از طبقة خامسه است. کنیت وی ابومحمد است. به اصل از ری بوده و به نشابور 

بزرگ شده با جنيد و با اتوؤعثمان ٠و‏ مجمد بن الفضل و زويم و شمنون و بو 

جوزجانی و محمد حامد و غیرایشان از مشایخ قوم صحبت داشته و از کبار اصحاب 

ابوعثمان بود و ابوعثمان وی را نرک فی دانیت. وی را ریاضات عجب است. عالم 

بوده به علوم این طایفه و حدیث داشت و ثقه بود. در سنة ثلاث و خمسين و ثلثمائة 

برفته از دنیا. 

وی گفته که: دازرف رسند الله الى را بز خوافقت :ل که وی کار کننده بود بر 


146 


موافقت خالق.» 

وهم وی گفته که: «معرفت حجاب بدرد ميان بنده و الله تعالی.» 

و هم وی گفته که: «دنیا آن است که محجوب گرداندترا از الله تعالی.» 
و هم وی گفته که: «شکایت و تنگدلی از اندکی معرفت زاید.» 


4- ابوالحسین السیروانی» رحمه الله تعالى 
نام وی علی بن محمد السیروانی است. استاد ابوالحسین سیروانی صغیر است» از 
سيروان مغرب بوده است بززرگ بوده و به دمیاط نشستی. 
شیح ابوسعید مالینی اورده در اربعين_ مشایخ که ابوالحسڀٍن سیروانی کنیر گوند که 
سهل عدالله ٹستری گوید: «کل مَنْ لَمْ يكن لکرگټه وَسکوڼه ٳِمام بَفُتدي يه في 
ظاهره تم يَرَجٌِ إلى باطنه فُطع به.» 
و هم وی گويد: «الضا قوق المُواقَقَة مَعَ مايْدو مِنَ العَبّب.» 
و هم وی از خواص طلب وصیت کرد. خواص گفت: «إِلْرَم الَقُقَراءَ. فان الْحَيْرَفيهم.» 


5- ابوالحسين القٌرافیى» رحمه الله تعالى 
نام وی على بن عتما بن تضر القراقی است: و قراقه دهی اشت به مض و گویند که 
وی به دمیاط بوده. شاگرد ابوالخیر تیناتی و ابوالحسن الصایغ الدینوری است. صد و 
ده سال عمر وی بوده در سنة ثمانین و ثلثماية برفته از دنيا. 
شيخ الاسلام گفت که: «قرافی یگانة دنیا و بی نظیر بود در وقت خویش و بس حاد 
اللظر و حاضر الوقت بود. با عام سنی بود و با خاص عارف و در خود موحد بود و 
نشان خود گم .“ 
شيخ الاسلام به آخر عمر ده تن از مشایخ مٿاخرنق اختیار کرده بود: شیخ ابوالخیر 
تیناتی و قرافی و حُصری و علی بندار صیرفی و نصرآبادی و سیروانی صغیر ونهاوندی 
9 قصاب و خرقانی 9 طاقی. 9 می گفت : «اینها جدااند.» 8 
وقتی قرافی در کشتی احتساب کرد. دست و پای أو ببستند و در اب انداختند۔ چون 
وقت نماز شد وی را در صف اول دبدند جامة وی تر ناشده. 
شيخ الاسلام گفت که: «زندة او را کسی نکشد. که وی به روح دیگر زنده است.» 
نش الاسلاد کیت کو ا ال ارات کرای کون که ون انرو کی ب اا 
شریعت. واجب بود که پنهان داری.» 


6- ابوسلیمان نیلی» رحمه الله تعالی 

شيخ الاسلام گفت که: «ابوسلیمان نیلی به قرافي آمد و بوسه بر سر قرافی داد و 
ك قرافی به وی نگریست و گفت: يا با سليمان! ا 

جامه می‌بینم, اما در ميان دو ابروی تو حکومت می‌بینم. دو خشت زیر سر 
می نھی؛ اما حاکمی در آن میان. بعد از ان ودرا پش از ضوفیکر ی به فرب خاکه 
کردند.> ر 
ابویکر دی ب فزاقی آمدا وی را کفت :کا با گرا اون ھی گوند که جرد چان 
تویی. . من ترا در ميان دو گهواره می‌بینم.» پس از آن چندان برنیامد که زنی خواست. 
وی را دو فرزند آمد. در ميان دو گهواره نشسته بود و سخن قرافی را یاد می‌کرد. 
قرافی را در فراست عجایب بسیار است. 


7- ابوسليمان خواص مغربنی» رحمه الله تعالى 
از این طایفه است. از مشایخ مغرب. وی است که وقتی در گزستانی می‌شد بر خری 
نشسته, مگس خر را بگزید. خر بجست و پای وی در درخت گز آمد و افگار شد. چوبی 
بر سر خر زد. خر روی باز پس کرد و به زبان فصیح گفت: «دٍه! که بر دماغ خود 


147 


ري !« 


8- ابوالقاسم نصرآبادی» قدڈس الله تعالی سژه 
از طبقة خامسه است. نام وی ابراهیم بن محمد بن مَخّمويه است. مولد و مقام وی 
نشابور بوده است. شیح اهل اشارت و حقايق و لسان تصوف بود. در زمان خود عالم 
بوده به انواع علوم از حفظ سنن و علم تواریخ و مختص به علوم حقایق. شاگرد 
ابراهیم شیبان است. شبلی و واسطی را دیده بود و با ابوعلی رودباری و مرتعش و 
ابوبکر طاهر ابهري؛ و غير ایشان صحبت داشته. اخر عمر به مکه رفت. ابوعثمان 
قگزنی یذیرة وی امد و به طننت با وی گفت ` «مکه چه جای تست؟» وی گفت: «بلکه 
چه جای تست؟ جای من است.» بسی بر نیامد که سببی افتاد که ابوعثمان به نشابور 
n‏ و نصرآبادی به مکه مجاور شد و همانجا برفت. در سنة اثنتین و 


سبعيین و 

ا ا پسر نصرآبادی, گفت مرا که وی گفت: «اذا بدا 
شیءٌَ من بوادی الحق» قلا يَْتَفِت بهار الى حَتّةٍ ولا إلى نار ولائكْطرَهُما ببالک. و اذا 

رَجَعْت عن ذلك الحال. قَعَظَمُ ما عظَمَة الله تعالى.» 

و هم وی گفته: «الژاغت في القطاءِ لا مقدار لَه و الژاغث في الَمُعطي عزيڙ.» 


9- ابوبکر رازی بجلی» رحمه الله تعالى 
نام وی محمدبن عبدالله الرازی است. به نشابور بوده از کبار مشایخ خراسان است. 
مرزوق بوده از لقاى مشایخ. استاد ابوعبدالرحمان شلفئ است و سّلمی تاریخ خود 
بنابر تاریخ وی کرده. شاگرد ابوبکر بیکندی است. 
شيخ الاسلام گفت که: «وی را وقتی بود عظیم و قبول ا در نشابور در کار 
کودکی مبتلا شد. وی را به وی متهم کردند و مهجور ساختند. اخر معلوم کردند به 
خلاف آن بود. وی را دیگر بار قبول پدید آمد. 
روزی در جامع نشسته بود. شيخ على بندار صیرفی با وی گفت: «ایها السیخ! این چه 
بود که واقع شد و ان از کجا افتاد ترا؟» گفت: «ای پیر! اگر عزم ابړاهیم و صدق و 
یقین موسی و عصمت عیسی و همت و صبر احمد عربی صَلواٿ الله عليهم أجمعین 
کسی را بود و نگاهداشت وی نبود, چون باد فتنه جهد. همه را باد ببرد و مرد در ميان 
ان بود.» 
شیخ الاسلام گفت که کسی ابوبکر رازی را گفت که: «در سماع چه گویی؟» گفت: 
«بس فتنه آمیز است و طرب انگیز, خویشتن را از فتنه گوش می‌دار!» گفت: «نه 
مشایخ آن کرده‌اند؟» گفت: «دوست پدر! آن وقت که وقت تو چون وقت ایشان شود 
تو هم چنان کن!» 


0- ابوبکر فالیزبان» رحمه الله تعالى 
از بخارا است. بزرگ بوده. جنید را دیده بود عمر وی دراز کشید. 
Se AlS Ns‏ «در سنة سبعين و ثلثمائة به بخارا 
شدم به زیارت شیخ ابویکر فالیزبان. وی را طلب کردم خانه‌ای بود یک در داشت؛ وی 
در آنجا بود. پیش وی درآمدم و سلام کردم. مرا بنشاند و سفره آورد. نان بود و جوز و 
نمک. من گرسنه بودم:: دست دراز کردم و می‌خوردم. در ميان خوردن به وی نگاه 
کردم وی می‌گریست. من دست باز کشیدم. مرا : بخور! که من از شادی 
می‌گریم. که ابوالقاسم جنید مرا گفت: دو ا ا ا کا 
کویی دو حجره بود در یکی از آن دو حجره از این سخنان بود و در آن دیگر نبود. آن 
کس را که را نکند که از آن حجره به این حجره آید و از این سخنان شنود. اکنون که از 


148 


فر ات کی کے ارا ھی اد و طلت ان کاو ھی این ایک اسک 


1- ابوالحسين الحْضرى» رحمه الله تعالى 
SBS ENG SA EAN Sg SEE |‏ 
شیخ سُلمی گوید که: «کس ندیدم از مشایخ تمام حال‌تر از وی؛ و نیکو زبان‌تر و بزرگ 
سخن‌تر از وی. لسان الوقت بود و یگانة مشایخ؛ به علم توحید مخصوص بود و کس در 
توحید و تفرید چون وی نگفتی. حنبلی مذهب بود.» 
شنت الاسام كفت که دوق ارد نشل است وغل را خود چ وى ا 5ر5 وة 
سخن شنوان بسیار بوده‌اند که سخن شنیده اند از وی اما این حديیث جداست, یعنی 
میراث شبلی وی گرفته بود و حصری را استاد جز شبلی نبود و شبلی در کار وی دور 
فرا بوده. وی را گفتی: أت ديوانة مثلى, بینی و بینک تاليف آرّلئی.» 
خضری.و ابوفبدالله خقیف ههتای بکدیگر بونذ ابن خفیف به آلت‌تر بود و حصری به 

ن تر. 

شيخ الاسلام گفت که: «شیخ عمو حصری را ندیده بود.» 
وی گفت که: «من حصری را ندیده‌ام؛ در سنة إحدی و سبعین و ٿلثمائة به مکه شدم. 
کفتھ چون بار کردم به زارت خضري و انو غد الله خف شوة: همان سال خبر به مکه 
رسید که حصری به بغداد و ابوعبدالله خفیف به شیراز برفت.» 

ى الخضرى حه الله الى وة ال ا هو شمر ف الح هه اخ ن سن 
و ثلثمائة. 
وی گفته: «الصّوفي لای رڅ في اٿ زِعاجه, ولايَقِرٌ في قراره .« 
و هم وی گفته: «الصوفئ الذي لايوجَد عگڌمه. ولايُعدم بعد ۇجُودە .“ 
و هم وی گفته: aT‏ الهی! از من راضی هستی که من 
از تو راض نا افد که ای کذاتا اکر چو ار ها واضی :ودی ر ضاق ما ظلدة 
نکردی.» 

وی را گفتند: «ما را وصیتی کن!» گفت: «#علكم قي اقل الاق بال( اة م ورون 
الشاب في الْمَعارف. نخ تَقِفُونَ على التّفريد باشقاط الخَدثان:» 
و هم وی گفته: او ن ر از هیچ چیز طلب راحت و 
خوشی نمی کنو هگر از فرایاد اوردن اشاشی که یس از انن ہز سن کرشغه ات در 
وقت صفای انس و مودت بی آمیزش کدورتها.» و این بیت خوانده اپست: 

إن هرا تلف شفلي بسّلمی لھ ان بے مالاخ ن 


2- ابوالحسین بن سَمُعون,» رحمه الله تعالی 
نام وی محمدبن احمدبن اسماعيل بن سَمُعون است؛ و کان يُلفُبُ بالناطق بالحكمة. از 
مشایخ بغداد بوده. او را زبانی است نیکو در این علم. مذکری کردی. 
شیخ ابوبکر اصفهانی خادم شبلی گوید که: «روز جمعه در مسجد جامع پیش شبلی 
نشسته بودم. ابوالحسين بن سَمُعون کودک بود درآمد. کلاهھی در غایت تکلف بر سر 
نهاده. کو اھا دته و لاھ نکر تشنبلی از پیش بشت وی تظر کرد و گفت: يا بابکر! 
می‌دانی که خدای تعالی را چه ذخیره‌ها است در اين کودک؟» 
یکی از این طایفه گوید که: «در مجلس ابن سمعون بودم. و یکی از این طایفه در پای 
منبر وی نشسته بود. ناگاه خوابش در ربود. ابن سمعون_ از سخن باز ایستاد. چندان که 
بیدار شد. ابن سمعون با وی گفت که: رسول را صلی الله عليه و سلّم به خواب 
دیدی؟ گفت: آری. گفت: م کو اتن ست ار سکن :بارا نادو ا جوات وا نر که 
نشورانم و از آنچه در آن بودی بریده نشوی.» 


149 


وی را گفتند که: «مردم را به زهد و ترک دنیا می‌خوانی» و خود بهترین جامه‌ها 
مي‌پوشی و خوشترین طعامها می‌خوری, چون است این؟» گفت: «وقتی که حال تو با 
الله تعالی چنان باشد که می‌باید نرمی جامه و خوشی طعام زیان نمی‌دارد.» 

شيخ الاسلام گفت که: «من با ابوالحسین بن سمعون نه نیکم که استاد من؛ خصری 
را می‌رنجانید و هرکه استاد ترا رنجه دارد و تو از وی رنجه نباشی؛ سگ به از تو بود.» 
شيخ الاسلام گفت که: کا عون ائ ام ود و ری وا رت 

ابن سمعون گفته: «هر سخنی که از ذکر خالی است لغو است و هر خامشی که از 
فکرت خالی است سهو است, و هر نظر که از عبرت خالی است لهو است.» 

وى اين عون :نة م او ست و تمان و تلتها تة 

وی راء چون وفات کرد در سرای وی دفن کردند و بعد از سی و نه سال خواستند که 
به گورستان نقل کنند کفن وی همچنان تازه و نو بود و اثر کهنگی و فرسودگی بر آن 
نبود. 


الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت: «از مشایخ گازرگاه دو تن قدیم‌ترند: 
یکی شیخ ابونصر خباز, مردی بزرگ بود. قومی از شاگردان وی به حچ می‌رفتند به 
زیارت خُصری شدند, حصری از ایشان خواست که: چیزی خوانید اگر توانید! یکی از 
ایشان آواز برآورد. حصری بیقرار گشت در سماع گفت: امسال شما را بار نیست» باز 
گردید! و گفت: نه شما شاگردان ابونصر خبازید بدان کوه هری؟ گفتند: آری. گفت: بی 
دستوری از پیش وی بیروںن آمده‌اید. باز کردند و تزدیک وی تنو بدا هر که بازگشت به 
سلامت افتاد و هرکه برفت به سّموم بسوخت و به عرفات نرسید. 
و دیگری از مشایخ گازرگاه. شیخ ابوالحسن سوهان آژن بود که در مسجد جامع ما 
نشستی .»> 
شیخ الاسلام گفت که شاگرد وی با من گفت که: «پیر ما پسین شب رمضان سجده 
کردی و تا صبح می‌زاریدی و می‌گفتی: خداوندا! آن روزه‌ای که داشتم برای تو و آن 
حج وار کردم و آن قران که خواندم از همه توبه می‌کنم مرا رایگان بیامرز و فرا 
پذیر!» 


5- شيخ احمد حَژانی» رحمه الله تعالى 
وی آن است که سی شبانه روز در مکه مجاور بود بر یک نهاری و آن وقت که 
برخاست بنهار بود. 
وی گفته که شیخ ابوالحسن مُعْتّمر می‌گوید که: ا یری به ودم ردي وی را 
گفت: مرا وصیتی کن! گفت: أفرد هِمَتک! جَهم رَفّی حاضر بود گفت: يا شيخ ! دور 
افکدی: وی رل خضری کیت :اکل :عله کہا کالوا عل چتانکه ر من پیھو دند ایر وی 
پیمودم.» 


6- جَهم رَفی» رحمه الله تعالی 
هُوَ مِنْ مُتأخُّرى الفِتيان و المشايخ و كان من الفُقراء الطادقين و كان مسشتهتراً 
بالسّماع والها فيه مات بينَ المسجدَيِنِ 
شيخ الاسلام گفت که: ودر را بود بیرون افد و فز دهان را قت : ؛ بيرون 
آییدا شمه یرون آمدند :در وقت گرو آمد.» 
و هم وی بود که روزی شخصی پیش وی به تکلف رقص کرد وی برخاست؛ سر در 
مڼان دو یائ ان شخض کزد و وی را ترداشت و از :دیوار به ذیواز ذیگز بار هی زد تا از 
هوش ببرد وی را. 


150 


7- ابوالحسن الأرمَوی» رحمه الله تعالى 
بزرگی بوده از این طایفه در ایام حصری و ابوعبدالله رودباری و ابن خفیف. همه 
مشایخ وقت بودند به اڙمی بوده و قبر وی انجاست. 3 
از وی پرسیدند که: «وفا چیست؟» گفت: «آنچه از ان بازآمدى. به آن بازنگردی.» 
گفتند: «این خود عام احت: آن خاص چیست؟» گفت: «آن که بدانی که از بهر چه 
أمدی.» 


E E ET‏ به شیراز 
بوده و مادر وی از نشابور است, در وقت خود شيخ المشایخ بود. وی را شيخ الاسلام 
می ‌خواندند۔ شاگرد شیح ابوطالب خزرح بغدادی است. رویم را دیده بود و با کتانی 9 
بن الجسين الرازى و ابوالحسین المالکی و ابوالحسین و ابوالحسين 
شا مرزوق بوده. عالم بوده به علوم ظاهر و علوم حقایق. 

شیخ الاسلام گفت: «هیچ کس را در این علم چندان تصنیف نیست که وی را.» 
اعتقاد پاک و سیرت نیکو داشته. شافعی مذهب بوده در سنة احدى و ثلاثين و ثلثمائة 
برفته ازدنیا. 

شيخ الاسلام گفت که: «از وی دو سخن دارم که که را کند که بازگویند. يکي آن که از 
وی پرسیدند که: تصوف چیست؟ گفت: وجود الله في حين العَفْلة. و دیگر آن که ازوی 
پرسیدند که: عبدالڙ حيم اصطخری چرا با سگبانان به دشت مي‌شود و قبا می‌بندد؟ 
گفت: بَتَحَفْفُ مِنْ بقل ما عَلیه. گفت: می‌شود تا از آن که در آن است دمی زند تا از 
بار وجود OO‏ .“« 

شیخ الاسلام گفت که: «در وجود لذت نبود که در وجود فرو شکستن و صدمت بود که 
در ان حواس مرد برسد.» 
وانشدنا لغيره: 2 ِ u‏ 

ری ڈ لاسّی ذکر ها قکَأبّما تقل :لی لی کل کک ےن 


شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته است که: «روزی زنی به من آمد که در فلان جای زنۍی 
دیگر است از رؤسای نواحی شیراز و از شیخ سؤالی دارد و نمی‌تواندکه خود بیاید.» 
شیخ گفته که: «من به نزدیک وی رفتم. گفت: ما را قصه‌ای عجیب واقع شده که در 
حیرت آن مانده‌ایم. در قبیلة ما کودکی بود روز افطار نمی‌کرد و با کسی سخن 
نمی‌گفت و به گوسفند چرانیدن از میان ما بیرون می‌رفت و گوسفندان را سر می‌داد 
و به یک جانب می‌رفت و نماز مي‌کرد. در این روزها بیمار شد. از برای وی بیرون 
قبیله سایه‌ای ترتیب کردیم و در آنجا بخسبید. ناگاه در ميان روزی که مردان قبیله در 
حوایج خود پراکنده شده بودند. دیدیم که از روی زمین بلند شد و در هوا می‌گشت. 
چنانکه آسیا بگردد. مادرش چون آن زا دید بذوید تا وی زا نکیرد.. به :وی تر سید وی 
بالا می‌رفت و ما به وی می‌نگریستیم تا در هوا از نظر ما غایب شد. 
مردان قبیله را خبر کردیم و پراکنده ساختیم. گفتیم شاید که در میان این کوهها و 
وادیها افتاده باشد, هیچ جا از وی اثری نیافتند.» شیخ گفته است که: «من متأ 
شدم. آن زنِ گفت: شاید که این را از من باور ندارید. جماعتی از زنان قبیله را اوا 
داد همه بر آن موجب گواهی دادند.»> شخصی در آن مجلس که شیخ این حکایت کرد 
کت :اها النسح !این می دو اند بود شنح گقت: دای نادان ایا کسی ست که 
منتظر این معنی مي‌باشد؟» 
وهم شخ انوغنداللة حقیف گفت اسنت که نوج واتی از راشان همفراه: خاجان به 
نشترار امد و شار شد بماریی سخت و یشن ها مردی ود صالح و زتی داشت صالحه. 


151 


آن جوان را به خانة وی فرستادیم تا خدمت و رعایت وی کنند. ناگاه روزی آن مرد 
امد رنگ وی متغیر شده و گفت: عَظمَ الله آجرکم! که آن جوان درگذشت. گفتیم: 
رنگ تو متغیر چراست؟ گفت: دوشینه آن جوان ما را گفت: امشب حاضر من باشید 
که امشبی بیش ندارم. عجوزۂ خود را گفتم: اول شب تو واقف وی باش و بعد از آن 
مرا بیدار کن و تو در خواب شو! چون ان عجوزه مرا بیدار کرد من تا سحر رعایت 
حال وی می‌کردم مرا خواب در ربود. ناگاه کسی آواز داد که: در خواب می‌شوی و 
SO AR‏ 
اواز حرکتی و روشناییی عظیم و ان جوان در نفس اخر. چشم وی را پوشانیدم و 
دست و پای وی را دراز کردم و جان بداد. ان فر درا فدھ این حر :ا به کش مکو 
و به تجهیز و تکفین وی مشغول شدیم.» 


9- ابوالخیر مالکی» رحمه الله تعالى 

نام وی بندار بن یعقوب المالکی است. از بزرگان مشایخ بود و انواع علوم جمع کرده 
بود. 
شیح ابوعبدالله خفیف گفته است که: «به جوانی روزه می‌داشتم و وصال می‌کردم 9 
شب در مسجد جامع می‌بودم و برای من یک قندیل می‌گذاشتند۔ اتفاقاً شبی باران 
افده تود و جراع فردة: یکی در مسجد را کوفتن گرفت. خادم جواب نداد. دل من تنگ 
شد, رفتم و در باز کردم. ديدم که ابوالخیر مالکی است. درآمد و بنشست. از هیبت 
وی پر شدم» إزار باز کرد و طعام بر آن؛ گفت: بخور! که من در خانة خود بودم این را 
پیش من آوردند نتوانستم که بخورم. که خاطر من به سوی تو بود. از هيبت وی 
نتوانستم گفت که در وصالم با وی چیزی خوردم. چون فارغ شديم. گفتم: اها الشيخ! 
سؤال دارم. گفت: بگوی! گفتم: مَتی يَصْفُو العش د مح الله؟ قال: إذا رفت المُخالقَة. 

من از این سخن تعجب کردم. Ee‏ ارا اتان تم تعجب کردند, 
e‏ ازوی پرسیدند. گفت: ما ر يجري بالليل لايدکڙ 
بالتهارٍ, و به ان اقرار نکرد.» 


ا «ما زاھ زاهداً مُتَحَلياً من الدنيا ادق ظاهراً من 

ابی بکر الشعرانی. روزی قصد زیارت وی کردم در اصطخر. es‏ 
گفت: یا باعبداللّه! امشب به برکت صحبت تو طعامی چرب خواهیم خورد. . پس 
برخاست. دیگی سفالین داشت بر بار نهاد. پاره‌ای گوشت قدید خشک داشت در دیگ 
انداخت و آب در وی ریخت و اندکی نمک در آنجا افکند ودیگ را برجوش آورد و با وی 
در آن رباط دیگری می‌بود. وی را گفت: هیچ نان پاره‌اي چند داری؟ گفت: اری و چند 
پارۀ نان آورد. آن را ترید کرد و از شوریای آن دیگ بر آنجا ریخت. و گوشت را بر روی 
آن نهاد و گفت: بخور! امن اران رو ورو وو وو گوشت بخور! پاره‌ای 
از آن گوشت گرفت تا مرا لقمه دهد. گفتم: نمی‌خواهم. گفت: شاید تو فلان و فلان 
طعام خواهی, آن فردا خواهد بود. به شهر درآییم و همة آنها را برای تو بگیریم. چون 
بامداد کردم به شهر درآمدم. فقرا جمع شدند و طعامی حاضر کردند. چیزی از آن 
طعام برگرفتم و به وی درآمدم. گفت: بگوی چه کار کردی! گفتم: هنوز چیزی 
نخورده‌ام. از تو التماس می‌کنم که با من طعامی خوری! با هم طعام خوردیم و من به 
شیراز روان شدم.» 


1- ابومحمد العتایدی» رحمه اللّه تعالی 


وی یکی از استادان ابوعبدالله خفیف است. 
وی گفته که: «هرگز کاسبی که حقیقت کسب را رعایت کند. چون أبومحمد عتابدی 


152 


ندیدم. هر روز نیم دانگ کسب می‌کرد و قوت وی از آن بود. دو حبه را نخاله می‌خرید 
و از ان دو نان می‌پخت. به یکی افطار می‌کرد و یکی را صدقه می‌داد.» 

و هم وی گفته که: «روزی بر وی درآمدم. پیش وی جزوی بود که موش پاره کرده بود. 
فته این چیست؟ گفت: این را موش پاره کرده است و من نیز از موشان بتشویشم. 
شبها به سر و روی من بر می‌دوند. گفتم: چرا چراغ روشن نکنی؟ گفت: چهل سال 
است که چراغ روشن نکرده‌ام. که از حساب آن می‌ترسم که آن را چند چیز باید تا 
میسر شود و همه را حساب است.» 


۳ 
2- جعفر الحَذا. قڈس الله تعالی روحه 

کنیته ابومحمد صَحِبَ الجنید و مَن فی طبَقَتّه و کان الشبلی بذکر مناقبه و یقول 
بفضله. 
دا تارتن الجمهن ازنة که کف ا ست ویر دی ا جال ر ار قر اء دوا 
وی نزدیک من برتر از شبلی است.» 
و هم بندار گفته است که: «وی محتضر بود شخصی بر وی درآمد در لباس صوفيان. 
وې گفت: باطنهای این طایفه خراب شد. ایشان ظاهرهای خود را بیاراستند.» 
توْفى سنة اجدى و اربعين و ثلثمائة. و قبر وی در شیراز است. 
شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته است که: «روزی مُوْمّل جَصّاص مرا گفت: برو و بین که 
جعفر حذاء را چه حال است. بر وی درآمدم ديدم که بر بساطی نشسته و گرداگرد وی 
In A SS TN‏ 
کردم و بنشستم. وی مرا پرسید و من وی را پرسیدم۔ هنوز نشسته بودم که حمال 
درآمد و ادوات طبخ درآورد. برخاستم که به درآیم. گفت: بنشین تا بهم چیزی خوریم! 
فتم: نیت روزه کرده‌ام. بیرون آمدم. چون پیش مؤمل رسیدم. گفت: چون دیدی 
جعفر را؟ چنانکه دیده بودم گفتم. مؤمل دست برآورد و گفت: خدایا! ما را سلامت و 
عافیت ارزانی دار! چون مدتی از آن گذشت, باز مؤمل مرا گفت: برو و بر جعفردرآی 
و حال وی را ببین! برفتم و به سرایی ویران درآمدم, و جعفر را طلب کردم. گفتند: در 
این خانه است. سه روز است که هيچ نخورده و نیاشامیده به ان خانه درامدم وی را 
دیدم روی بر خاک نهاده و در بر جامه‌های کهنه. بر وی سلام گفتم. ِ 
سر برداشت و هم اطراف روی وی از اشک تر گفت: یا باعبداللّه! حال چه گویم, 
چون می‌بینی؟ با وی رفق و تلطف کردم. اندک تسکینی یافت. اهل منزل گفتند: 
سوگند به خدای بر تو که وی را طعامی بخوران! که سه شبانروز است که هیچ 
و بسیار جهد کردم تا وی را اندک سَویقی خورانیدم۔ چون پیش مؤمل امدم؛ 

: چون دیدی جعفر را؟ آنچه دیده بودم گفتم. مؤمل گفت: اگر آن تنعم در توقف 
داشتی» بدین مبتلا نشدی.» 


س 
3- هشام بن عبدان» رحمه الله تعالی 

کنیت وی ابومحمد است. 

شیح ابوعبداللّه خفیف گفته است که: «چون هشام بن عبدان در نماز می‌ایستاد, وی 

را وجد و حال می‌گرفت. در محراب پس و پیش می‌رفت و قرآن می‌خواند۔ گاه بودی 

که از حُسن نماز وی يهود و نصاری و مجوس جمع شدندی و نظارۀ وی کردندی.» 

وی را یک گوسفند بود که شیر وی خوردی. وی را برمی‌داشت و برای چرانیدن به 

صحرا می‌برد. روزی هشام در خواب رفته بود چون بیدار شد دید که در زراعت 

تحصن درامدة است و می جرد وی را پیش صاحب زراعت برد و گفت: وی را بستان 

که زراعت ترا خورده است. صاحب زراعت گفت: من ترا بحل کردم گفت: مرا , به ان 

حاجت نیست. هر چند جهد کرد قبول نکرد. بگذاشت و برفت. 

شخ ابوعبدالله حفیف گویه که: «روزی باهشام در دعوتی بودیم. صاحب دعوت یک 


153 


جام حلوا آورد و پیش شيخ نهاد که شيخ بخورد. گفتیم که: نصیب ما هم بده! گفت: 
قرا اڈن نکرد که شما را بدهم. هر چند گفتیم قایده نکرد. از بیشن وق بربودیم و 
بخوردیم.» 
هشام را دهشتی و حیرتی رسید که یک سال از نماز بازایستاد: و مردم وی را تکفیر 
می کردند قصه وی به مشایخ مسجد جامع رسید. روزی همه بر وی درآمدند و ابن 
سَعدان مُحدث با ایشان بود. گفت: «مرا می‌شناسی؟» گفت: «اری. تو ابن 
سعدانی .» گفت: «چرا نماز نمی‌گزاری؟» هشام گفت: «مرا عارضی چند روی 
می‌نماید و مانع من می شود از نماز. » گفت: «مثل چه؟» خاموش گشت وهيچ جواب 
نداد. 
از شتځ :اتوغند الله خفنف پرسیدند که «شښبت چه بود که هشام تاز نمی کزد؟» گقت؛ 
کنو شه طا لی یت ھی کرد امور گنی ووی عالت :اه در مقام حیرت افتاد و از 
اعمال ظاهری بازماند.» 
مشاهده قايلى. و هر که به این قايل است وی را توبه می‌باید داد یا ادب می‌باید 
کرد.» هشام گفت: «مرا تلقین توبه کنید!» تلقین کردند, توبه کرد. روز دیگر بامداد 
آمد و دز برا بر مشایخ بیستاد و گفت: ا و و رو و !« 
شایخ برخاستند و پای وی بگرفتند ومی‌کشیدند تا از مسجدش بیرون 


4- ابومُحرز, رحمه الله تعالى 
از نواحی شیړاز است و از اصحاب ذوالتون مصری. 
شیخ ابوعبدالله خفیف گفته است که ابومحرز گفته که: «از فسا به عزیمت ږ شیراز 
بیرون آمدم و با قاید سلطان و اتباع وی همراه شدم. چون افعال و اقوال ایشان ر 
مشاهده کردم در سر خود بر ایشان انکار کردم و ایشان را دشمن گرفتم. و قصد 
کردم که از ایشان مفارقت کتم. ناگاه آوازی برآمد که: کمر قاید گم شده است. قاید 
سوگند خورد که همه قافله را تفتیش کند. همه را تفتیش کردند: همین من ماندم. 
گفتند: همه قافله را تفتیش کردیم, هیچ کس باقی نمانده است مگر این شیخ و مثل 
وی را کسی چون متهم دارد؟ قاید گفت: من سوگند خوړده‌ام. از این چاره نیست. 
مرقع مرا بالا داشتند آن کمر بر ميان من بود. گفتم: والله! مرا به این علم نیست. 
قاید گفت: اين از دزدی وی عظیم‌تر است. بعد از آن گفتند: «با و هماند کر 
هر کسی چیزی گفت. قاید گفت: وی را بر سر قافله بنشانید تا هر که در قافله است. 
یک یک بر وی بگذرند و در روی وی وی را توبیخ و سرزنش کنند. بعد از آن وی را 
بگذارید و با وی همراهی مکنید. همچنان کردند و مرا بر جای من بگذاشتندو برفتند.» 
و قصة خلا پاک کردن ابوحفص و رسيدن اتوفز اخ را که شر كذ در مقامات ر 
شيخ ابوعبدالله خفیف نسبت به شيخ ابومُحرز کرده است. نه به شيخ ابومزاحم. والله 


اعلم. 


کنیت وی ابوعمرو است. ا و با رویم صحبت داشته 
و سهل بن عبدالله تستری را دیده بود. طریقت وی ستر و اظهار شطارت بود. 
جامه‌های شاطرانه می بو شد و شکان داشت که به شکار میرد و کوران ن 
می‌داشت. 

شیخ ابوعبداللّه خفیف گوید که: «چون بر رويم درآمدم؛ مرا از حال عبدالرحيم 
اصطخری سؤال کرد. گفتم: در همین سالها از دنیا برفت. گفت: خدای بر وی رحمت 
کناد! با بسی از اين قوم در کوه لكام و غير ان صحبت داشتم از وی صابرتری ندیدم.»> 
گویند که وقتی به صید بیرون رفت. شخصی پنهان از وی در عقب وی برفت. چون به 


154 


میان کوهها رسید. سگان را بگذاشت و دژاعه‌ای با خود داشت درپوشید و بر پای 

تاد و به ذکر خدای تعالی مشغول شد. اوازی در کوه برامد که مرا تصور ان شد که 
هیچ شجر و حجر نیست و هیچ جاندار نیست, مگر که به موافقت وی ذکر می‌گویند. 
گویند که در خانة وی یک پوست گاو بود که شاخهایش نیز بر آن گذاشته بودند. چون 
تابستان درآمدی. شاخها را بگرفتی و آن پوست را به صحن سرا کشیدی و چون 
زمستان شدی در خانه کشیدی. 
جعفر حذاء گفته است که: «به اصطخر رفتم تا عبدالرحیم را زیارت کنم. به در سرای 
وی رسیدم ديدم که خراب شده است. بر وی درامدم ديدم که در زاويۀ خانه نشسته. 
با کهنه خرقه‌ای و بر وی بلایی که حیران شدم و ترحم کردم. مرا گفت: ترا چه شد؟ 
گفتم: ویحک! حالی می‌میری. از جای خود برخاست و به پایان سرا فرود آمد و سنگی 
عظیم بود برداشت و بر بام برد و گفت: برخیز ای قوی و این را فرود آر! من عجب 
ماندم. گفت: a‏ روز است که هیچ نخورده‌ام؛ بیرون رو و هرچه توانی بیار! 
شاید که مرا اشتها اید و با تو بخورم» من بیرون رفتم و از هرچه در بازار یافتم, چیزی 
آوردم و پیش وی نهادم.در آن نگریست. گفت: : بنشین و بخور! شاید که مرا رغبت 
شود. بنشستم و به رغبت خوردن گرفتم. در میان آنچه آورده بودم یک خربزه بود آن 
را ببریدم. گفت: از آن پارگکی به من ده! به وی دادم. دندان در آن زد و خاییدن 
گرفت. تواست که کرو برد سنو اخ و گت بردار که در بسته شده است! « 
وی را از پدر بیست هزار درم میراث رسید, اما در ڈمۀ قومی بود. ایشان را گفت: 
«هزار به من بدهید و ده دیگر شما را بحل کردم.» به وی دادند, آن را در توبره‌ای_ 
کرد. شب وی را وسوسه تشویش داد. گاهی می‌گفت: «به آن تجارت کنم و سود آن 
را بر فقرا نفقه کنم.» و گاهی می‌گفت: «در خانه بنهم و روز به روز آن را نفقه کنم.» 
در میانۀ شب برخاست و توبره را بر بام برد و مشت مشت می‌گرفت و به هر جانب 
می‌انداخت تا توبره خالی شد. چون بامداد شد. همسایگان گفتند: «همانا دوش درهم 
باریده است!» عبدالرحیم توبره را بیفشاند نیم درهم بیفتاد, با اصحاب گفت: «بشارت 
باد! که نان و باقلى شىد.» ایشان با هم گفتند: «این دیوانه را ببینید ! ده هزار درم 
پاشیده است و به نیم درم شادی می‌کند!» 6 
وقتی عبدالرحیم به عبادان رفت و بیست و یک روز انجا اقامت کرد هر چه شب به 
جهت افطار وی می‌آوردند, بامداد همچنان به جای می‌بود. اهل عبادان مشعوف وی 
شدند. چون آن را ديد از آنجا قصد سهل تستّری کرد. بر وی درآمد و گفت: «مهمان 
توام.» گفت: «چه می‌باید کرد؟» گفت: «سکباج می‌باید پخت.» سهل گفت: «چون 
کنم؛ که اصحاب من گوشت نمی‌خورند؟» گفت: «چه دانم؟ تو به ضیافت من قیام 
نمای !» سهل فرمود که سکباج پختند. گفت: «همچنان دیگ را بیارید lse‏ 
سایلی بر در برای خدا چیزی طلبید. گفت: «دیگ را به وی دهید!» دادند و وی هیچ 
نخورد. روز دوم سهل با وی گفت: «چه می‌خوری؟» گفت: «هم آن چه دی گفتم.» 
چون آن را بپختند گفت: «همچنان دیگ را به من آرید!» آوردند. و غلام سهل بی آن 
که وی داند بر در بیستاد تا اگر سایلی بیاید منع کند. 
سهل را گفت: «غلام خود را بگوی تا منع سایل نکند!» سهل غلام را منع کرد. ناگاه 
سایلی سؤال کرد. گفت: «دیگ را به وی دهید !» دادند. روز سیم گفت: «چه 
می‌خواهی؟» گفت: «همان که پیشتر گفته بودم.» چون بیختند. بیرون آمد و هيچ 
نخورد تا ماه تمام شد. تعد از ان هر دی را دید که چند نان زاره خشک :د ازرد و تز لت ات 
تشه به ات تر هی کند وهی خورد. وی رااستدعا کرد با وی بنشست و بخورد. 


6- مُؤمل الحَصاص. رحمه الله تعالى 


کون کارا را ساقر الحجاز, و العراق و كان حَسَن اللسان فى علم 
اوخيد و علوم المعارف مخ اله أف لأتكب 
وی جواب داد از مسایلی که على سهل اصفهانی به شیراز فرستاده بود. 


155 


چون نماز بامداد بگزاردی. به درس قرآن مشغول بودی تا آفتاب برآمدی نماز چاشت 
بگزاردی و بیرون آمدی. 4 
یکی از این طایفه گوید که: «یک بار چون از نماز بیرون آمد. در عقب وی برفتم. به در 
خان وی رسیدم, نزدیک به سیصد تن بودند از ارباب حوایج که انجا جمع آمده بودند. 
حاجت همه را گوش کرد و یاران خود را در قضای حوایج ایشان پراکنده ساخت و 
غلامان را گفت که: دست افزار را به فلان جای بريد که من به شما می‌رسم! این همه 
کار در یک ساعت بکرد. من متحیر شدم. روی به من کرد و گفت: ای فرزند! مرا 
بامداددر مسجد دیدی؛ این زمان خدای را ذاکرترم از آن که بامداد در مسجد بودم.» 
هرگاه که به کار مشغول بودی» باهیچ کس زیادت از جواب سلام سخن نگفتی و گ 
«من مُزدورم اگر جواب سلام واجب نبودی, جواب نگفتمی.» 
شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته است که: «چون مؤمل جصاص به مکه درآمد. پیش 
ابوالحسن مزین رفت و سلام کرد و بنشست و گفت: ايها الشیخ! سؤالی دارم؛ و من 
مردی چجمی‌ام با من رفق کن! گفت: سهل باشد. بپرس! گفت: هَل ترتقی الْفُهومُ 
إرتِقاءَ المَواجيد؟ ابوالحسن به وی نگریست و گفت: از کجایی تو؟ گفت: از شیراز. 
گفت: به چه مشهوری؟ گفت: به مؤمل. گفت: از آنجا برخیز که جای تو نیست! و وى 
را پهلوی خود بنشاند و دایم با وی می‌گفت که: أنت رجل اعََمي امُى! و می‌خندید و 
بعد از آن هر که مساله‌ای می‌پرسید. اشارت به مؤمل می‌کرد و می‌گفت: از شيخ 
بپرسید! و به وی جواله می‌کرد.» 
ا «عزیمت حج کردم و منهنوز خرد بودم؛ 
ص مرا وصیت کرد که: وقتی که به موقف برسی, قصد پس کوه عرفات 
اولیا را آنجا طلب کن که جای ایشان آنجا می‌باشد. چون به موقف رسيدم» زود 
بگذشتم و مردمان را بگذاشتم؛ هیچ کس راندیدم۔ بترسیدم خواستم که باز گردم, باز 
ارادت بر من غلبه کرد. مقداری دیگر برفتم به نشیبی رسیدم ديدم که در وی ده کس 
ایستاده‌اند و سرها پیش افکنده و در میان ایشان شیخی است بزرگ و شيخ من. 
ابومحمد عتایدی با ایشان است. چون مرا دیدند به شيخ من اشارت کردند. پس پیش 
ایشان رفتم و سلام کردم. جواب دادند. شيخ من مرا به پهلوی خود خواند. چون فارغ 
شندد. هه بر هان هات که نود روان دد وخ هرا کد که کودک را 
محافظت کن! من ميان آن شیخ و شيخ خود می‌رفتم می‌شنیدم که از کلام وی حرف 
سین به گوش من می‌آمد. مرا در خاطر چتان آمد که استغفار می‌کند. چون به مَرّدلفه 
رسیدم شیخ من مرا گفت که: اصحاب خود را آواز ده! آواز دادم جواب دادند. پیش 
ایشان رفتم و آن جماعت به جانب مشعر الحرام رفتند و بیستادند و نماز می‌گزاردند. 
من هم قضای حاجت خود کردم و به ایشان بازگشتم. ا بامداد تاز کی‌گزاردند: چوںن 
ES aS‏ 


7- ی بی ا رحمه الله تعالى 
شیخ ابوعبدالله گفته است که: کمیان لی ن اوهو یگری سی می گذشت: 
على بن شلویه گفت: e ES‏ 
آب بر کوه دیگر بود در برابر آن. خواست که طهارت کند. هر دو کوه سر فراهم 
آوردند. پای خود از,این کوه بر آن کوه نهاد و طهارت کرد و نماز گزارد.» 
و هم شيخ اپوعبدالله گفته که: «از بس که علی بن شلویه در صحراها و کوهها می‌بود. 
جماعتی از کردان مشعوف وی شده بودند. دو کس از رؤسای اسان پیش وئ اندو 
گفتند: هر کدام دختری داریم که هر یک را چهار هزار گوسفند است,. می‌خواهیم که 
ایشان را بزنی کنی و آن گوسفندان از برای صادر و وارد فقرا باشد. دختران را نکاح 
کرد. روزی مؤمل وی را دید گفت: این زمان بر ما تفضل مکن! تو هم مثل ما شدی. 
گفت: من اين را براي خدای تعالی کردم. مؤمل گفت: ما نیز از برای خدای تعالی 
کرده‌ایم. علی بن شلویه گفت: من ایشان را سه طلاق کردم شما هم اگر راست 


156 


می‌گویید طلاق گویید! مؤمل وی را گفت: يا مَيشّوم! نسيت السَتَة في الطلاق.» 


8- ابوبكر الاشكاف. رحمه الله تعالى 
شيخ ابوعبدالله خفیف گفته است که: «ابوبکر اسکاف سی سال روزه داشت. چون 
وقت نزع امد پاره‌ای پنبه به اب تر کردند و پیش دهان وی بردند. ان را بینداخت و بر 
روزه برفقت.» 


9- ابوالضځاک» رحمه الله تعالی 
او الله فف کف اسف كا لای فم که رام جا هة 
بودم. ابلیس را ديدم که در کوچه می‌گذشت. گفتمن ای ملعون! اینجا چه می‌کنی؟ پای 
از زمین برداشت و به بام برآمد. در هم افتادیم. سلیی پر وی زدم و وی را بینداختم و 
از آن سالها گذشت. وقتی مرا اتفاق حج افتاد. چون بازگشتم, به جویی رسیدم که پل 
نبشته بودند و آبی عظیم بود. از گذشتن عاجز شدم, ناگاه پیری ضعیف ديدم که به آب 
دزافد. با خود گفتم من ضعیف‌تر از این پیر نیستم. رخاتم :و بز .عقب وئ دراهدة: 
چون په میان آب رسیدیم. ان سز پائ جود و کار جوی تهاد و ترون رقت . من در 
میان آب ماندم. آب بر من غلبه کرد غرق شدم و جامه‌های من تر شد و مرا اب 
فی کرد انید و می‌برد تا آن:رغان که خداۍ لی آعانت کردو مرا ]ب ر کار نراقت 
آن پیر ایستاده بود ونظارۂۀ من می‌کرد. چون خدای تعالی مرا نجات داد و بیرون آمدم. 
آن پیر گفت: چون دیدی یا اباالطّځاک. توت کدی که دیک مرا لی نزتی؟ »> 


0- ابومحمُد الحَفاف. رحمه الله تعالی 


شیخ ابوعبدالله خفیف گفته است که: «ابوالحسن مزبّن به ما نوشت که: شما را 
SSE SE BCE SA Es‏ 
محمد خفاف خواسته بود.» 

و هم وی گفته است که: «ابومحمد خفاف با مشایخ شیراز یک جای نشسته بودند. 
سخن در مشاهده می‌رفت. هر کس به قدر حال خویش سخنی گفتند و أبومحمد 
خفاف خاموش بود. مؤمل جصاص وی را گفت: س ا هر سخنی 
خوب که در این باب بود گفتید. مؤمل گفت به هر حال تو هم سخنی بگوی گفت: آنچه 
شما گفتید حد علم بود نه حقیقت مشاهده,؛ و حقیقت مشاهده آن است که حجاب 
منکشف شود و وی را عیان ببینی۔ وی را گفتند: تو این زا آز کجا ھی گویی و این را 
چون معلوم شده است؟ گفت: در بادیة تبوک بودم و فاقه و مشقت بسیار به من 
رسید. در مناجات بودم که ناگاه حجاب منکشف شد. وی را ديدم بر عرش خود 
نشسته. سجده کردم و گفتم: مولائی! ما هذا مکانی و موضعی منک! چون قوم این 
ل . مؤمل وی را گفت: برخیز تا بعض مشایخ را زیارت 
برخاست. مؤمل دست وی گرفت. و به خانة ابن سعدان مُحدث درآمدند و سلام 
کد ابن :ساز ظط و قرخت اتان کرد وول گت اھا الا ر ار روچ 
لتا الحديت المروئ عن الثبئ صلى الله عليه و سلم اه قال: إن للشيطانِ عَرشا بين 
السّماء والأرض, اذا اراڌ بعبد فة کشف له عنه. ابن سعدان گفت: جتني فلان عن 
فلان وأسند ان الثبى صلى الله عليه و سلّم قال: إن للشيطانِ عَرّشاً بين السّماءِ و 
الأرض, اذا اراد بعبدٍ فتن كشف له عنه. 

چون آبومحمد این حدیث را بشنید. گفت: یکبار دیگر اعاده کن! اعاده کرد. گریان شدو 
برخاست و بیرون رفت و چند روز وې را ندیدیم. بعد از آن آمد, گفتیم: در ایام غیبت 
کجا بودی؟ گفت: نمازهایی را که از آن وقت گزارده بودم قضا می‌کردم» زپرا که 
شیطان را پرستیده بودم. پس گفت: چاره نیست از آن که به همان موضع که وی را 


157 


دیده‌ام و سجده کرده‌ام بازگردم و وی را لعنت کنم. پس بیرون رفت,؛ و دیگر خبر وی 
نشنیدیم.» 


1 و 312- حسن بن حَمّویه و صاحبه ابوجعفر الحَرار 
شیخ ابوعبدالله خفیف گفته است که: «ابوجعفر حژار, صاحب حسن بن حمويه,؛ از 
اضطخر تزدیک ها :امد اتن ډیدان گکفت: ارزوی ان دارم که امشف وی را نزدیک ها 
حاضر کنی. وی را به مجلس وی حاضر کردم. در اثنای مجلس, ابن زیدان حرار را 
گفت: دوست می دارم که از حکات خود ری کوبی:. گفت: مرا خود حکایتی نیست. 
اما اگر می‌خواهی آنچه از مشایخ دیده‌ام با تو حکایت کنم. ابن زیدان گفت: من هم 
این می‌خواهم. حرار گفت: من و جمعی دیگر پیش حسن بن حمویه نشسته بودیم؛ و 
وی سر پیش افکنده بود. اا ی ا کا ار ما در 
یکدیگر نگریستیم و با یکدیگر گفتیم که: این قصه را با هیچ کس مگوبید! که خواهند 
گفت: باز تادرؤای دیگږ اوردند! سه روز بود که وی را ندیدیم و از وی خبری نشنیدیم؛ 
و هرکه ازوی خبر می‌پرسید می‌گفتیم: مشغول است. بعد از سه روز ناگاه دیدیم که 
ازدر مسجد درآمد متغیر اللون, و از هیبتی که داشت کس را با وی امکان سخن نبود و 
من همیشه با وی انبساط می کردم گفتم: ابّها الشیخ! نزدیک من مقداری پنیر تازه 
است, اجازت می‌دهی که بیارم؟ 6 فة وی :را نتر ارخ خوش :خی امد فت بيار ! 
آوردم. یک لقمه بخورد. پس به دست اشارت کرد که: بخورید!» 
شخ ۔انوفندالله خفف گفت که «ابن زیدان روی به من کرد که: هیچ شک نیست که 
این مردی است ضادق, اما این کات را اور تمي دارم خله‌اق شان که هرا باوز 
شود کفتیر که ار رای :شه خامة خواب بندازند تااخواټ کنو از رچ راه براساند! 
جامة خواب انداختند و وی در خواب شد. من با ابن زیدان بنشستم و ان را بيان 
می‌کردم تا آڼ وقت که گفت: باور داشتم.>_ 
شیخ ابوعبدالله را پرسیدند که: «آن حال چگونه بود؟» گفت: «وی از مکان خود دور 
نشده بود اما وی را لباسی پوشانیدند که به ان از ابصار غابب تىد.» 


س س 
13- عبدالله القضار, رحمه الله تعالی 
شیخ ابوعبدالله خفیف گفته است که عبداللّه قصار گفت که: «وقتی به عزیمت حج 
بیرون می‌رفتم مشایخ شیراز مرا گفتند: E ER‏ 
ما به وی برسان و بگوی که: ما به فضل تو معترفیم و هرچه می‌گویی باور می‌داریم 
از تو چنین به ما رسیده است که روز عرفه از جای خود بیرون می‌روی و به موقف | 
کرات ا ار ا اہر ھی وی اکرو این را ات ما وار دوک ا به این 
ایمان داریم!» عبدالله قصار می‌گویدکه: «قصد وی کردم و بر وی درآمدم ولاه 
کردم. وی نشسته بود, ازاری در خود پیچیده و نعلینی از چوب پیش خود نهاده» و 
چشم وی بازمانده بود چون والھی حیرانی۔ هيبت بر من مستولی شد سخن نتوانستم 
کرد. در ميان آن که نشسته بودم» زنی آمد و گفت: ايها الشیخ! مرا پسری است بر 
E‏ سهل گفت: لِمَ لاتحهلیه الى عند ربّه؟ آن زن در 
E E I‏ اشارت کرد برخاستم و دست وی بگرفتم. برخاست 
و نعلین پوشید و روان شد. و آن زن نیز روان شد و وی را ببرد تا کنار شط. آن صبى 
را دید در سّماریه. سهل وی را گفت: دست خود را به من ده! آن زن گفت: موا 
دست دادن. سهل آن زن را گفت: دور شو! آن صبٌی دست به وی داد گفتن برخيز! 
دز خاست ‏ و به کنان آهد: سهل صاحب سماریه را گفت: ٠‏ نو برو. ! پس صبی را گفت: 
وضو ساز و دو رکعت نماز بگزار! چنان کرد. پس آن زن را گفت: دست وی بگیر! 


158 


بگرقت و با بکذیگر برفتند.» عبدالله. گفت: «چون آن را بدیدمء دهشت من برفت و 

نیساط کردم, و رسالت مشایخ رسانیدم, سول ساعتی سر پیش افکند بعد ا آن 

كفت نا دوست ! هول القوم توفنون يالله قعل ها تشاء؟ فلت عم قال فعا 
سؤالهم عَم ذلک؟» 


4- ابراهیم المتوکل» رحمه الله تعالی 
شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته است که یکی از این طایفه با من گفت که: «به صحرا 
گفتم: بیا تا برویم و با هم چیزی خوریم! پیراهن خود را همچنان تر بپوشید و با من 
قرا ی چون کارت راه وک و ا کی لفل در راا ن ا 
هرچند جهد کردم نیامد.» 
یکی از مشایخ, ابراهیم متوکل را گفت: «می‌خواهم که در این ماه نزدیک من افطار 
کنی!» قبول کرد. یک شب وی را گفت: «برخیز تا شحور کنیم!» برخاست. گفت: «آن 
سفره را فرود آر!» گفت: «من این نمی کنم» زیرا که این حرکت است در اسباب» و 
من در اسیاب حرکت نمی‌کنم.» یک شب وی را دید که سفره پیش نهاده و چیزی 
می خورد؛ گفت: «نگفتی که من در اسباب حرکت نمی‌کنم. پس این چیست؟» گفت: 
وللا کمن دن انچر کت کدف از ای جود رخا سه تر هن بز نة :هة 
در پیش من افتاد. اين است که می‌خورم .“« 


5- ابوطالب حَزرح بن علیى» رحمه الله تعالی 
شیخ ابوعبداللّه خفیف گفته است که: «ابوطالب حَرْرَج از اصحاب جنید بود. به شیراز 
اک ولت نک ات دای کی که ک مت او وا که حار کی که م اار 
کردم. هر شب قریب به شانزده هفده بار برمی‌خاست. یکی از شبها نشسته بودم و 
خیلی از شب گذشته بود چشم من گرم شن کان اواز دادو بود نشتیده بود دیگز 
آواز داد برخاستم و طشت پیش بردم. گفت: ای فرزند! وقتی که خدمت مخلوقی را 
همچو خود نیکو نتوانۍ کرد خدمت خالق را چگونه به جای توانی آورد؟» 
و هم وی گفته است که: «وقتی غقایب بودم آواز داد که: شیرازی! من نشنودم. نکر 
باره آواز داد و گفت: شیرازی! هین لتک اللّه! من بشتافتم و طشت به وی بردم.» 
لی :یلم ار شخ ابوعدالله پرسید که کی آن لک الله را ار وی چون :شندی؟» 
گفت: «چون رَحمَک اللّه.» 
ق الالام كت «فلن واهة ریا کل اساد و ور هه اد و قان 
وى تخورةه باد و لف الله او ده و و رج الله ر ناته بود و بو درد و 
ناکامی: ز ند نگشته اپا شد وی خود ژ ته باشند لایفلح. اتاد و پیر در بايد مرد بی یدز 
چنان سَنّدره و لایفلح نباشد که بی استاد و پیر.» 
شبی آواز طرکست آمد. شیخ ابوطالب گفت: «شیرازی این چه آواز بود؟» ابوعبداللّه 
خفیف گفت که: «من در شبانروزی یک باقلی خشک بحورم و هر روز با کم می‌آورم, 
تا اکنون با نوزده باقلی آورده‌ام در ماهی.» شیخ ابوطالب گفت: «شیرازی این را به 
ناز دار! که آنچه مرا افتاد از آن افتاد که با ابوالحسن مزن در دعوتی e‏ َة 
رای کے اندو آوردند و من عهد داشتم که بریانی نخورم. دست خود از آن کشیده 
داشتم. ابوالحسن مزین گفت: کل بلا أثت, یعنی بخور بی آن که خود را در میان بینی! 
من گمان بردم که حال چنان است که می‌گوید. یک لقمه بخوردم احساس کردم که 
ایمان از من بیرون رفت و من از آن وقت هر روز بازپستر می‌روم.» 
شيخ الاسلام گفت: «یعنی وی را پوشش و استتار افتاد. که ایمان وی معاینه بود 
ایمان تو شهادت است, 9 ایمان عارف مشاهدت.» 


159 


وشخ انو غدالله خف کته انس ۶ھچ چن تست مرند را زنانفتدتو از اة 
نفس در رخصت جستن و قبول تأویلات.» 
و هم شیخ ابوعبدالله گفت که: «اول مجلسی که ابوطالب در شیراز داشت» پلاسی 
پوشیده بود و عصایی در دست گرفته؛ آمد و بر کرسی نشست. و من پهلوی او بودم, 
به مردم نگریست و گفت: نمی‌دانم چه گویم. گناهکاری‌ام میان گناهکاران و بگریست 
و مردم را بگریانید, و فریاد گریه از مجلس برخاست. وی را قبولی عظیم پدید آمد که 
خاک قدمهای وی به نیت شفای بیماران می‌گرفتند۔ بعد از آن سببی واقع شد که هیچ 
کس به وی التفات نکرد و از وی همه کس اعراض کردند ا رار یه فنا ر فاخا 
هم کسی به وی التفات نکرد. از | نجا به اصفهان رفت. 
من به علی سهل چیزی نوشتم و شرح محل و مقام وی کردم. وی بر على سهل 
درننامد و ذرارو وی شخان کفت: لی نهل از وی اقراض کرت ار اجا ته کوهقشتان 
عراق رفت و به همدان درآمد. ابوعلی وارجي عامل همدان بود پرسید که: حاجت تو 
چیت؟ گفت اداۍ واهۍ که :دارم انوعلی آن را ادا کزد .و پرسید که دټکر جه جاجحت 
داری؟ گفت: در فلان موضع برای من رباطی بساز! بساخت. به آنجا درآمد و آن را 
سیاه ساخت و پلاس سیاه پوشید, و در آنجا می‌بود تا از دنیا برفت.» 
شيخ الاسلام گفت: «جوانمرد آن است که چون وی را مصیبتی رسد یا از او چیزی 
فوت شود مصیبت را فرا سازد و به حسرت و ندامت تدارک جوید.۔ ذز نه آن که اهل 
مصیبت و فوت باشد, و آن را نهان دارد و اظهار دعوی کند و به تمامی مغرور گردد.» 
شخ انوعبدالله.گفت که شخ ابوطالب گفت که: «جوانی. از خزاسان به زبارت جنیذ 
آمد, جنید عصا و رکو وی به خانه برد و در ببست و آن شب اصحاب را اجتماعی بود 
جنید گفت: وی را با خود ببرید و بامداد پیش من آرید! چون شب طعام خوردند, به 
طریق مزاح و طیبت انگشتری باختن آغاز کردند و اشارت به آن جوان کردند که: 
موافقت کن! وی ابا نمود و ایشان را تعبیر کرد. شبلی به وی نگاه کرد و گفت: 
وش س واگر نه برخیزم و سرت از تن بکنم. آن جوان خاموش گشت و هيچ 

و برفت. روز در ین بت با جنيد بر ختاست و به خانه رفت تا عصا و 
رکوه را بازجوید نیافت. بیرون آمد و با اصحاب گفت: چند نوبت شد که شما را وصیت 
می کھ که جون کر سی آنا اند وی زا خو ارمداری ؟ و کد تھ خاک فخا و رکوه اد 
خانه برداشته است, بی آن که من به وی دهم و رفته است.» 


36- ابوعلی وارجی» رحمه الله تعالىی 

شيخ ابوعبدالله خفیف فس سژه گفته است که: «ابوعلی وارجی به شیراز آمد په 
عمل و حکومت, و از برای صادر و وارد فقرا مایده نهاد. عدار هر تمار شاف هی امد و 
با ھا مینست و ہا بکدیگر سخان می گفییم کی از نها د کن ایام ارات ذر مان 
آمد. پیراهن خود را بالا داشت بر گردن وی نشانی بود به مقدار طوقی. گفتم: که این 
چیست؟ گفت: در کوه لكام می‌بودم و پلاسی پوشیده بودم گردن مرا بخورد. چون از 
آنچا با زگشتم. گوشت بر آورد و این نشان آن است که باقی مانده. ينق فتن سبب 
درآمدن تو در این عمل چه بود؟ گفت: مادر من پیر و ضعیف شد و بر من وام بسيار 
جمع آمد, محتاج شدم به این که می‌بینید.» 


7- ابوالفضل جعفر الجعدی» رحمه الله تعالی 
شخ انو الله کف ست که که حفر کدی ر تاد ند که اتو عفرو اضخری که 
است که: غسل می‌کردم ازار من گشاده شد. ديدم که دو دست از پس پشت من پیدا 
شد و ازار مرا محکم بر میان من بست. جعفر جعدی برخاست و به اصطخر رفت و به 
خانة اکرو ا وا و بگرفت. اصحاب ابوعمرو برجستند. گفت: بگذارید! که 
غضب وی لله است. و دوازده فرسنگ راه پیاده آمده است. پس ابوعمرو به مقام 


160 


ادان رامدو گت چان تف ام نلکه جتن و جتن كفه ام بعد ار أن أضحات را 
فرمود که وی را خدمتکاریهای نیکو کردند.» 


8- ابوالقاسم القصرى,» رحمه الله تعالى 

وی از کان اضجات جنید بود. تة او الله حف کیا ست که د رور ی مرا گ2 
مرا به صحرایی بیرون بر! وی را به صحرایی بیرون بردم. به موضعی رسیدیم 
مصطبه‌ای بود و جماعتی نرد بازی می‌کردند با ایشان به بازی کردن بنشست. من از 
آن متغیر شدم و خجل گشتم, در وقت بازگشتن به جای دیگر رسیدیم. جماعتی 
E Dg gd E ES‏ ان جماعت 
کاردھا برکشیدند۔ وی گفت: کاردها را به من دهید تا بخورم! من از این دو حال وی 
عجب ماندم, از وی سؤال کردم گفت: ar‏ گریم چنان باشد و 
ابوبکر رى که i‏ و در ONE‏ شيخ اتو دال ابوالقاسم ڪر اائن ت 9 
مو نات کے وک واوو کک واو اشوا کی و شل وو ووو اهاد و اله 
تعالی اعلم. 
و هم شیخ ابوعبداللّه فرموده که: «ابوالقاسم قصری کثیرالاطراق بود. یعنی بسیار سر 
در پیش می‌انداخت. از وی شنب آن را پرسیدم, گفت: پیش از این در قدیم الایام در 
هر هفت شبانروز یک بار چیزی می‌خوردم. مردی از جن می‌آمد و بر من سلام 
می‌کرد. اما وی را نمی‌دیدم. یک روز وی را گفتم: چه باشد که ظاهر شوی؟ ناگاه 
ديدم که شخصی در خوبترین صورتی بر من ظاهر شد. گفتم: چه کسی تو؟ گفت: من 
GES GG SG CE‏ 
کنیم و سلام گوییم. 
پس گفتم: TS‏ مرا دوست گرفت و با من 
انس تمام پیدا کرد و چیزها به من می‌آموخت. روزی وی را گفتم: بيا تا به مسجد 
رانم و ساعتی :نھ 1 كفك وقتی که بنشینی و سخن گویی و مردم ترا بینند و مرا 
نبینند, ترا به وسواس نسبت خواهند کرد. گفتم: بیا تا در اخرهای مسجد بنشینیم که هر 

را نبیند. شن دز امدت و ندنه گفت: این مردمان را چون می‌بینی؟ گفتم: 
بعضی را نیم خواب و بعضی را در خواب و بعضی را آگاه. گفت: آنچه بر سرهای 
انشان :انیت می نی ؟ کف بی چشمهای مرا بمالید, ديدم که بر سر هر کسی عغرابی 
نشسته است. بعضی را بالها به چشم فرو گذاشته است؛ و بعضی را بر سر نشسته 
است, و بعضی را گاهی به وي فرود می‌آید و گاهی بالا می‌رود. گفتم: اين 1 
گفت: مگر نخوانده‌ای قول الله تعالی را که: ومن تفش عڻ ذگر الركمن ” E‏ 
سَبْطانا. قَهُوَ لَه قريڻ خ(36/زخرف) اينها شیاطین اند که بر سرهای ایشان a‏ 
بر هر یک به قدر غفلت وی استیلا بافته‌اند. 
و آن جنی به این طریق به من می‌آمد و بر من ظاهر می‌شد تا روزی سخت گرسنه 
شدم و پیش من از نان صدقه بقیه‌ای بود و تا وقت افطار که عادت داشتم چهار روز 
مانده بود. پاره‌ای از آن نان گرفتم و بخوردم, گرسکئ من نفاکن شد ناگاه آن جٹی 
آمد و بر من سلام کرد. اما ظاهر نشد. گفت: ما از بهر این ریاضات و صبر بر آن 
می‌خواهیم شما را. چون ما ترا امتحان کردیم. بر آن صبور نبودی. این بگفت و برفت 
و یکر باز شاد اين سر در پیش انداختن ا وقت أاست.» 


9- عبدالعزیز بَخرانی» رحمه الله تعالى 
شیخ ابوعبدالله خفیف قدس الله تعالی سژه گفته است که: «عبدالعزیز بځرانی در 
زمستانی سخت سرد به شیراز آمد و جامه‌های کهنه داشت و هر فتوحی که وی را 
می‌رسید صرف فقرا می‌کرد. سه روز در یر از جود ہا وی در این بات سن -گفنند: 


161 


گت فن فن می رند ار خامدهای طا تس مرا کت با اعد الل قرا از این 
شهر بیرون کن که در نیت من نیست که در این شهر جامۀ نو پوشم! گفتم: به کجا 
می‌روی؟ گفت: به ناحیت بحر. مشایعة وی کردم و به دروازه‌ای که به آن جانب بود 
بيرون رفتيم. تاگاه دیدیم که اتوالخیر مالکی تز استر خود نشسته و پای می‌جنباند و ما 
را اواز می قدو ا ود حورد ی هرا دارم بیستادیم تا به ما رسید. گفت: تفصّل 
کنید تا بهم این طعام بخوریم! پس بنشستیم و بخوردیم. بحرانی برخاست و سجاده بر 
دوش انداخت. ابوالخیر گفت: کاش از این طعام چیزی با خود برداری. گفت: مطبخ 
من پیش رفته است. ابوالخیر گفت: ما به این طعامها چه کنیم؟ بحرانی گفت: پیش 
سگان انداز! و برفت.» 


0- ابوالحسن حکیمی,» رحمه الله تعالى 

وی گفته که از جنید شنیدم که گفت: «روزی در مجلس سری سقطی بودم و انجا 
مردم بسیار بودند و من حردتر ایشان بودم. سژری_ٍ پرسید که: چه چیز است که خواب 
را می‌برد؟ هرکسی چیزی گڳفت. یکی گفټ: E‏ يکي گفت: کم خوردن آب. 
نوبت به من رسید, گفتم عِلْمُ اقلوب ڀالطلاع الله على كُل تفس يما كَسَبَٿ. گفت: 
اخنشیت نا ی و قرا ته نزدنک خود اند و از ان روز قر جا ستو بر تمه قد هد 
و هم حکیمی گفته است که: «حال یکی از مشایخ از جنید پرسیدم که اقتدا را شاید؟ 
lS SS SG E‏ نه او را 
بگذار!» 


1- ابوعلی حسین بن محمد الأکار» رحمه الله تعالی 
ویار اضخات: شخ ایوعدداللے خفف است و ن شخ انو اشاق کازروتى فس الله 
تعالی ارواحهم. 
گویند که شیخ حسین أکار به کازرون رسید, مشایخ آنجا پیش وی جمع شدند و شيخ 
ابواسحاق هنوز کودک بود وی نیز با ایشان آمده بود. وی را گفتند: «این کودک قران را 
نیک می‌خواند.» وی را فرمود تا قرآن خواند, وی را خوش آمد و تواجد کرد. چون فارغ 
شد وی را از مشایخ طلبید و به شیراز برد. و از مشایخ وقت و اصحاب شيخ 
ابوعبدالله خفیف سماع حدیث فرمود و با وی به عراق و حجاز مسافرت کرد و به 
برکت صحبت وی رسید به آنچه رسید. 

و شيخ حسین بعد از ثلثمائة از دنیا برفت» و قبر وى بر در روضة شيخ ابوعبداللّه 
خفیف است در شیراز. 


2- شیخ ابواسحاق ابراهیم بن شهریار کازرونی» قدٌس الله 
تعالىی سره 

وی فارسی الأصل است. و مولد و منشاً وی تَوَرّدٍ کازرون بوده و شهریار پدر وی 

مسلمان شد و ولادت شيخ و سایر اولادش در زمان اسلام بوده و انتساب شيخ در 

تصوف به شیخ ابوعلی حسین بن محمد الفیروزابادی الاکار بوده و به صحبت بسیاری 

از اهل حدیث رسیده در کازرون و شیراز و بصره و مکه و مدینه و از همه روایت 

حدیث و آثار داشت. 

در مکه شیخ ابوالحسن علی بن عبدالله بن جَهْصّم همدانی را ديدم بود و ازوی روایت 

کند که ذوالنون گفت: «علیک بالقضد. فان الرّضا بقليلٍ الرّزقٍ يُرَكى يَسير الْعَمَلِ. 

یعنی بر تو باد که توسط احوال اختیار کنی. یعنی به ضرورت وقت قناعت کنی و 

طالب زیادت نباشی. بدرستی که رضا به رزق اندک. فل آندک را یاک کر داند و هز 

اينه عمل پاک شایستة حضرت پاک باشد.» 

یکی از وزرا را با شیخ ارادت تمام بود هر چند جهد کرد شیخ از وی چیزی قبول نکرد. 


162 


پیغام به شيخ فرستاد که: «هرچند جهد کردم از من هیچ قبول نکردی» از بهر تو چند 
بنده ازاد کردم و ثواب ان ترا بخشیدم .» شيخ قڈس سژه جواب فرستاد که: «رسالت 
تو به من رسانیدند و شکر نیکویی تو گفتم. لیکن آزاذ کردن بندگان: فدهت هن تنسنت: 
بکله مذهب من بنده گردانیدن ازادان است به ړفق و احسان .« 

شیخ رضی الله عنه حضرت رسالت را صلی الله عليه و سِلم به خواب دید, پرسید که: 
«یا رول الها ما التصوْفُ؟» نول لى الله قله و ملم فة «التصوف ترک 
الڈعاوى و كٿمانٌ المَعانى .“« 

دیگر پرسید که: «ما الٹوحید؟» رسول صلی الله عليه و سلّم گفت: ڈکل ما قن 

ببالک؛ E‏ قاللْة سبحانه بحلاف ذلک. اللوحية ان اكه عن الش 
آلشرك و التعطيل.» 

دیگر پرسید کەن «ما العقلٌ؟» رسول ضلى الله عة :و لم كفت «أدناة توک الذنياء و 
أغلاة ترک التّفْكر في ذاتِ الله تعالى.» 

یی ال ی وو دى ا لفو تة ست و عر و ارا 


3- شیخ روزبهان يَفّلی» قڈس الله تعالی روحه 
O E O I A CS‏ 
علما و قدوة عشاق. NTE oN Os‏ با شيخ 
ابوالنجیب سهروردی در سماع صحیح بخاری در تغر اسکندریه شریک بوده است. و 
خرقه از شيخ سراج الدين محمود بن خليفة بن عبدالسلام بن احمد بن سال به 
پوشیده است. واشتعَل بالژياضات الشّديدة فى أطرافِ شيرإز و جبالها. . کان صاحب 
ذوق واستغراق و وجد دایم لاتسكنْ لوعته ولاترقاد مته ولايطمئن في و وټ من 
الأوقات ولانلو شاع كن الخنين والا قرات اده 9 ليلة بالأّكاء و العويل. 
و مر او را سخنان است که در حال غلبة وجد از وی صادر شده است که هر کسی به 
انچه ندیده است دو چشم زمان و آنچه بنشنید دو گوش زمین 
ت ت خيز بيا د گل ماا ببين 
در گل ما روی نموده است ان . : 


وی را مصنفات بسیار است,» چون تفسیر عرایس و شرح شطحیات عربی و فارسی و 
کات الانو ار في کش الاشرار وکر اآن: 

دد کتات الانوارد کی کف الاسر ان ورد سنت که قال اید که وروی ود که 
عارفان در مجمع سماع به جهت ترویح قلوب به سه چیز محتاج‌اند: روایجح طیبه» و وجه 
صبيح و صوت مليح.» 

پبعضی گفته اند: «از این قول اجتناب بهتر است, زیرا که این چنین کار عارفی را مسلم 
آید که طهارت قلب او به کمال رسیده باشد و چشم او از دیدن غير حق پوشیيده 
شىده. »> 

گویند که پنجاه سال در جامع عتیق شیراز تذکیر کرد و وعظ گفت. اول که به شیراز 
درآمد و می‌رفت تا مجلس گوید. شنید که زنی دختر خود را نصیحت می‌کرد که «ای 
دختر! حسن خود را با کسی اظهار مکن! که خوار و بی اعتبار می‌گردد.» شیخ گفت: 
«ای زن! lS NES‏ او همه آن می‌خواهد که با 
عشق قرین باشد. حسن و عشق در ازل عهدی بسته‌اند که هرگز از هم جدا نباشند.» 
بر اصحاب از استماع ان چندان وجد و حال عارض شد که بعضی در ان برفتند. 

شيخ ابوالحسن کَردۇبّه گوید که: «در دعوت بعض صوفیه با شیخ روزبهان جمع شدم و 
هنوز وی را نمی شناختم. در خاطرم آمد که من در علم و حال از وی زیاده‌ام بر سژ 
من مطلع شد و گفت: ای بوالحسن! این خاطر را از خود نفی کن! که امروز هیچ کس 
با روزبهان برابر نیست و وی یگانة زمانة خود است.» و به این معنی اشارت کرده در 


163 


اين شعر: 2 
TS E E EE‏ 
روشدگان فعتارف مرا کجےا نند که هست منزل جانم به ماورای وری 


وی صاحب سماع بود ودر آخر عمر از آن باز ایستاد. با وی در این معنی سخن گفتند. 
گفت: «ٳِٿى اَسَمَعٌ الان من رَبي عَروجل فابث ستعرض ما سَمِعت من عيره.» 
و گویند که در آخر عمر وی را فلجی دریافت. ی ار ران ان کا ویو 
به مصر رفت و از خزاین ن¿ سلاطین قدری روغن بلسان خالص اورد برای مداوای وی. 
چون پیش وى اا #جزاک الله سی !ار د رخاف اه سرون وو آنجا شسککی اسه 
گرگين خسبيدهء ان روغن را بر وی مال! و بدان که روزبهان به هیچ روغن به 
نمی‌ شود. این بندی است از بندهای عشق که خدای تعالی بر پای وی نهاده است تا ان 
زمان که به سعادت لقای وی برسد.» 
شیخ ابوبکر بن طاهر, که از اصحاب شیخ بوده است» گفته است که: «هر سحر به 
نوبت با شیخ قرآن می‌خواندم» یک عُشر وی و یک عشر من. چون وی فوت شد,دنیا بر 
من تنگ شد. آخر شب برخاستم و نمازگزاردم. پس بر سر تربت شیخ بنشستم» و بنیاد 
قران خواندن کردم و گریه بر من افتاد که از وی تنها مانده بودم. چون عشر تمام 
کردم آواز شيخ شنیدم که از قبر می‌آمد و عشر دیگر می‌خواند. تا آن زمان که 
اصحاب جمع شدند آواز منقطع شد و مدتی حال بدین گونه بود. روزی با یکی از احباب 
ان زا باز گفته: بعد از آن دیگ نشنیدم 
صاحب فتوحات مکیه رضی الله تعالی عنه مي‌آورد که: شيخ روزبهان در مکه مجاور 
بود و کان كر الرعقات قى جال وجدة فى.الله بخيف اله كان شوش على الطائفين 
بالبيت. فكان يطوف على سطوح الحرم و كان صادق الحال. 
ناگاه به محبت زنی مُغنیّه مبتلا شد و هیچ کس نمی‌دانست و آن وجد و صیحه‌هایی که 
در وخ فى اآلة می‌زد همچنان باقى بود. اما اول از برای خدای تعالی بود و اين زمان 
از برای زن مغنیه. دانست که مردم را چنان اعتقاد خواهد شد که وجد و صیحات وی 
این زمان نیز از برای خدای است, عزوجل. به مجلس صوفية حرم أمد و خرقة خود 
بیرون کرد و پیش ایشان انداخت و قصة خود را با مردم بگفت و گفت: «نمی‌خواهم 
که در حال خود کاذب باشم.» پس خدمت مغنیه را لازم گرفت. حال عشق و محبت 
وی رآ با مغنیّه گفتند و گفتند که: «وی از اکابر اولیاء الله است.» مغنیّه توبه کرد و 
خدمت وی پیش گرفت. محبت ان مغنیه از دل وی زایل شد به مجلس صوفیه امد و 
ا 
لے 


4- شيخ ابوالحسن کَرَدُويّه» رحمه الله تعالى 
صاحب علم و تقوی بود. شصت سال در خانه‌ای که در شیراز داشت منزوی شد که 
جز به ادای نماز چمعه و کفایت بعض مهمات, علی سبیل الندره؛ بیرون نیامد و خضر 
الفلا ااا بو وی طاهر فى ند و صك می اهت 
گفته‌اند که سبب وفات وی آن بود که شخصضی بز وی درامد و گفت: «اینجا مردی 
است که می‌گوید: تقس من چون تقس عیسی است عليه السلام. زیرا که وي مردۀ 
طبیعت را زنده می‌کرد, ون ور ا را و ی م .» شيخ ابوالحسن اهی 
برکشید و گفت: «يا رب ! مرا عمر دراز دادی تا زمانی را دریافتم که در وی مثل این 
سخنان می‌شنوم. دیگر کک نمی‌خواهم.» شکم وی بگرفت و بر همان برفت, فی 
آخر محرم سنة سٹ و 
ا ا شد شیخ ابوالحسن کَرڏویه و شيخ على سراج که 
فزدق زر و عارف بود و اولاید شيخ روزبهان را خال می‌شد به عیادت وی آامدند. 
e NE‏ «بیایید که از قید این حیات جسمانی و 


164 


زندگانی فانی بیرون ll‏ و به حیات ابدی روحانی متصف شویم ! :« ایشان قبول کردند. 
شیخ گفت: «من پیش از شما می‌روم و تو ای ابوالحسن! بعد از پانزده روز به من 
می ر سی E O RG RB‏ 

الو ال و ار ان دة عاو قى ر و اال 


5- شيخ عبدالله تلبانی: قدس الله تعالی سره 
و ا ا 0 TT‏ 
اھا ےل ا اد عل الاو وال ال اا 
و استاد ابوعلی را یک پسر پوده است اسماعیل و یک دختر, فاطمه بانو منکوحۀ شيخ 
ابوالقاسم فُشیری, رحمه الله تعالی. و سلسلة خرقة وی چنین است: وی خرقه از پدر 
خود دارد ضياالڈين مسعود و امام الذين مسعود یز کۆ رند و وی از شيخ اصيل الذين 
شیرازی و وی از شیخ رکن الڈین شیرازی و وی از شیخ رکن الین سنجاسی؛ ووی از 
شیخ قطب الین ابورشید ابهری و از شيخ جمال الڈین عبدالظمد زنجانی و هر دو از 
شیخ ابوالتٹجیب سهروردی, قڈس الله تعالی ارواحهم. 
وی گفته است که: «در اوایل از خلق انفراد جستم و یازده سال در کوه به سر بردم. 
چون از کوه بازایدة: به ضحت زاهد اكز همدانى زحمة الله الى مو شته. و وی 
مردی صاحب کرامت بود و فراستي صادق داشت و ورد وی همه آن بود که هر شب 
پرخاستی :و گضانی افسن داشت ان را جز زنر زنخدان کر فی و ا روز یر یاک 
ایستادی؛ من نیز به موافقت وی از عقب وی می‌ایستادم. وی وقتها روی باز پس 
کردی, و غیرت آوردی و گفتی: برو جایی بخسب! من بر زمین می‌نشستم تا وی 
مشغول کار خود می شد. . دیگر برمی‌خاستم و موافقت وی می‌کردم تا آنگاه که حال 
وى ية من فزودامد: آنگاه تنهایی گزیذم: 
و زاهد ابوبکر رحمه الله از غایت انبساطی که با من داشت, مرا لولی می‌گفت. 
شنیدم که روزی می‌گفته است که لولی آمد و از ما چیزی گرفت و برد, و نمی‌دانم که 
به کجا رفت. بعد از چندگاه پیش وی رفتم. فرمود که: کچا بودی و چه آوردی؟ تواضع 
نمودم و هیچ نگفتم. چون ساعتی بنشستم. زاهد رحمه الله از من سؤالی کرد که 
E 4‏ من غير خدا نیستم. زاهد گفت: خن :هضور آوردی: 
: من به یک اه که برارم توانم که ضدهزار چور منصور پیدا کنم؛ چون اين 

O O 
منصور را بردار کردند و نگریخت و تو آز بک عصا می گریزی؟ جواب دادم که آن از‎ 
مگر کاهیٰ خورده‌ای؟ گفتم: آری. گیاهی خوردةاط. اما از‎ a چون اين بگفتم.‎ 
مرغزار حقیقت. زاهد فرمود: شاد خوردی و نیک خوردی, بیا و بر سر سجاده بنشین و‎ 
آن را نگاهدار!‎ 
بعد از آن زاهد گفت: آن که گفتی که از ناتمامی منصور بود که نگریخت و او را بر دار‎ 
کردند, به چه دلیل گفتی؟ گفتم: دلیل آن است که هر سواری که دعوی سواری کند و‎ 
اسب بتازد چنانکه عنان از دست وی نرود و اگر برود تواند که سراسب باز گیرد.‎ 
راست گفته است که وی سواری چالاک است و اگر سر اسب باز نتواند گرفت او در‎ 
سواری ناتمام است. چون اين بگفتم. زاهد تصدیق فرمود که: راست گفتی. من از تو‎ 
دیده‌ورتر کسی ندیدم.»‎ 
و «مرا گفتند که یکی از اصحاب شیخ شهاب الدین سُهروردی‎ 
قذس الله تعالی سژه که وي را شيخ نجیب الڏین بُرْعّش می‌گویند به شیراز آمده‎ 
است. بسیار خرم شدم» از آن جهت که از مقامات و احوال صوفیان آنچه دانسته بودم‎ 
خاضل کرده مود فاط ریادتی می کردم و یدرم می کت که انچه مناز دای‎ 


165 


خواسته بودم» آن را به عبدالله داد و آنچه بر من به مقدار دریچه‌ای گشادند بر وی به 
مقدار دروازه‌ای گشادند. برخاستم و به شیراز رفتم و به خدمت شيخ نجيب الدين 
مشرف شدم و چیزی چند از احوال و مقامات و واقعات خود با وی بگفتم. همه را نیک 
استماع کرد و هیچ جواب نگفت. 

ساعتی بنشستم و از آنجا بیرون آمدم. بعد از آن مرا به جهت ضرورتی عزیمت 
مراجعت شد, با خود گفتم: بروم و شیخ نجیب الڈین را ببینم تا چه می‌گوید. چون به 
در خانة وی رسیدم, گفتند: وی در اندرون است, برو و در آن خان بیرون که شیخ آ: 
می‌نشیند بنشین تا بیاید. چون آنجا بنشستم در پیش سجادۀ وی جزوی ديدم که هرچه 
با وی گفته بودم هه در آنجا نوشته بود. با خود گفتم: شيخ به آن محتاج بوده است که 
نوشته است, حال وی را بدانستم که تا کجاست. تنشستم و ترون .امذة.: چون به 
کازرون رسیدم, بانگی برخود زدم و غیرتی بتازگی در خود پیدا کردم و در خلوت 
نشستم؛ و هرچه از خدای تعالی می‌خواستم به پنج روز در آن ن خلوت به من داد.» 

وی در شیراز بود. روزی به خانقاه شيخ سعدی رحمه الله درآمد. شیخ سعدی یک 
مشت فلوس بیاورد و در نظر وی بنهاد و گفت: «بفرمای تا درویشان این تبرک به 
سفره دهند!» وی گفت: «ای سعدی! فلوس می‌اوری؟ برو و ان ظرف اقچه بيار که 
شصت و دو عدد آقچه در آن نهاده‌ای تا درویشان به سفره دهند.» در حال شيخ سعدی 
برفت و ان ظرف بیاورد. همچنان که وی فرموده بود. ان را بفرستاد و از برای 
درویشان سفرۀ تمام اوردند. 

شیخ را مریدی بود طباخ که در بازار آش پختی. هرگاه که شيخ به در دکان وی 
رسیدی, کاسه‌ای اش بستدی و همچنان ایستاده بخوردی. روزی کاسة اش در دست 
«می‌خواهم که مرا به خدای تعالی دلالت کنی و بگویی که فایده در چیست تا چنان 
کنم!» شيخ فرمود که: «شاید.» کاسۀ اش که در دست داشت به وی داد گفت: «از 
بنیاد کار این بستان و بخور!» درویش آن را بستد و بخورد. چون از طعام فارغ شد 
گفت که: «این دست که به طعام آلوده‌ای هم به این کر که پوشیده‌ای پاک کن! و 
هرگاه که چیزی می‌خوری چنین می‌کن!» گفت: «ای شیخ! این نتوانم کرد, به چیز 
دیگر اشارت فرمای!» شبخ فرمود: «چون این قدر نتوانی کرد هر چیز دیگر که ترا 
بگویم هم نتوانۍ کرد برو که تو مرد اینکار نیستی.» 

یکی از مریدان شيخ در کوه عزلت گرفته بود ماری پیش وی رسید, خواست که وی 
را بگیرد وی را بگزید و اعضای وی آماس کرد. خبر به شیخ رسید, جمعی را فرستاد تا 
وی را آوردند. گفت: «آن مار را چرا گرفتی تا ترا زخم زد؟» گفت: «شیخا! تو گفته‌ای 
که غير خدای نیست. من آن مار را غير خدا ندیدم از این جهت دلیری کردم ووی را 
بگرفتم.» شیخ فرمود که: «هرگاه که حق تعالی را به لباس قهر بینی» بگریز و به 
نزدیک وی مرو!و اگر نه چنین کند که این ساعت در آنی افتاده.» پس دست در زیر 
سر وی کرد و وی را باز نشاند و گفت: «من بعد گستاخی چنین مکن تا وقتی که وی 
را نیک بشناسی!» آنگاه دعایی کرد و باد بر وی دمید. آماس بازنشست و شفا یافت. 
وی گفته است: «درویشی نه نماز و روزه است ونه احیای شب است. این جمله 
امات کن اش ووی تور الد وا رای حاعل دی واصل ارف 

و هم وی گفته است: «خدای دان باشید! و اگر خدای دان نه‌اید خوددان نیز مباشید! از 
برای آن که چون خوددان نباشید خدای 1 باشید.» 

پس فرموده که: «از این بهتر بگویم: خدای بین باشید! و اگر خدای بین نباشید 
خودبین مباشید! از برای آن که اگر خودبین نباشید خدای بین باشید.» 

پس فرموده که: «از این بهتر بگویم: خدای باشید! و اگر خدای نباشید خود مباشید! که 
اگر خود نباشید خدای باشید.» 

روزی به زیارت شیخ روزبهان بَقٌلی قڈس الله تعالی سره رفته بود و شيخ صدرالدین 
بن روزبهان بر سر تربت پدر نشسته بود. چون شیخ عبداللّه در برابر قبر بیستاد. شيخ 


166 


صدرالدین به تعظیم وی برخاست و مدتی بیستاد و بنشست, و باز برخاست ومدتی 
دیگر بیستاد. شيخ عبدالله به وی التفات نکرد. چون از زیارت فارغ شد, گفت: «شیخا! 
دیرگاه اشت که تر پائ ایستادمام: و شا هچ التفات تفر مودید» گفت که: «شتة 
روزبهان اناری به دست من داده بود به خوردن آن مشغول بودم.» 
و از جملة اشعار وى است: :2 

واا ای اک اک E TE‏ 


از هستی و نیستی همیشه عریان شده‌ایم و جامه چاکیم 
KKK‏ 
حقیقت جز خدا دیدن روا نیست که بی شک هر دو عالم جز خدا 
نمی‌گویم که عالم او تسده نه نیست 
نه او عالم شد ونه عالم او شد که این نسبت بدو کردن روا نیست 


همه او را چنين دیدن خطا نيست 


kkk 
تا حق به دو چشم سر نبینم هر دم از پای طلب می‌ننشینم هر دم‎ 


ا ان ایشاانند. من چنينم هردم 
گویند خدا به چشم سر نتوان دید 


س 
وفات وی در روز عاشورای سنۀ سٹ و ثمانين 9 ستمائة بوده» قدس الله تعالی روحه. 


6- شيخ جمال الدذين محمد باکلتجار, رحمه الله تعالىی 
کان شیخاً وجیھهاً هئ المنظر زگی المخبر, ذامجاهدت و حَلّوات و اوراد كثيرة من 
العبادات و الطاعات, وله كلمات روحانيّة و اشارات رحمانية. 
شیح عبدالله بلیانی قڈس سره فرموده است که: «در آن زمان که خردسال بودم» 
شیخ جمال الدین باکلتجار رحمه اللّه تعالی در صحبت پدرم خواجه ضياء الڈین مسعود. 
رحمه الله تعالی می ‌بود. و من پیوسته به ذکر مشغول e‏ و اواز خوش داشتم و 
از برای جمعیت خاطر خود وقتها E RE‏ زق ااا 
می‌خواندم۔ شیخ جمال الدین گوش به آواز من می‌کرد و از آن وقت وی خوش 
می‌شد. و من از حال وی خبر نداشتم که گوش به من دارد. و از آنچه می‌خواندم 
خاموش می‌شدم و دیگر به ذکر مشغول می‌شدم. 
در یکی از روزها شیخ جمال الدين دیک فن :افد و گفت: ای شيخ عبداللّه! چرا چنين 
می‌کنی که در اثنای ذکر گفتن چیزی خوش می‌خوانی؛ و ما گوش به تو داریم. تو 
خاموش می‌شوی و ما را نیم یسمل می‌گذاری؟ دیگر چنین مکن و خاطرهای و 
را بخر چون 7 تو آواز می‌خرند و پدرم. نیز ضیاءالڈین مسعود, همچنان فرمود, 
سخن ایشان را قبول کردم.» a‏ 
وی گفته: اسخا دز قوله تعالی اغ درگ خی تافی القن (99/ خض :يقن تست خا 
غنان ین ودنم نیت قان کین فدیم بی صورت عل ادت اشت و نتن که بهن از 
ھل ا این است و صورت عمل بى نيت عيان عن قذي عبادت نبود, بلکه رسم و 
غین ودبم ست پیش وی جال وباطل ات 
وز خف الله الى فة ف کمن و مهاه و قر وق رو شرا اف 


7- موسی بن عُمران جیرفتی» رحمه الله تعالى 


بزرگ بوده به جیرفت. بيز شخ إتوغندالله الطاقى است. 
شيخ الاسلام گفت که: اوفع دالله حفن راا اش ونی قران نقاری افتاد. به وی 


167 


نامه یا پیغام فرستاد که: من دو یراز هزار هرید دارة که اکر ار هر یکی هزار :دیار 

خواهم. شب را زمان نخواهند. موسی عمران جواب باز فرستاد که: من در جيرفت 

هزار دشمن دارم که هرگاه بر من دست یابند. مرا تا شب درنگ ندهند و زنده نگذارند. 
صوفی تو باشی یا من؟» 


8- خواجه علی بن حسن الکرمانی» رحمه الله تعالی 
شيخ کرمان بود و متاخرترین مشایخ انجا. داروخانه داشت, و کاری بنظام و مرید 
بسیار و معاملت نیکو. دعوی مریدی شيخ عمو کردی, تا شیخ عمو از دنیا نرفت؛ وی 
پشت باز نگذاشت. یعنی در مسند ارشاد ننشست. 
شیخ الاسلام گفت که: «در کرمان ميان خواجه على حسن و ميان خلیل خازن - که 
یکی از صوفیان بود - نقار افتاد. خلیل به خواجه علی نامه فرستاد و در آن نوشت که: 
«تو از بامداد تا چاشتگاه دارو وشربت و گوارش خوری تا طعام خوش بتوانی خورد از 
لتر نة > و مرا از بامداد تا چاشتگاه گرد بر باید گشت تا چیزی یابم که بخورم. 
صوفی تویی یا من؟» 
مشایخ طعن می‌زدند و نمی‌پسندیدند قبول جستن و قبول داشتن خلق راء از بس زهر 
غرور که در ان است. ایشان مايه تو خورند و نفس رعنا را مُعجب کنند تا از حد خود 
درگذرد. اگر الله تعالی نگاه ندارد و این عقبة عظيم است این قوم را. 


9- مِيِرَة نیسابوری» رحمه الله تعالی 

پیری بوده بزرگ از صوفیان. و ملامتی بوده. به نسا رفت به زیارت یا به کار دیگر و 
یک خادم با وی. وی را انجا قبول عظیم خاست و مریدان تسیار یدید امدند: ا 
به رنج می‌بود و شغل دل می‌افزود. چون بازگشت. خلق بسیار با او بیرون آمدند و با 
وی در رفتن ایستادند. از خادم پرسید که: «اینان که‌اند؟» گفت: «به خدمت تو 
می‌آیند.»> صبر کرد و هیچ نگفت تا به سر بالایی رسید, و بادی سخت می‌جست,» بند 
شلوار بگشاد و بول اغاز کرد, چنانکه جامه‌های خود و جامه‌های ایشان را نیز پلید کرد. 
آن قوم گفتند: «أحسنت! زهی شیخ و زهی معاملت نیکو!» 
همه از وی منکر بازگشتند. و آن خادم که با وی بود. پس وی می‌رفت دل پر انکار که: 
این چه بود که وی و جمعی مریدان با ارادتهای تازه و نظرهای نیکو با وی می‌آیند. 
ببین که وی چه کرد ! میره می‌رفت تا به اب رسید, با مرقع و جامه به اب درامد و 
ا E‏ 
خادم را گفت: «باید که انکار نکنی. که آافتی به آن_ عظیمی و فتنه و شغلی چنان بزرگ 

به این مقدار بول از خود بازتوان کرد. چرا مئونت ان بايد کشید, ایشان به چه کار ایند 
خر ان که جردم برا رعا ومفجت کدی از مان غردم خورند ونل دل افر انند و این 
قبول پیش از دید عیب باشد. چون اندک عیبی پدید اید, یا کاری نه بر مراد ایشان برود 
همه منکر گردند.» 
شيخ الاسلام گفت: «دانی که آن چرا کرد؟ از جهت آن که طبع و نفس وی به آن 
خوش شده بود آن بر او واجب بود.» 


0- ابوعبدالله التّروغبدی» رحمه الله تعالی 
از طبقة حامس اشت: نام وئ مخمدين محمد بن الحسين اشت؛ از اجلة مشانخ 
طوس بود. با ابوعثمان حیری صحبت داشته و با ان مشایخی که از طبقة وی بودند و 
بخان فاته ود در طرفت خود گراضات ظاکر داشت هجرد تود و بلند جال و نزرگ 
همت . پس از سنة خمسين و ثلثمائة برفته از دنيا. 
وی گفته: «طوبی لِمَنْ لم يَکڻْ له e‏ 
و هم وی گفته: «ترک الذّنيا NE‏ جَمْع الذّنيا .“« 


168 


و هم وی گفته که: «اللّه تعالی بندة خود را از معرفت خود چیزی بدهد, و به آن مقدار 
که وی را معرفت داده بود بلا بر وی گمارد تا به قوت آن معرفت آن بلا را برمی‌دارد.» 
و هم وی گفته که: «دور باش از تمییز در خدمت! زیرا که کسانی که ایشان را در 
خدمت ممتاز گردانی ظاهر نمانده‌اند. پس همه را خدمت کن تا مراد حاصل شود و 
مقصود فوت نشود.» 


1- ابوعبدالله الژودباریء قڈس الله تعالى روحه 
از طبقة خامسه است. نام وی احمدبن عطاست. شيخ شام است, به صور نشستی و 
صور بر کنار دریاست. و قبر وی به صور بود و اکنون در دریاست. خواهرزادۀ ابوعلی 
رودباری است. ا بود و صوفی در صورتټت قژايان. مار وی فاطمه. خواهر شيخ 
انو علی :ر ودار پشررا کی د هذا اغ حال کان صو فا عالم 4دت غلم قران 
و علم شریعت و علم حقیقت و حدیث داشت. وی را اخلاق و شمایل نیکو بود 
وموصوف بود به تعظیم فقر و دوستی درویشان و رفق کردن با ایشان. در ماه 
ذوالحجه سنة تسع و ستين و ثلثمائة برفته از دنيا. وی را کتابی است در آداب فقر. 
شيخ الاسلام گفت که: «ابوعبدالله رودباری ان است که شتر وی را ډر باد یه دست به 
ریگ فرو شد گفت: جل الله! شتر با وی به زبان فصیح گفت: جل الله!» 
شيخ الاسلام گفت که: «من دو تن دیده‌ام که وی را دیده‌اند: شيخ اتو ندال باکو و 
شیح ابوالقاسم ابوسلمة باوردی .“« 
شيخ ابوعبدالله باکو گفت که ابوعبدالله رودباری گفت كه: «الثصوف ترک الثكلّفِ, 
واستعمال الَّظرٌ ف وَحَذْفُ التشژف .« 
و شیح ابوالقاسم ا باوردی گفت که شیح ابوعبدالله رودباری گفت که: «حديیتث 
نوشتن جهل از مرد ببرد» و درویشی کبر از مرد ببرد, فاذا اجِتَمَعَتا فناهیک به بلا » 
شیخ الاسلام گفت که بوسعید مقری گفت که: «با شيخ ابو عبداللّه رودباری باقلى 
می‌خوردم, باقلی پسندیده نیامد با جای نهادم. شیخ گفت: با جای منه! چیزی که خود 
را نیسندی» در راه درویشی می‌نهی که بخور؟» 
یک ای کی ی ی ا اا ت 


32- ابوعبداللّه مانک» رحمه الله تعالى 
شيخ الاسلام گفت که: «ابوعبدالله مانک به ارغان فارس بوده. نام وی احمدبن ابراهیم 
مانک است. شاگرد بندار ارغانی است. سل را دیده بود. عمر وی صدواند سال بوده. 
چون سخن گفتی. دو کس ودند یر دو دسټ وی که اټ دهان وئ پاک هی کرږدند که 
دندان نداشت آب از دهان .وئ بیرون می‌افتاد. 
شيخ الاسلام گفت که: «شیخ ابونصر قبانی پیر من است. ابوعبدالله مانک ر| دیده بود 
و حديت داشت و من بر وی حدیيتثت م وی گفت مرا که شیح ابوعبدالله مانک 
گفت که شبلی روزی بر منبر گفت که: حق: ! جنید حاضر بود گفت که: غيبت حرام 
است.» 
شیخ الاسلام گفت که: «ابوسعید خراز به مصر آمد. وی را گفتند: ای سید قوم! چرا 
سخن نگویی؟ گفت: اینان از حق غایب‌اند ذکر حق باغایبان غیبت است.» 


3 ابۆغندالله دونى: رخمة الله قغالن 


وی از متأخران است. به دون می‌بوده و وی شوری داشته است. 

ت الاملاہ کیت کو قاتی اامن فت که شا کرد تو الله د وی اا فن کت 5 
«شیخ ما مست بزیست و مست بمرد.» 

شیخ الاسلام گفت: «راست گفت شاگرد وی خرقانی گفت که من گفتم: ان ابوبکر 
شبلی بود که مست زیست و مست بمرد. که من شبلی را ديدم پیش خویش که در 


169 


هوا رقص می‌کرد و مرا شکر مي گفت.» 

شیخ الاسلام گفت که: «ابوعبدالله دونی را پرسیدند که: فقر چیست؟ گفت: اسم 

واقع. فاذا تم فهو اللّه. گفت: نامي است افتاده, چون تمام شود اوست .“ 

شيخ الاسلام گفت که: «دونی قرآن فراوان خواندی و سماع آن دوست داشتی. چون 
به ایت زکات یا صدقه رسیدی؛ خوش شدی چیزی از خود بیرون کردی, یکی را گفتی: 

به در بیرون بر و بنه و بازگرد تا هر که برسد برگیرد!» 


4- ابوعبدالله مولی» رحمه الله تعالی 
در هرات می‌بوده. در ایام پیر بوسعد دونی زاهد. 
روزی در مسجد جامع هنوز پیر بوسعد نیامده بود وی در سخن آمده لختی ت 
بگفت. پس گفت: «اگر توحید صرف می‌باید اینک بگفتم, SS‏ 
فردا بوسعد بیاید شما را بگوید.» 
شیخ الاسلام گفت که: «از اول این کار همه گویندگان یک سخن می گویند. یکی ر 
باندام‌تر می‌گوید می‌رهد و یکی بی‌اندام‌تر می‌گوید می‌آویزد. آن چیست که ابوعبداللّه 
مولی می‌گفت؟ کودکان از رپسرٍ وی درمی‌امدند 9 می گفتند؟ بوعبدالله مولی! وی 
می‌گفت: ای دوست! عبدالله بگذار مولی می‌گوی.» 
شيخ الاسلام گفت که: «بوعبدالله مولی این کار را در یک سخن آورده» و آن آن است 
که وقتی گرسنه بود وی را آرزوی آن شد که دو نان گرم بود و دوشاب که بخورد. در 
آن گرسنگی در مسجد جامع بخفت. یکی از مریدان وی به آنجا وی را خفته دید بر 
سجاده؛ و دست در زیر سر کرده. با خود گفت: شاید که وی گرسنه بود. به بازار رفت 
و دو نان گرم بستد و پاره‌ای دوشاب در آن میان کرد و بیاورد و در زیر سجادۀ وی 
نهاد. بوی نان گرم به وی رسید بیدار شد آن را دید که آرزو کرده بود. روی به آن کرد 
و گفت: الھی! کار کی که ترا باید بتوانی ساخت, یعنی اگر عنایت بود کارک دوستان 
خود بی سبب و جهد می‌سازی.» 
شيخ الاسلام گفت که: «از جهد ما و طلب ما هیچ چیز نیاید. و به هیچ چیز نرسیم مگر 
ان که او زا عاتن باش به کسی.» 


5- ابوعبدالله المُفُرى» رحمه الله تعالى 
از طبقة خامسه است. نام وی محمدبن احمدبن محمد المقری است. صحبت داشته با 
بن الحسین و عبدالله خژاز رازی و مظفرکرمانشاهی و رُویم جُریری و ابن 


وی از جوانمردان مشایخ بود و سخی‌ترین ایشان. پنجاه هزار دینار میراث به وی رسید 
ورای ضیاع و عقار. از همه بیرون آمد و بر فقرا نفقه کرد و بر وحدت و تجرید احرام 
حج بست. با ان که هنوز در حداثت سن بود در سنۀ ست و سين و ثلثمائة برفته 
ازدنیا. 

وی گفته: «ألْققير الظادق الذي ملک كَل شَىٰءِ ولايَهْلِكة شیءٌ E Kî‏ 
و هم وی گفته: «من تعزرَ ع خدَمَة إخوانه. أوزنة الله سبحانه E‏ لااتفکاک َه فة آندا' 
هرکه او خدمت از اران و برادران دریغ دارډ او را ذلی دهند که هرگز از آن نرهد.» 
و هم وی گفته كه: «ما فيل مي أحدٌ شيئاً إلا رأيث لَه مَِّةَ على لابُمُكتّنى القيامٌ بواجبها 
أبداً.» 

و هم وی گفته که: «فتوت نیک خویی است با آن که وی را دشمن داړری و بذل مال 
برای ان که دل تو ار وی کزاھت ار دو جسن صحف و معاشرت اران که طن ا اد 
وی نفرت باشد.» 

و هم وی گفته که: ندرالل او ر دة گفتم: اها الشيخ! مرا به 

چه می‌فرمایی؟ گفت: به سه چیز: e‏ 


170 


ESEREN GS E E ak 
موافق حق باشد.»‎ 


6- ابوالقاسم المُفری» رحمه الله تعالی 
از طبقة خامسه است. نام وی جعفر بن احمدبن محمد المقری است, برادر ابوعبداللّه 
مُقری. از بزرگان مشایخ خراسان بود, و یگانه در وقټ خود و طریقت خود. و عالی 
حال و شریف همت بود. شیخ سُلمی گويد: «لم نلق أحَدا مِنَ المشايخ في سَهْتِهِ 
ا ا ا ا ا 
e E‏ 
يسابور. 
وی گفته که: «عارف آن است که وی را معروف وی مشغول گرداند از آن که به خلق 
نگرد به چشم رد پا قبول.» 
و هم وی گفته: «آوائِل بَرَکة الذّخول في الثصوفِ آن تصدٌّق الصادقينَ في الأخبار عن 
آنفسهم و عَنْ مشایخهم.» 


7- ابومحمد الرٌاسبی» رحمه الله تعالی 
اة خا م امات اوو عد الل جى مخفدال اف الشداتى اسه ار كاز 
مشایخ بغداد است. صحبت داشته با ابن عطا و جریری. به شام رحلت کرده و باز به 
بغداد آمده وآنجا برفته در سنۀ سبع و سين و ثإثمائة 
وی گفته: «اعظم حجاب بيتک وَبينَ الحق اشتغاای اقدبیر فیک او اهاد لی 
عاجز هِثلک في أسبابک:» 
و هم م وی گفته: «الهُمُومٍ غقوباٹ الذئوب .« 
و هم وی گفته: «لا یون الصوفیٌ صوفبًاً حى لاثقلّه أرضْ ولائظلّه سَماءٌ, ولایکون له 
قبولٌ عند الخلق و يكون مَرَجِعّه في كل الأحوال إلى الحق, تعالى.» 


روزی به نزدیک وی ذکر محبت می‌رفت, گفت: «أَلْمَحبَةُ اذا ظَهَرتِ افْتَصَحَ فيها 
القحث: و إذا ّمث فَيَلَ المَحِبٌ كمداً.» و أنشد: 
5ا أفاره e‏ عمبداً لیشثر سه إعلائه 


TEE‏ ل ای 5ل بع م لطائه 


8- ابوعبداللّه الڈینوری» رحمه الله تعالى 
از طبقة خامسه است. نام وی محمدبن عبدالخالق الڈینوری است. hS‏ 
المشايخ و اكبرهم حالاً و أفصحهم في علوم هذه الطائفه. و بازگشت وی به صحت 
فقر و التزام آداب آن و محبت اهل آن بود. سالها در وادی القری اقامت کرد پس به 
دینور بازگشت و آنجا وفات کرد چنین است در طبقات ت شلفی. 
ر الا دا «وی به آخر عمر در وادی القری په مسجدی درآمد. 
مردمان برفتند و وی را مهمان نداشتند و چیزی خوردنی ندادند. آن شب از گرسنگی 
بمرد. روز امدند و وی را کفن کردند و دفن کردند. روز دیگر در مسجد آمدند, کفن را 
دیدند در محراب نهاده و کاغذی در میان کفن و در آن نوشته که: دوستی از آن ما به 
تفا .امد وی را شههان: د اشندد و طغام تدادید و ار کزسنگی بکشتید. کفن شما را 
نخواهیم.» 
شيخ الاسلام گفت که ابوعبداللّه دینوری گفته که: «الله تعالی خود بر فقرا سلام 
می‌کند. می‌گوید در قرآن: فَفُل سَلامٌ علیکم (54/انعام).» 


171 


گویند که وی سالی در کشتی بماند. که باد نمی جست. مرقع باز می‌کرد و می‌دوخت تا 
با کلاهی آمد. گفت: «نفس خود را مشغول می‌کنم» پیش از آن که مرآ مشغول کند.» 
وی گفته که: «صحبت حُردان با بزرگان از جملة توفیق الله تعالی است مر خردان را 
و از زیرکی ایشان است و رغبت بزرگان به صحبت خردان علامت خذلان بزرگان و 
حماقت و بی خردی ایشان است.» 

و هم وی گفته مر بعض اصحاب خود را: 5 ا زى فن هة ال الطافرة 
عليهم: فما روا الظواهر الا بعد ان خرنوا التوأظة.» 

نشخ الاسام ت که َه ا خود را قفارت اظن اموکتم ته جرد ظاهز و 
آرایش جامه. خدای خشیود هباد از انان که این کار کر دتا افا همین اراش امهو 
مرقع و ميان بند و سجاده و كف و مانند آن کردند و معانی و صفای باطن نه» تا هر 
که بدید پندارد که این کار همه آن است و بس. و آن کسان که خداوندان معانی و 
ناطن یکو و ند انی اند کوداول آن :تداز ند و طافت ان هارند که وراۍ انه چو یکر 
مشغول باشند.» 

و هم وی گفته که: «در بعض سفرهای خود لنگی ديدم که به یک پای برمی‌ جست. 
گفتم: ترا سفر چه ضرورت, که آلت آن نداری؟ گفت: تو فتضلمانی؟ كفني آری. گفت: 
این ايت زا بخوان كه وخماناقم قي ال والمجز(70/اسراء) چون خامل و بزدازنده وی 
است, می‌شاید که بی‌آلت بردارد .“< 

درآمد و مسيت؟» بخواند: ِ 


9- ابوالحسین السیروانی الضغير» فس سه 
از طبقة سادسه است. نام وی على بن جعفر داود است. از سیرون مغرب بوده» 
شاگرد سیروانی کبیر است صاحب خواص. به مصر بوده و به مکه مجاورت کرده و 
انجا برفته ازدنیا. شاگرد مُعاذ مصری است و ابوبکر موازینی و جنید و شبلی و ابوالخیر 
تیناتی و کتانی و ابوعلی کاتب و ابوبکر مصری و غیرایشان را از مشایخ وقت دیده بود 
شيخ حرم بود در وقت خویش ویگانة مشایخ در روزگار خود. 
شیخ سُلمی وی را درتاریخ صوفیان ذکر کرده و گفته که عمر وی صد و بیست و چهار 
شال کنو و ته اکر مر ود نن هر کو فد اھت دی ر 
خاستی و چون نماز بکردی باز مقعد شدی, و درحال سماع نیز همچنان بود. 
و شیخ عمو و شیخ عباس فخر می‌کردند به دیدار وی؛ و چه کردندی که فخر نکردندی؛ 
که لاف ایشان فرض بود به آن پیر؟ 
ازوی پرسیدند که: «تصوف چیست ؟» گفت: «الأفراد والأنفراد. یگانه داشتن همت و 
یگانه زیستن از ز خلق.» 
وی گفته: «الصوفيّة مَعَ الوارداتِ لامع الأوراد.» 
شيخ الاسلام گفت که فتح حاجی گفت که وی گفت: «صوفی از مقامات و احوال 
برگذشته است. آن همه زیر قدم وی است و همه در حال جمع.». 
شيخ الاسلام گفت که شيخ عمو گفت که شیخ سیروآنی گفت: «آَخِرُ مايَعْرُخٌ 
رؤوس الصديقينَ حب الرياسة.» 
و عباس گفت که وی گفت: «شما را وصیت می‌کنم به کسانی که شما را دوست 
می‌دارند.» 
وو یت کوک کت که ا کی ا 5 ا فی راشان اتکی ارت 
کسی که شما را دوست می‌دارد.» 
فتح حاجی گفت که سیروانی گفت که: «کس بود که بزرگان در وی می‌نگرند و مقام 
وی می‌بینند و او خود نداند که هیچ چیز دارد.» 
شیخ سیروانی گفته: «مَنْ طَلَبَ عِراً بباطل. آؤرته الله ڏل بحق.» 


172 


و هم وی گفټه: «التَصْوّفٌ ټرک الحَلق و إفراد الهمّة.» ودر عقب آن گفته: «الخلق 
محنة. ما دَحَلُوا في شيءِ إلا أقسذوة .« 

و هم وی گفته: «منڻْ ترک تد بير ۾ عاش طساً.» 

و هم وی گفته: «ما أفة الاس الا التاسن. « 

و هم وی گفته: «الفُقراءُهم ملوك الذّنيا و,الأخرة استَغْجَلوا الاحة.» 

و هم وی گفته: «القَقيرٌ اب وَفْيّه, فاذا تطلْعَ إلى وقتِ ثانِ, فقد حَرَحَ مِنَ القَفْر.» 
و هم وی گفته که از جنید شنیدم که گفت که: «هر که به وی فاقه رسد و بر وی 
جامه‌ای بود افزونی که از آن بم سر شود آن از بخیلې به وی رسیده بود.» 

و هم وی گفته: «حَتُونا عَلّى الطْلَّب وهُو لاتجيىءٌ يالطلب.» 

و هم وی گفته که مرتعش گفت: «لو لَعبَ الققير عشرينَ يستة. ثم صَدَق ساعة, لتجا.» 
پس سیروانی گفت: «حاشاهُم مِنَ اللعْب, اثما ارابه قَلة اليَقين.» 
E E Rg‏ «مرا إشراف دادند بر 
دوزح؛ بيشتر اهل آن اصحاب رکوه و مرقع ديدم .» پس شیخ سیروانی گفت که: 
«مستوجب ان ندند شکز ان آندکی يقین .“> 


30- ابوالحسین بن جَهْصّم الهمدانی, قدس الله تعالى سره 
از طبقة سادسه است, نام وی على بن عبداللّه , بن الحسن بن حَهَصَّم الهمدانى. دزری 
بوده. شاگرد کوکبی و جعفر خّلدی است. شيخ حرم بوده. وی را کتابی است معتبر 
مسمى به بهجة الاسرار در ذكر حكايات و احوال و مقامات اين طايفه. وفى الثاريخ 
اليافعى اه تُوفى سنة اربع و عشرة و اربعمائه. 

¿ احمد کوفانی وی را دیده بود. 
شيخ الاسلام گفته که: «من کس می‌شناسم که به زیارت بوالحسین جهضم شد به 
مکه و حج نکرد. که من به زیارت وی آمده‌ام. از برزگی وی حج با آن نیامیخت, و آن 
نه حچ اسلام بود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «زیارت مشایخ و خدمت ایشان بر این طایفه فرض است.» 
شيخ الاسلام گفت که: «عقیل بستی از ز بست به حچ می‌رفت. ۽ گفت: به زیارت شيخ 
ابوالعباس شوم از وی شلواری افم لار را چون به وی شد. شیح 
شلواری به وی داد و گفت: دریونشن وناز گرد! نکذاشت که نشین دز هر متزلی 
شلواری می‌یافت نگذاشت که به حچج شود.» 
شيخ ابوالحسين جهضم را پسری بود نه بهنجار, و پدرے از وی رنجه می‌بود. روزی به 
میان مسجد حرام می‌گذشت, یکی با شیخ سیروانی گفت: «ای شیخ! این پسر شیخ 
ابوالحسین است. چه ملامت و رنج که بر ان پیر است از این پسر!» شيخ سیروانی 
گفت: «رنج از پیراست بر پسر نه از پسر بر پیر. اگر نه بزرگی پدر وی بودی؛ که را 
یاد پسر آمدی؟ از بزرگی پدر اوست که پسر در زبان خلق افتاده است و انگشت نمای 
گشته. » 


1- ابوالحسین طَرّری» رحمه الله تعالى 
شيخ الاسلام گفت: «طَرَر جایی است به فارس .“« 
وی بزو بود و بزرگ می داشت درویشان راء و اصحاب وی با ادب و صیانت بودند. 
نة الأهشلاف كفت كه اتو ضر حاجن مرا كفت كه دح او الخسن ظط زئ را وة 
که پایتابة درویشی برداشته بود و در سر و روی خود می‌مالید.» 
شيخ الاسلام گفت: «قومی بودند به کواشان. با من می‌بودند خداوندان دل روشن, از 
من درخواستند که: مارا ف اتود الاه طاقی بر! از وی دستوری خواستم و 
ایشان را به وی RE‏ و گفتم: می‌خواهند که ایشان را وضتتئ. کنئ. گفت: متاهلانند؟ 
کف آری۔ گفت: مکتسانند؟ گفتم: آری: فت سخت یکو اشد کار کن هی کن و 


173 


اهل خود را نیکو می‌دارند و شبانگاه هر کسی بهرۀ خود از طعام برمی‌گیرند و با 
یکدیگر می‌آرند و با هم می‌خورند و ساعتی می‌باشند و آنگاه پراکنده می‌شوند و 
اسان راف کو وخا یو انع مو زا کوب کے کو کے کے اضجات 
ابوعبدالله دونی وابوالحسين ظرزی جسن می کردند تا :ترجای بودند.» 


E‏ چون شيخ سیروانی و ابوالعباس سهروردی و 
شیخ بواسامه و ابوالخیر حبشی و بوسعید شیرازی و شیخ محمد ساخری, همه یاران 
یکدیگر بودند و مشایخ وی را تعظیم تمام می‌داشتند. 
شیخ الاسلام گفت که: «شیخ ابوالحسین سرکی در بادیه بود با ياران: شيخ بوسعيد 
شیرازی و شیخ بواسامه از هرات و شیخ محمد ساخری و جمعی دیگر, که سّموم 
خاست. ابوالحسین گفت: مترسید که این کار مرا افتاده است. من بروم و شما همه 
برهید و سيراب شوید. چنان بود وی برفت و ميغ آمد و باران درایستاد. ایشان همه 
سیراب شدند و سیل درآمد و وی را برگرفت و ببرد.» 
شيخ الاسلام گفت: «زندة وی را شربت اب نداد و تنشنة و کشتة وی را قرا آ ب داد او 
با دوستان خود چنین کند.» 
شيخ الاسلام گفت که: «شیخ ابوالحسین قزین بافتی. روزی در مسجد حرام ميان 
صوفيان از درویشی سخن می‌رفت. CC‏ چندين می کو ند از درویشی؟ اگر 
درویشی را بر دیوار بنویسند یکی از ما به آنجا نگذرد و شر کسی می کونی که دز وة 
قوم نور یدند گفند" این چیشت که وی می‌گوید؟ اکنون ما نه درویشانیم؟ جولاهی 
آمده ما را از درویشی بیرون می‌کند! آنچه مشایخ بودند گفتند: چنان است که وی 
می‌گوید. جنگ و نِقا نار برخاست. وقت عمره آمد. ابوالحسین سرکی به به عمره شد 
تازافد و تخار یکر دو :ةا یت هوه عاضر ودند فی را رار کر یی ا 
وبوسه بر سر وی می‌داد و عذر می‌خواست. یکی از مشایخ وی را برادر خوانده بود 
گفت: سخنی حق گفتی و مهینان مشایخ با تو یار بودند. اکنون آمدی و از آن برگشتی 
به قول سفیهی چند؟ گفت: فز از آن در نکن ته اما من هرگاه به عمره شدمی؛» در راه 
ا اوو ا . امروز در راه با خود می‌گفتم که: او چنين گفت 
من چنین گویم» آن دیگر چنین گفت من چنین گویم. همه راه در خصومت بودم. اکنون 
آمدم خود را و دل خود را باز رهانیدم. ایشان خواه بر حق باشند و خواه بر باطل؛ من 
دل خود را دوا کردم یعنی فارغ ساختم. فراغت دل به خصومت بيهوده دور شود 
کسی را که دلی باشد.» 
3- شيخ محمد ساحری» رحمه الله تعالی 

شيخ الاسلام گفت که: «شیخ محمد ساخری آن است که به سر ؤ کو ا 
الله لته وة سلم امد كفت كه E O‏ 
سیر کنی یا این قندیلها در هم شکنم. یکی به وی امد و وی را خواند, و خرما و 
یری پارو ویررا سر کر و کی چه گفته بودی رسول خدآی را صلی الله 

عليه و سلم و می‌خندید. پگفت آنچه گهته بود. گفت: و کجا می‌گویی؟ گفت: خفته 
بودم. مصطفی را صلی الله علیه و سلّم به خواب دیدم۔ گفت مرا مهمانی است بس 
IS Gl‏ که اینجا جای 


ارزو نیست .»> 


4- شيخ احمد جوالگر. رحمه الله تعالی 
نة الالام گفت که وی نز ای تاران اشان انت در :کت یکدگر دة اند از 
فرغانه بود و در حرم مجاور.» 


174 


شیخ الاسلام گفت که شيخ عمو گفت که: «وقتی به مکه تنگی افتاده بود, از صوفیان 
وى ال شدند. زن خواستند و ولیمه‌ها می‌دادند تا حال فراختر گشت و بر معلوم 
افتادند. شيخ جوالگر هم زن خواست. چون شب گذشت, روز دیگر به طیبت با 
E‏ تیل اید از خابب سن که این کان خان جوش تود و چندبن کا وها ا 
« 
شج الاملام فت که «شیخ احمد جوالگر تنها نان خوردی. وی را گفتند: چرا تنها نان 
خوری؟ گفت: برای آن که روزی با پیر همکاسه بودم» پاره‌ای گوشت برداشتم پسند 
نیامد. با جای نهادم. وی بانگ بر من زد. گفت: چیزی که خود را نپسندی. چرا دیگری 
را پسندی؟ در دهن نه! از آن وقت باز تنها طعام می‌خورم تا بادب شوم .» شيخ عمو 
گفت که: ف 


شيخ الاسلام گفت که: «وی بزرگ بوده. درویش مجرد. ظریف از ظرفای صوفیان.» 
وی هم به مکه مجاور بوده با مشایخ و از مکه به شیخ ابوالعباس قصاب آمد و پرسید 
که: «جوانمردی چیست؟» وی جواب داد که: «بگویم ای ابوالحسین! جوانمردی ان بود 
که فر نمه پر بازان هرد یکی ر هو اکر دل و همانا که مخ انو الخ به حهة 
اشتغال به بعض کارهای خود. یاران را انتظار داده بوده است و هریسه بر ایشان سرد 
کرده. 

شیخ الاسلام گفت که: «در جعبة من از شیخ احمد کوفانی یک حکایت است که چیزی 
ارزد. گفت که: ابوالحسین در آخر عمر در استراباد می‌بود. یکی با وی گفت که: آن 
نی که ترا هتربانی: تنود ج خاتة هن آی! کیت این خود گاه گاه می‌بود و آن مرا 
برای خود می‌باید.» 

و هم احمد گفته است که: «ابوالحسین , به آخر عمر از بعض احوال صوفيان رسمی 
اظهار ملالت کرد و گفت: مرا برگ آن نمی‌بود از آنم ملال گرفت. مرا پیش خود ببر! 
پس از ان دعا سه روز بزیست روز چهارم به جوار حق پیوست.» 


6- ابوالمظفر ترمذی» رحمه الله تعالی 

از طبقة سادسه است. نام وی حبال بن احمد است. امام بوده و زاهد و حنبلۍ مذهب. 
به ترمذ مذکری کردی. IT OE O‏ 
می‌بودی که وی سخن می‌گفتی. شاگرد محمد حامد واشگردی است شاگرد. ابوبکر 
وراق و پیر پیر شیخ الاسلام. و وی را سخن بسیار است و حکایات نیکو در معاملت و 
زهد و ورع و تقوی. 
شیح الاسلام گفت که: «ابوالمظفر ترمذی و استاد وی محمد بن حامد و استاد وی 
ابوبکر وراق ترمذی مگس از خود باز نمی‌کردند.» 
وک وران کو تا مسلمانی سس اشد میں از که ارک کار تی چ 
بر وی نشیند. « 
معلوم می‌شود که آن وقت مگس باز نمی‌کردند که کسی بودی و گویند گاهها 
بگوشیدندی هیچ مگس ندیدندی بر وی نشسته» الله تعالی شغل ایشان را کفایت کرده 
بود به آن نیت نيکو. 

7- امیرچة سفال فروش,. رحمه الله تعالى 
شيخ الاسلام گفت که پدر من گفت که: «اميرچة سفال فروش کزدم ازدکان برداشتی 
و به باره بردی و آنجا بگذاشتی .“« 


شیخ الاسلام گفت که: «پدر من همچنین هیچ جانور نکشتی. این مذهب ابدال است و 
ایشان از ابدال بودند و اهل کرامات.» 


175 


مردی را وت خوش کت ورت جود را دید وی را کت «چه باید کرد تا مرد شما 
را بیند؟» گفت: «هيچ جانور نباید ازرد!» ان مرد هیچ جانور نمی‌آزرد. فرشته می‌دید. 
روزی مورچه‌ای وی را بگزید چیزی بر وی زد مورچه بیفتاد. پس از آن هرگز فرشته 
ندید. 
شيخ الاسلام گفت که: «وقتی میرچۀ سفال فروش بر در دکان بود یکی پیش وی 
نشسته بود عجوزی آمد و گفت: هین ای زراق! فلان کس برفت به جنازه نمی‌ایی؟ 9 
برفت. امیرچه به پیشان دکان در رفت. ساعتی گذشت بیرون نیامد. آن مرد به دکان 
درون رفت. وی را ندید. بعد از آن میرچه بیرون آمد. گفت: کجا بودی؟ گفت: در 
پیشان دکان. گفت: من درآمدم ترا ندیدم. گفت: آن عجوز رادیدی که اینجا آمد و گفت 
فلان کس برفت؟ به یمن کسی برفته بود برفتم و بر وی نماز کردم و باز آمدم؛ 
پاره‌اى جَزع یمانی داشت گفت: اين در راه افتاده بود خواهی؟» 
امیرچۀ سفال فروش گفته که: «وقتی به بلخ می‌گذشتم, در هوا قبّه‌ای بسته بودند. بر 
قبّه خنیاگری چیزی می‌زد و این بیت می‌خواند: 

همچون علم شیری پر کرده زباد كفى فة ولنم وای اة 


من آن را یاد گرفتم.» 

وقتی یکی به وی رسید گفت: «این قرابه‌ها که می‌فروشی می‌دانی که چه می ‌کنند؟» 
وی گفت: «تو پس آن برو و ببین که چه می‌کنند.» 

شیح الاسلام پسر وی را دیده بود. 


a‏ ا و ر 
عليه السلام و مستجاب الڈعوة و پیرپیر شیخ الاسلام است و یاران داشت همه بزرگان 
و خداوندان کرامات, چون پیر فارسی و عبدالملک اسکاف و ابوالقاسم حنانه و حسن 
شیخ الاسلام گفت که پدر من گفت که بوالمظفرترمذی گفت: «هرکه به جای تو 
نیکویی کرد ترا بستة خود کرد و هر که با تو جفا کرد ترا رستۀ خود کرد. رسته به از 
بلسته. »> 
شيخ الاسلام گفت که: «در آسمان و زمین از هر که رسته باشی سود کنی.» 
پیری حکایت کرد مرا از پیر دیگر که: «محمد عبداللّه گازر را به ابتدای ارادت بایست 
E‏ روزی در مسجدی بود پیری درآمد باتها . گفت: کجا 
می‌روی؟ گفت: به سفر. گفت: معلومی داری؟ گفت: ني. گفت: پس چگونه کنی؟ 
ا ق ا ی و ا ا ا 
را که ندهد؟ گفت: آن را که چیزی دهد. گفت: هنوز نارسیده‌ای. آن را دوست تر بايد 
داشت که ترا چیزي ندهد. آن که ترا چیزی دهد ترا از او به خود می‌خواند يعني دل تو 
به وی می‌گراید و آن که ترا چیزی ندهد ترا به او می‌فرستد. پس نه این را از آن 
دوستر بايد داشت که ترا از خود به او راه می‌نماید؟ گفت: بازگردم تا خود را به این 
راست کنم. پای افزار در پای کرد و آمد به هری؛ و پس از آن ببود آنچه بود.» 
SS‏ «پیر معتمر قهندزی اینجا آمد. 
گفت: گرد جهان بگشتم نه رَسته‌ای ديدم و نه خود رَستم.» 


9- عارف عبار رحمه الله تعالى 
به بلخ بودهء از اصحاب شریف عقیلی است نام وی منصور است. 
وی روزی گفته که: # می كود على رضي الله الى عه در خر دركاة اگر یاری الله 


176 


ندندو مشاه .فضطفى صلى الله عله ولم :و لفقا | كر هن كوه قاق 
بنکنم بر من تاوان باشد.» 

نخ الالام گت که د این تقض افیف دی غلی: که این گواهی شت لی را رة 
له چیز.“» 


30- ابوالحسين سال به بن ابراهیم» رحمه الله تعالی 
وی را شیخ الشیوخ می‌خواندند۔ به شیراز بوده؛ بزرگ و یگانۀ روزگار خود. پیر عباس 
هروی است و مشایخ جهان به خانقاه وی امدندی. از اصحاب شيخ ابومسلم فسوی 
است. در شیراز خانقاهی داشت. سی سال به خدمت فقرا مشغول بود و اطعام صادر 
و وارد کرد و جمعی کثیر از علما و صلحا مجاور خانقاه وی گشته بودند. 
ثوفى سنة ثلاث و سبعين و اربعمائة و دفن في خانقاهه> 
چون شيخ محتضر شد. خادم خود. شيخ عبدالله بن عبدالرحمان. را فرستاد تا ترتیب 
کفن وی بکند. وی به بازار رفت و دو کفن خريد و تجهیز دو میت کرد. چون بازامد: 
شيخ رفته بود. شیخ را در بر گرفت و الله گفت و جان بداد. وی را در پهلوی شيخ دفن 
کردند. 
وی گفته است که: فرید را در حکم گرنه بودن: هزار بار بهتر از ان که در حکم خود 
بودن» زیرا که صحبت با غیر از برای خدا بود و صحبت با خود از برای پروردن هوی.» 


1 تة هران لر رحهة الله ا 

ثلث دهی است نزدیک به مصر؛ وی آنجا می‌بودہ: ‏ ے 

شيخ الاسلام گفت که: «طریق ابراهیم عليه السلام آن بود که بی میهمان چیزی 
نخوردی. در خانه. او را ابوالصیفان می‌خواندند.» 

و شيخ عمو گفت که: «نهاوندی دیگ نپختی تا مهمان نبودی.» 

و شیخ عباس فقیر هروی گفت که: «عمران ثلثی چیزی نخوردی به روز بی مهمان. 
چون مهمان رسیدی, با وی بخوردی و چون نرسیدی» روزه داشتی. روزی بگاه کسی 
نرسیده بود نیت روزه کرده بود. روز نزدیک نماز شام رسیده بود ناگاه مهمان در 
رسید. E O SD‏ ان شنت 
حق تعالی را به خواب دید که وی را گفت: عمران! تو با ما عادتی داشتی نیکو. ما با 
توسنتی داشتیم نیکو. تو عادت خود بدل کردی,» ما نیز سنت خود بدل کردیم. بیدار شد 
رنج و اندیشه‌مند. دير برنیامد که والی مصر به ده ثلث که ملک عمران بود عاملی 
فرستاد تا حساب وی کند و آن عامل ترسا بود بر وی زور کرد وی را از آنجا ببایست 
گریخت.» 

شيخ الاسلام گفت که شيخ عباس فقیر گفت مرا که: «به شیراز بودم پیش شيخ 
ابوالحسین سال به در خانقاه؛ که یکی درآمد. ما نشناختیم که وی کیست. شيخ 
ابوالحسین در وی نگریست و گفت: غمران توبی؟ گفت: تلئ: شیخ برخاست و وی را 
استقبال کرد و در برگرفت و به جای برد و بنشاند. خچنده‌ای دید که در چشم وی 
می‌رفت. شيخ گفت: این چیست که در چشم تو می‌رود؟ گفت: وف شيء ودر چشم 
من چیزی است. از آن بی خبر بود.» 

عباس گفت که: «شیخ مرا گفت که: هروی. ! زود وی را به گرمابه بر! به گرمابه بردم. 
شيخ جامة تن خویش بیرون کرد وبر گرمابه فرستاد. چون بیرون آمد, جامة شيخ در 
وی پوشیدم و به خانقاه أمدیم. ان شب دعوتی ساختند بشکوه. که شیخ ابوالحسین به 
خان وی بسیار بوده بود که هر سال همة مشایخ یک بار به خانۀ وی آمدندی» به مصر 

به آن ده ثلث و وی دعوت کردی. شيخ گفت: باری یک چند به نزدیک من باشد تا به 
بعضی از آن خدمتها که وی کرده قیام نمایم. دیگر روز بامداد عمران پای افزار 
خواست, شیخ گفت: می‌روی؟ گفت: «آری. شیخ رنجه شد. گفت: روزی چند اینجا 


177 


نشین تا نر اسانی] گفت: می‌روم که من مرد معاتبم, مبادا که مرا در تنعم بینند 
نیسندند. بروم سر به محنت خود بازنهم تا خود چه شود.» 

شیخ عباس گفت که: کیش از ان وی ر اادز ضر یافنددن ویر انهای فردة و فوش یک 
گوش وی بخورده.» 


2- ابوالحسین مرو الژودی» رحمه الله تعالى 
وی شبلی را دیده بود و گفته که: «شبلی را پرسیدند که: اکرم الاکرمین که بود؟ 
گفت: آن بود که وقتی گناه کسی را آمرزیده بود هرگز کسی را , به آن گناه عذاب نکند 
که این آن گناه است که من فلان دوست و بنده را بیامرزیده‌ام .« ۴ 
EEL SS LS OS‏ 
گردد.» 


353- ابوحامد دوستان» رحمه الله تعالىی 
وی به مرو بوده شیخ الاسلام گفت که: «من یک تن دیده‌ام که وی را دیده. احمد 
چشتىتى.» 
و وقتی دیگر گفت که احمد چشتی گفت که ابوسعید مالینی گفت و این درستر است. 
که بوسعید مالینی | بوحامد را دیده ہود از وی پرسیدند که: «مَتى سقط الحشَمَةٌ؟» 
قال: «إذا قَدَمَتِ الككنة تتقظت الحشحة .« 
شدخ :الاسلاة گنت که «حشمت چیزی است ميان هيبت و وحشت. چون صحبت قديم 
شود وحشت برخیزد. هيبت بماند.» 
و شیخ الاسلام ابوسعید مالینی را دیده بود اما نشناخته بود که طفل بود و کسی 
TT‏ همانا که ان یک تن را که دیده بود که بوحامد را دیده بود وی را 


ت الالام فت ف اخ جف د «بوحامد دوستان در مرو بر در دکانی 
ا سقّایی آب به وی داد ساعتی آب را در دست نگاهداشت. سقا گفت: ای 
شیخ! چرا نمی‌خوری؟ گفت: مگسی آب می‌خورد, صبر می‌کنم تا وی آب بخورد, که 
دوستان او به زحمت چیزی نخورند.» 

شيخ الاسلام گفت که: «به زحمت خوردن آن بود که چیزی می‌خوری و بر دیگری ایثار 
می‌کنی ایثار ظاهر, تا وی طیره می‌بود و آن که از وی بیشتر خوری, آن خود شره بود. 
يا ایٿثار پنهان کن يا میانه خور!» 

و در شرح تعژف مذکور است که تعظیم NS‏ 
شده بود که چون به نماز ایستادی و گفتی: Nt‏ پیش از آن که.«اکیر» گفتی 

بیهوش شدی و بیفتادی. سالها عمر وی بر این گذشت وهم بر این وفات کرد. 

و گویند که وی هرگز بخود جامه نپوشیدی, بلکه مریدان وی جامه در وی پوشیدندی و 
اکر .کسی را به آن حاجت بودی, فرصت نگاهداشتی چون پیش وی کسی نبودی جامه 
از وی برکشیدی و پوشاننده و کشنده را نگفتی که چرا چنین می‌کنی. 

ابوحامد دوستان با رفیقی می‌رفت در راهی. آن رفیق گفت: «مرا اینجا کسی است. 
تو اینجا باش تا در شوم و صله رحم به جای آرم !» وی در شد و ابوحامد بنشست. آن 
مرد آن شب بیرون نیامد, و برفی عظیم آمد. دیگر روز آن مرد بیرون آمد. ابوحامد در 
ميان برف می‌جنبید و برف از وی می‌ریخت. آن مرد گفت: «تو هنوز اینجایی؟» گفت: 
«نگفته بودی که اینجا باش ؟ دوستان وفای دوستان به جای رنڈ .“« 


4- بات فرغانی» رحمه الله تعالى 


نام وی عمر است. به فرغانه بود و درویشان آن ديار مشایخ بزرگ را باب خوانند. 
مردی صاحب کرامات ظاهر بود و صاحب کتاب کشف المحجوب گفته است که: «وی 


178 


از اوتاد الارض بود.» 

شیخ الاسلام گفته که: «شیخ عمو وی را دیده بود وی گوید که: روزی پیش وی 
نشسته بودم» یکی درآمد و گفت: دعایی بکن, که سرّکب بازآمد و سرکب امیری بود 
که به جنگ آمدی و باب بر کنار آتشدان نشسته بود و جورب در پای او. آفتابه‌ای آنجا 
نهاده بود. پای بر آفتابه زد و گفت: افکندمش ! نسر کت قی :الخال جو در ھر شرنگون 
از اسب بیفتاد و گردنش بشکست.» 

و هم شیخ عمو گوید که: «یکی درآمد و گفت: ای باب! دعا کن تا باران آید! دعا کرد, 
باران درایستاد.دیگر هفته همان مرد آمد گفت: دعا کن تا بازایستد که همة خان و مان 
فرود آمد! دعا کرد باران بازایستاد.» 

و صاحب کشف المحجوب گوید که: «باب را عجوزه‌ای بود فاطمه نام. چون قصد 
زیارت باب کردم و نزدیک وی رسیدم» گفت: به چه آمدی؟ گفتم: تا شيخ را بینم به 
صورت, و وی به من نظری کند به شفقت. گفت: ای پسر! من خود از فلان روز ترا 
می‌بینم و تا از منت غایب نگردانند. می‌خواهمت دید. روز را جاب کردم ان روژ 
ابتدای توبة من بود. پس گفت: ای پسر! سپردن مسافت کار کودکان است. پس از 
این زیارت به همت کن! که شخص که رای آن نکند که زیارت وی کنند و اندر حضور 
اشباح هیچ چیز نبسته است. پس گفت: ای فاطمه! آنچه داری بيار تا این درویش 
بخورد! طْبَّق انگور تازه بیاورد و وقت آن نبود و بر آن رطبی چند و به فرغانه رطب 
ممکن نبود.» 


5 ايو متضور عفر تى اخم الأضفهاتىي. رحمة الله الى 
شیخ الاسلام گفت که: «وی شيخ صفاهان وده و پزرگ :و اماه عالم به علوم ظاهر و 
علوم حقايق, یگانة مشایخ در وقت خود. حنبلی مذهب بود. شيخ احمد کوفانی وی را 
دیده بود. وی را گفتم که: از وی هیچ سخن یاد داری؟ گفت: روزی در ميان سخن 
می‌گفت که: الفقير عزبزة وئ زا گفتة؛ E‏ 


وئر انطاوم الففراة کو در فون غلم امل بود و در راضخ و ابات هان 
عظیم داشت ضصاحب کات ل است دوو را ضایف شار ایت ورای أن در اة 
طریقت و حقیقت و مسکن وی طوس بوده است و قبر وی انجاست. و مرید ابومحمد 
مرتعش است و سری سقطی و سهل تستری رأ دیده بود. 

گویند که ماه رمضان به بغداد رسید. در مسجد شونیزیه وی را خلوتخانه‌ای دادند و 
امامت درویشان به وی تفویض نمودند تا عید | مامت کرد و درتراویح پنج ختم کرد. هر 
شب خادم قرصی به خانة وی اوردی چون روز عید شد برفت. خادم E‏ 
همه بر جای بود. 

ابونصر سراج قڈس سژه گوید: «التاس فى حفط الآداب على ثلاث طبقات: الطبَقة 
الاولى آهل الذنياء و أدبْهّم فى البلاغة و الفصاحة و حفظ العلوم و أشمار الملوک و 
أشعار العرب. و الثاني َل الڈين. و أدهم فى رياضة التّفوس و تأديب الَجَوارج و حفظ 
الحدود 9 ترک الشهوات. ٠‏ 9 الثالثة اهل الخصوصية. و دنهم فی طهارة لقاو 9 
مُراعاة الأسرارِ و الوفاء بالغهود و حفظ الأوقإتِ وقلة الألّفات بالخواطر و استواء 
السرٌ و العلانية وو الطلّب و اوقات الْجّْصُور و مقامات القُرْب .“« 
وقتی شب زمستان_ بود» و در آتشدان اتش می سوخت. در معارف سخنی می‌رفت. 
شیخ را حالتی پدید آمد. روی به آتشدان نهاد و در میان آتش خدای را سجده‌ای آورد و 
روی وي را از اتش اسیبی نرسید. شخ راء از ان شؤال کردند. گفت: «کسی که بر در 
گاه او آبروی خود ریخته بود, آتش روی وی نتواند سوخت.» 

از وی آرند که گفته: «هر جنازه‌ای که به پیش خاک من بگذرانند. مغفور بود.» و به 


179 


حکم اين بشارت» اهل طوس جنازه‌ها را پیش خاک وی آوردندی. 9 زمانی بداشتندی 
انگاه ببردندی . 


7 اتوالفشل. س الخسي اشر حى زخمة الله الف 
نام وی محمد بن الحسن است. وی مرید ابونصر سراج است و پیر شيخ ابوسعید 
ابوالخیر. هرگاه شیخ ابوسعید را قبضی بود قصد خاک شیخ ابوالفضل کردی. 
خواجه ابوطاهر فرزند شیخ ابوسعید گوید که: «روزی شیخ ما را قبضی رسید. در ميان 
مجلس گریان شد. و همة جمع گریان شدند. گفت: هرگاه ما را قبضی بودی. روی 
سوی خاک پیر ابوالفضل کردیمی به بسط بدل شدی. ستور زین کنيد! در وقت 
E el ey ES‏ چون به صحرا رسیدند. شيخ گشاده گشت و 
وقت را صفت بدل گشت. درویشان به تعره و فریاد برامدند و شخ را از قر معنی 
سخن می‌رفت. چون به سرخس رسید از راه به سر خاک پیر شد و از قال این بیت 
درخواست: 

معدن شادی است این معدن جود و قبلة ما روى يار قبلة هر كس حرم 

م 


و شیخ را دست گرفته بودند و گرد آن خاک طواف می‌کرد و نعره می‌زد و درویشان 
سر و پای برهنه در خاک می‌غلطیدند. چون آرامي پدید آمد. شيخ گفت: این روز 
راتاریخی سازید که بهتر ازاین روز نبینید۔ بعد از آن هر مرید را که اندیشۀ حچ بودی, 
شیخ وی را بر سر خاک پیر ابوالفضل فرستادی و گفتی: آن خاک را زیارت کن و هفت 
E ORGIES‏ 
صاحب کتاب کشف المحجوب بزرگی را نام می‌برد و می‌گوید که: «به سرخس از وی 
شنیدم که گفت: کودک بودم و به محلتی رفته بودم به طلب برگ توت از برای کرم 
فیله و بر درختی شده بودم گرمگاهی. و شاخه‌های آن درخت می‌زدم. شيخ ابوالفضل 
بر آن کوی گذشت و مرا ندید. هیچ شک نکردم که از خود غایب بود بر حکم انبساط 
زیر اون د و گفت: بار خدایا! یک سال بیش است که مرا دانگی نداده‌ای که موی خود 
بتراشم. با دوستان چنین کنند؟ گفت: در حال همة اوراق و اغصان و اصول درختان 
زرین دیدم. آنگاه گفت: عجب کاری که گشایش دل lel‏ 
a ay‏ «روزی لقمان به نزدیک ابوالفضل حسن آمد. 
وی را دید جزوی اندر دست» گفت: با اباالفضل! اندر اين جزو چه می‌خواهی؟ گفت: 
هکان که تو اندز نزک آن: گفت: بسن این خلاف چرزاست؟ گفت: E‏ 
از من می‌پرسی که چه می‌خواهی. از مستی هشیار شو و از هشیاری بیدار گرد تا 
خلاف برخیزد و بدانی که من و تو چه می‌طابیم.» 
شیخ ابوالفضل حسن سرخسی وقتی از هوادرآمد و بر درختی نشست,» یکی آن بدید. 
شيخ ابوالفضل گفت: «چه هی‌نگری.. این ترا می‌باید؟» گفت: «مفی باید.» گفت: «از 
آن نمی‌یابی که می‌باید بعني که من طلب نکرده‌ام .“« 
شيخ ابوسعید گوید قدس الله ا سره که: «پير ابوالفضل در می‌گذشت. گفتنڊ: ايها 
الشیخ! ترا کجا دفن کنیم؟ جواب نداد. گفتند: به فلان گورستان بریمت؟ گفت: اللّه! 
اللْه! مرا آنجا نبرید! گفتند: چرا؟ گفت: برای آن که آنجا خواجگانند و امامانند و 
بزرگانند ما باری کیستیم؟ گفتند: پس کجا دفن کنیم؟ گفت: به سر تل مرا در گور 
کد خا افا و گناهکارانند و خراباتیانند ودوال‌بازانند. را دی انخادر گور 
گند کة در خور 83ا ایقانند و طافت ان دران ندارت فاا این کاهکاران کی زه 
که ایشان به رحمت او نزدیکتر باشند.» 
و هم شيخ ابوسعید فرموده: «سَمعت الشْيحَ اباالْقَضْل, مُحُمّدبن الحسن؛ شيخ وقته 
سرخ ول الفاضى لو والمُشتقبل لابنتظر ما فى الوت يتير وهذا صِقَةُ 
الفودة ثم قال : حفعة الخودتة شان خشن الأفقار الى الله تعالى و هذا ن اكل 


180 


الود وخسن لذ وة تر سول الل ضلى الله قله و هلم و فو الذى لس للقن 
REE‏ .“« 

چون شیخ ابوالفضل از دنیا برفت. یاران وی مرقع بیگانه در وی پوشیدند دیگر دوز در 
مسجد نشسته بودند کسی در مسجد باز کرد و مرقع ر در مسجد انداخت و گ 

«این مرقع بیگانة شما را نخوآهم.» و برفت. 


8- خالوی نیسابوری» رحمه الله تعالی 


نام وی احمد است. به سرخس بوده و به سرخس برفته. رزوی بوده با ولایات ظاهر و 
کرامات بسیار. وی را مریدی بود محمدبن حسن نام همة دنیایی خود بر وی پاشیده 
بود. 

شیح الاسلام گفت: «پیر را یک مرید تمام بود. سخن را یک گوش تمام بود. تا همه 
جهان روشن شود یک صبح تمام بود.» _ 

خالوی نیسابوری فراوان با محمد حسن گفتي: «انچه فرامن می دهند تازه فرا تو 

می دهم تازه.» شیح الاسلام گفت: «محقق ان بود که سخن تازه فرا وی می‌دهند و 
وی تازه فرا مریدان می دهد.“»> 

وقتی که خالو از دنیا می رفت کارسازی کفن وی می‌کردند. گفت: «من كفن شما را 
نخواهم. که او خود مرا در کنار عنایت گرفت.» و جان بداد. 


9- شیخ ابوالعٹاس القصاب الآملی» قڈس الله تعالی سژه 


عبدالله الطبری است و وی مرید ابومحمد جُریری. صاحب کرامات عظیم و فراست 
تیز بود و قبله و غوث زمان خویش بود. تا زنده بود رحلت به وی بود. 

وی گفته بود: «این بازارک ما به آخر با خرقانی افتد.> پس از وی به خرقانی افتاد. وی 
را گفتند که: «شیخ سُلّمی طبقات کرده مشایخ را .» گفت: «نام من در ان ميان 
نیاورده؟» گفتند: «نه.» گفت: «هیچ نکرده.» 

وی امی بوده. اما کلام و نکته‌های عالی داشته. یکی از ايمُه طبرستان گفته که: «از 
افضال خدای تعالی یکی آن است که کسی را بی تعلیم و تعلم چنان گرداند که چون ما 
را در اصول دین و دقایق توحید چیزی مشکل شود از وی بپرسیم» و ان ابوالعباس 
قصاب أاست.» 

شیح الاسلام گفت که: «وی در ایام من بوده است. همواره با شیح مو ھی دقه که: 
می‌خواهم سه پیر را زیارت کنم: شیخ ابوالعباس به آمل و شيخ احمد نصر را به 
نشابور و شیخ ابوعلی سياه را به مرو. وی گفت که ار د راو ر ا ا 
ببرم. او خود بمرد و روزی نبود. لیکن پیوسته کسی می‌امدی از نزدیک وی به خانقاه 
شیخ عمو و من احوال وی و سخن وی می‌پرسیدم هیچ کس را احوال و سخن وی 
چنان معلوم نیست که مرا.» 

وی گفته که: «وقت کیمیاست.» 
شیخ احمد کوفانی گفت که: «وی همه شب فریاد می‌کردی و سخن می‌گفتی,» به 
گفتی: ما بکی شیء ما بکی شیء لیس کمثله شیء یعنی مابقی شیء.» 

شیح الاسلام گفت که: «من دو تن دیده‌ام که ازوی سخن بتمام باز توانستندی گفت: 
یکی شیخ ابوعلی گازر حکایت آن جوان و سگ که دید که گفتند: کار به نماینده است 
نه بیننده؛ وی گفته از او و دیگر شيخ محمد قصاب آملی؛ شاگرد وی.» 

شيخ الاسلام گفت که: «بوالفارس کرمانشاهی کس فرستاد به شیخ ابوالعباس که: 
اینجا قحط افتاده است, دعا کن! شیخ سیبی آنجا فرستاد باران آمد و قحط 
برخاست.» 

شیخ ابوالعباس نماز بسیار کردی. وقتی نماز می‌کرد یکی از درویشان درزیی می‌کرد. 


181 


جامه‌اى می دوخت» همانا بتکلف می‌دوخت. هر زمانی که شيخ سلام نماز بازدادی او را 
دیدی هر درزي که راست نیامده بودی باز می‌کردی. کت کان تی ص ھی :تی 
صَتّمی» یعنی آن بت تست. بت تست که ان را می‌پرستی.» 

شيخ ابوسعيد ابوالخیر گوید قڈس الله تعالی سره که: «شخصی به نزدیک شیخ 
ابوالعباس راف واز وی طلب کرامات کرد. شیح ابوالعباس گفت: نمی بینی چیست 
که ان ته از کزامات اشست ‏ مر فضایی نود از ندر قکایۍ اموه چیری به او هودد 
و او را بربودند و به بغداد تاختند پیش شبلی, و از بغداد به مکه تاخت, از مکه به مدینه 
ا از مدینه به بیت المقدس تاخت. به بیت المقدس خضر را به او نمودند ودر دل 
خصر افگند تا وی را بول کر و ضحیت افتاد و اینجا باز آورذ و عالمی زا روی به وی 
نهاد تا از خراباتها می‌آیند و از ظلمتها بیزار می‌شوند وتوبه می‌کنند و نعمتها فدا 

می کنند و ازاطراف عالم سوختگان می‌آیند و از ما او را می‌جویند۔ کرامات بیش از 
این بود؟ آن مرد گفت: ای شیخ! کراماتی بايد که ببینم. شیخ گفت: نیک ببین! نه کرم 
او است که پسر بزکشی در صدر بزرگان نشیند و به زمین فرو نشود و این دیوار بر 

وی نیفتد و این خانه به سر وی فرو نیاید؟ بی مُلک و ملک ولایت دارد بى الت e‏ 
روزی خورد و خلق را خوراند. این نه کرامات است؟» 

و هم شيخ ابوسعید گفته که: «ما در آمل بودیم که مردی از مصر بیامد که حدیث شيخ 
ابوالعباس شنیده بود و وی خدای نادانی بود از مصر به آمل آمده بود تا صوفیگری کند 
و شیخ را از جای ببرد. چون درآمد. سلام نگفت و پای افزار بیرون نکرد و در طهارت 
جای شد. E E e‏ ن li‏ 
هيچ نماند. گفت: شیخ خود را بگویید تا کلا آرد! و ایشان کوزه را کلا گویند. با شيخ 
گفتند, گفت: دیگر کلا ببرید! گفتند: هرچه اینجا بود همه بشکست. گفت: از بازار 
بیاورید! دیر می‌آوردند, آن غافل از طهارت جای بیرون آمد و گفت: چرا کلا نیارید؟ اگر 
کلا نداری. شیخ را بگویید تا بیاید و ریش خود را فرا من دهد تا بدان استنجا کنم! شيخ 
این سخن بشنید, از جای بجست و محاسنی دراز داشت و سفید. بر دو دست e‏ 
غافل بشکست و در پای شیخ افتاد و گفت: ای شیخ! از نو مسلمان می‌شوم.» 
روزی کودکی اشتری را زمام گرفته بود با بار گران و در بازار آمل می‌کشید. گل بود 
پای اشتر از جای بشد و بیفتاد و خرد بشکست. مردمان قصد آن کردند که آن بار از 
وی فرو گیرند. شیخ از آنجا می‌گذشت گفت: «اینجا چه بوده است؟» حال را بازگفتند. 
زمام شتر را بگرفت و روی سوی آسمان کرد و گفت: «این اشتر را درست کن! و اگر 
درست نخواهی کرد چرا دل قصابی به گریستن این کودک بسوختی؟» در حال اتر 
برخاست و دررفتن آمد. 

وی گفته که: «همه عالم را اگر خواهند یا نه با خداوند خوی بايد کرد و الا در رنج 
باشند, زیرا که چون خوی با وی کنی در بلامُّبلی بینی بلا بر تو بلا نیاید و رنجه دل 
نگردی, که خداوند تعالی به رضا و سخط ما تقدیر خود را متغیر نکند پس رضا به 
حکم موجب راحت است. کا وى کا دلش براحت شود و هرکه از وی 
اعراض کند به ورود قضا رنجه دل گردد.» 


0- شيخ احمد نصر, رحمه اللّه تعالی 
وی از کبار مشایخ بوده. معاصر شیخ ابوالعباس قضاب است و حخصری را دیده. دران 
وقت که شيخ ابوسعید ابوالخیر از مهینه عزیمت زیارت و صحبت شيخ ابوالعباس کرده 
بود شیخ احمد نصر در شهر نسا بود, در خانقاهی که بر بالای شهر استِ بر کنار 
گورشان که قاف فاخ وا رت بررکان انجاست و اناد ا احا اقا 
اراو ات ای او الل عله ووا 
e‏ نزدیک شهر نسا رسید, به شهر نسا درنیامد و به زیر شهر بر ديهها 
گذشت و روی به بَسمه که دهی است که قبر محمد علیان آ: نجاست نهاد. شيخ احمد 


182 


نصر از صومعه‌ای که در آن خانقاه داشت سر بیرون کرد و با جمعی صوفیان که آنجا 
بودند گفت: «هرکه را می‌باید که شاهباز طریقت را مید آنک می كدر به نة با ند 
شد تا وی را آنجا دریابد.» 

احمد نصر بیست حج گزارده بود و بیشتر احرام از خراسان بسته بود. یک روز در حرم 
از اسرار و حقایق این طایفه چیزی در عبارت اصحاب طامات باز گفت. دویست و 
هشتاد تن از پیران در حرم بودند گفتند: «تو این سخن چرا گفتی؟» وی را از حرم 
بیرون کردند. در همان ساعت حَصریي از خانۀ خود در بغداد بیرون آمد و خادم را گفت: 
«آن جوان خراسانی که هر سال می‌آید. چون بیاید راهش ندهی!» چون احمد به بغداد 
آمد. به در خانة حصری شد. خادم گفت: «شیخ در فلان وقت بیرون آمد و گفت: وی 
را بار ندهی!» احمد چون بشنید بیهوش بیفتاد و آن چند شبانروز برداشت. آخر روزی 
a‏ «آن ترک ادب که بر تو گذشته. غرامت ت ان را بايد که به 
روم شوی و یک سال روز خوکبانی کنی و شب مرا در آنجای -در طرسوس که کافران 
از هالمانان کر که اد و وران کر هاا به زوز تاز کی وچ هار که نک اعت 
نخسبی! شاید که دلهای پیران ترا قبول کند.» احمد چون صادق بود فی الحال به 

شيخ فرمود قیام نمود. بعد از آن به در خانة شيخ آمد. خادم گفت: ا 
هقفت بار شت به طلب تی بیزون آمده انت اکا شیع پیرور امد و گت «يا احمد. 
و ولدي و قَرّة عینی!» وی از شادی لبیک زد و روی به حرم نهاد. پیران حرم استقبال 
وی کردند و گفتند: «یا ولداه و قرَة عیناه!.» 


1 شخ انو على شا ر ححة الله تعالي 


صر. 

و با استاد ابوعلی دقاق صحبت داشته بود و در ابتدا دهقانی کردی. گویند سی سال 
روزه داشت که کس ندانست. هر بامداد چون از خانه بیرون آمدی, دو نان برداشتی و 
گفتی: «با شریک خود به صحرا بخورم.» و در راه به درویشان دادی و اگر در راه 
شریکان گفتندی: «چیزی خوری؟» > گفتی: «به خانه خورده‌ام .“« ۶ 
وی گفته: «در صحرا هر بیل که به زمین فرو بردمی» دیگران را خاک برمی‌آمدی و مرا 
همه نور دل برمی‌امدی .“« 
شيخ الاسلام گفت که مردی وی را گفت که: «هیچ کس بود که عیب خلق داند؟» 
گفت: «بود.» گفت: «پس الله تعالی ساتر العیوب نبود.» شیخ ابوعلی گفت: 
«خویشتن را از من بپوش!» فی الحال آن مرد بیاماسید و جامه بر وی پاره شد و وی 
برهنه گشت. پیش شیخ تضرع و زاری کردند تا دعا کرد و ان مرد به حال خود باز امد. 
وقتی شخصی را دید از ده خویش کاغذی در دست, گفت: «آن چیست؟» گفت: 
«فتوایی است که امام ابوعلی» که مُفتی آن وقت بود جواب Be‏ است .» گفت: «آن 
را پیش امام باز بر که در جواب ب خطا کرده است!» آن شخص فتوی را پیش امام برد. 
چون اما فتاهل کرد دانست که خطا کرده است. از آن شخض پر شید که «این فتوی 
را به شيخ داده بودی و وی آن را بخواند؟» گفت: «شیخ خط نمی ‌تواند ا 
ابوعلی برخاست و پیش وی آمد و گفت: «اگر آن بوعلی نبودی, این بوعلی به 
دوزځ رسیيده بودی.» 
و قات وک ته هرو بود دن غا نة آرت و رین وار نها 0ة 

2- ابوعلی الداق» رحمه الله تعالى 

نام وی حسن بن محمد الدقاق است, زبان وقت بود در نیسابور و امام فن خود بود» 
و در زمان خود بی نظیر. بیانی صریح و لسانی فصیح داشت. مشایخ بسیار دیده بود و 
مرید نصرابادی بود و مذکری کردی. در نیسابور برفته از دنیا در ماه ذوالقعده. سنة 


183 


الاسلام گفت که: «وی هر سال جایی رفتی و به شهر دیگر مقام کردی و آخر باز 
مدی.»> 

استاد ابوالقاسم قشیری داماد وی بود و شاگرد وی و مجالس وی جمع کرده بود. 
دقاق شوری داشت و گرم بود. وی می‌گفتی: «می‌باید که به خیابان هری کوک کنم. 
یعنی بانگرٍ زنم. که وی در کار هریوگان دور فرا رفته بود.» گفتند: «به هری شوی ترا 
به تعره بکشند» زرا که هن که دو مجلس وق نره زدی: وئ دز پرابز آن تعزه زدی. 
شیخ الاسلام گفت که شيخ عمو گفت که: «در مجلس دقاق بودم؛ کسی وی را از 


نزول پرسید. به این دوت جواب داد 
ليلق ل أبصَ ڙما أ سَ فما بأكرم مِنْ رت يَمَشيى الى عد 
اتف زايرآ هن عر وَعَڍٍ وَقالَ لى اوک و E‏ ق قلیک بالوعد» 
وی گفته که: «چون مدعیی ببینید. دامن وی محکم گیرید! که معنی داران و محققان 
برفتند.» 


صاحب کتاب کشف المحجوب گوید که: «از پیری شنیدم که گفت: روزی به مجلس 
وی درآمدم, به نیت آن که از نوکل بپرسم. OOS‏ 
به آن میل کرد گفتم: ابا الأستاد! توکل چه باشد؟ گفت: آن که طمع از دستار مردم 
کوتاه کنی! این بگفت و دستار را به من انداخت.» 
بوعلی دقاق گفته: «اگر هر که را رد کنند برود و باز نیاید. میدان خالی ماند.» 
شيخ الاسلام گفت: «نه رد است. ناز است. باز ای که قصه دراز است. « 
هم ابوعلی دقاق گفته: «درخت خودروی که کسی آن را نپرورده باشد برگ برآرد ولی 
بار نیارد و اگر ارد بی مزه آرد.» پس گفت: «من این طریق از نصرآبادی گرفتم و او 
ار فلي واوا ی هرگز پیش نصرآبادی نرفتم تا غسل نکردم.>, 
روزی به ری رسید. یکی وی را بشناخت گفت: «آن استاد ابوعلی دقاق است.» 
بزرگان آمدند و استدعای درس کردند. قبول نکرد. إلحاج بسیار کړدند و منبر نهادند تا 
وعظ گوید. به منبر بالا رفت و اشا ړت به راست کرد و گفت: «الله اکبر» و روی به 
قبله کرد ورگفت: رطان من اللا (72/توبه) و به جانب چپ اشارت کرد و 
گفت: «واللة حَبْر وَألقی» (73/طه) خلق به یک بار به هم برآمدند و غریو برخاست و 
eC‏ استاد در میان ان مشغله از منبر فرود امد و برفت. بعد از 
آن وی را طلب کردند نیافتند. 
مریدی داشت بازرگان, بیمار شد. سنخ به غنادت وی امد و برس که" «ترا چه شد؟» 
گفت: «شب برخاستم که وضو سازم» تابی بر پشت من افتاد و دردی سخت پدید آمد 
و تب در پیوست.» استاد گفت: «ترا به این فضولی چه کار که نماز شب کنی؟ ترا 
مردار دنیا از خویشتن دور می‌باید کرد. کسی را که سر درد کند طلا بر پا نهد هرگز به 
نشود. و چون دست نجس گردد. آستین شوید هرگز پاک نگردد.» 
و هم استاد ابوعلی گفته در مناجات خویش: «خداوندا مرا ووا ر 
لافها زده‌ام بر سر منبر. و اگر رسوا خواهی کرد در پیش مجلسیانم رسوا مگردان! 
مرا همچنین در مرقع صوفیان رها کن و رکوه به یک دستم ده و عصا به دیگر دست! 
که من شیوۀ صوفیان» دوست می‌دارم. انگاه مرا با رکوه و عصا و مرقع سر به وادیی 
از وادیهای دوزخ در ده تا من ابدالاآبدین خونابة فراق می‌خورم دران وادی نوحه 
می‌کنم و برنگونساری خویش می ‌گریم و ماتم بازماندگی خویش می‌دارم! تا باری اگر 
قرب توام نبود نوحة توام بود.» 
و هم وی گفته: «خداوندا! ما دیوان خود به گناه ا 
سفید کردی. ای خالق سیاه و سفید! فضلی بکن و سياه کردۂۀ ما را در کار سفید کردۂ 
خویش کن!» 
استاد ابوالقاسم قشیری پس از وفات وی را به خواب دید که بسیار بیقراری می‌کرد و 


184 


می گریست. گفت: «ای استاد! چه بوده است. مگر بازگشتن به دنیا می‌بایدت؟» 
گفت: «آری. ولی نه برای مصلحت دنیا واته برای ان که مجلش ‏ گویم > اما از هر ان 
که ميان دربندم و عصایی برگیرم و همه روز به یک یک درمی‌شوم و حلقه و عصا بر 
در می‌زنم و می يم که نمی‌دانید از که باز می‌مانید!» 

گویند که در آخر عمر چندان درد بر استاد پدید افده بود که هر اچخرږ روژی بر اة 
برآمدی و روی به آفتاب کردی و گفتی: «ای سرگردان مملکت! امروز چون بودی و 
چون گذرانیدی؟ هیچ جای بر اندوهگین این حدیث تافتی؟ هیچ جای از زیر و زبر 
شدگان اين واقعه خبری پافتی؟» هم از این جنس می‌گفتی تا آفتاب فرو شدی. 

و گویند که سخن وی در آخر حیات چنان شد که کس فهم نمی‌کرد و طاقت 
نمی‌داشت. مردم اندک. هفده یا هژده کس, به مجلس وی آمدی. 

شیخ الاسلام گفته که: «چون بوعلی دقاق را سخن عالی شد. مجلس او از خلق خالی 


تىد.» 


3- ابوعلی الشبّویی المروزیى» رحمه الله تعالى 
نام وی محمدبن محمدبن عمر بن شبویه است. کان لسان الوقت بناحیته و عديم 
اللظر هه ار اضحات او القاس ضار انت 
و فى ارت مشا الصوفة: الفا شم ن العاسم انوا لها سن ن فت الاماة اخهدن ماز 
ا 
محمدبن عمر بن شبو 
الفربرى. 
شيخ ابوسعید ابوالخیر گوید قدس الله تعالی سره که: «استاد ابوعلی دقاق به نزدیک 
پیر شبویی آمد و ما به مرو بودیم و پیر شبویی صحیح بخاری یادداشت و ما صحیح 
بخآری از وی سماع داریم و پیر را از این معنی آگاهی تمام بوده است و استاد ابوعلی 
دقاق را با این سخن وی آورد. پیر شبویی استاد ابوعلی را گفت که: ما را از این معنی 
نفسی زن! استاد ابوعلی گفت: این سخن بر ما بسته است گشاده نیست. گفت: روا 
بود ما نیاز خویش حاضر کنیم تا ترا بر نیازما سخن بگشاید, آن معنی آتش است ونیاز 
سوخته. استاد ابوعلی اجابت کرد مجلس نهاد و وی را بر سر منبر سخن نمی‌گشاد که 
مردم اهل آن نبودند۔ پیر شبویی از در مسجد درآمد. استاد را چشم بر وی افتاد 
سخنش بگشاد. چون مجلس به ار ر سند یس یوی کیت تو آنی که بودی, این ما 
بودیم .نیاز بايد هیچ راهی به خداوند از نیاز نزدیکتر نیست. اگر بر سنگ خاره افتد. 
چشمة آب بگشاید.» 
روزی در تابستان در گرمگاه روز که خاک و گرد بود ابوعلی شبویی را دیدند که 
می‌رفت۔ گفتند: دایها الشخ! کجا میروی؟» گفت: «به فلان خانقاه هی‌روم که آنخا 
درویشانند. و من نبشته‌ام که در روزی صد و بیست رحمت از آسمان بر درویشان 
ارد که تکضسصض دوقت وله اکنون کی روم که انها قلوله کم اشد که ان ان 
رحمت نیز بر من بارد.» 
بزرگان گفته‌اند: «خویشتن را در میان ایشان در خوران و خویشتن را از ایشان و از 
دوستان ایشان فرا نمای, اگرچه دانی که چگونه رسوایی! 
تا فردا که گویند: تو سای گویی من از دوستان ایشانم. و چون سخن ایشان شنوی 
اکچ مغنى انی TT‏ از سر جنبانان ایشانم. گویند: 
یا که ترا حقی است, مگر بدان سیب برهی. 


185 


از جملة مشاهیر علمای عصر و کبار مشایخ دهر بوده است, و نشست وی در مهینه 
بوده است وآنجا از دنیا رفته؛ ډړ سنة ثمان و ثلثمائة. 

شح اتوشفید او الکیر فشن الله الین روت گفغه اسیک که در کو د کی ور اوقت 
که قرآن می‌خواندم؛ بدرم بابوبوالخیر مرا به نماز آدپنه می برد. در رام پیر ابوالقاسم 
فر باس پش امد مت آی آوالخوا این کودی ان کیسبت ؟ درم کعبت آنقاست: 
STS‏ 
گشت. گفت: یا اباالخیر! ما نتوانستیم رفت از این جهان, که جای خالی می‌دیدیم و 
درویشان ضایع می ماندند. اکنون که فرزند ترا دیدیم ایمن گشتیم که ولایتها را از این 
دک نصیب خواهد بود. پس پدرم را گفت: چون از نماز بیرون ایی او را به نزدیک 
آر! چون از نماز فارغ شدیم» پدرم ما را به نزدیک پیر ابوالقاسم برد. چون در صومعة 
وی شدیم و پیش وی نشستیم, طاقی و ا صومعه, پیر ابوالقاسم پدرم 
را گفت: وز ری کا ارک را طا ت و کر پدر ما را بر 
گرفت, دست دراز کردیم و آن قرص را از آن طاق فرو گرفتیم. قرصی بود جوین 
کر موا دس رار ری انر وو 

شيخ ابوالقاسم آن قرص از ما بستد و چشم پر آب کرد و آن قرص به دو نیمه ساخت. 
و ا بخور! و یک نیمه خود بخورد و پدرم را هیچ نصیب نداد. 
پدرم گفت: ای شیخ! چه سبب بود که ما را از این تبرک نصیب نکردی؟ شيخ 
ابوالقاسم گفت: ای ابوالخیر! سی سال است تا این قرص بر این طاق نهاده‌ایم. و ما 
را وعده کرده اند که: این قرص در دست آن کس که گرم خواهد شد جهانی به وی 
زنده خواهد گشت و ختم این حدیث بر وی خواهد بود. اکنون این بشارت ترا تمام 
باشد که آن کس این پسر تو خواهد بود.» 

شیخ ابوسعید قڈس سژه گفته است که: «روزی پیش ابوالقاسم بشریاسین بودیم». ما 
را گفت: ای پسر! خواهی که با خدای سخن گویی؟ گفتیم: خواهیم» چرا نخواهیم؟ 
گفت: هر وقت که در خلوت باشی, این گوی و بیش از این مگوی: 

کر بز ٹن .من زان شود هر فویی یک شکر تو از هزار نتوانم کرد 


5- شيخ لقمان سرخسی» قدس الله تعالى سره 
وی در ابتدا مجاهدة بسیار داشته است و معاملة باحتیاط؛ ناگاه کشفی افتادش که 
عقلش برفت. گفتند: «لقما ن! آن چه بود و این چیست؟» گفت: «ھرچنذ:بند گی بیش 
کردم بیش می‌بایست. درماندم. گفتم: الهی! پادشاهان را چون بنده‌ای پیر شود 
آزادش کنند. تو پادشاه_ گزیزی: در بندگی تو پیر گشتم. آزادم کن!» گفت: «ندایی 
شنیدم که: اي لقمان! آزادت کردیم .“ 
نشان آزادی آن بود که عقل از وی برگرفتند۔ پس وی از عقلای مجانین بوده است. 
و انود او التو ار ه است ك لمان اراو کروی خدای اوت ری ته 
از امر ونهی.» 
و هم شیخ ابوسعید ابوالخیر گفته که: «شبی جماعت خفته بودند و در خانقاه بسته بود 
وھا با پیز ابوالفضل دز شر ضفه نشسته بودنم و سخئى مى زفقت در مغارف. مسأله 
مشکل شد. لقمان را دیدیم که از بام خانقاه درپرید و در پیش ما بنشست و آن مسأله 
را بگفت. چنانکه اشکال برخاست. باز بر پرید و به بام بیرون شد. پیر ابوالفضل گفت: 
آی بوسعید! مرف این مرد فی نی فته می‌بینم. . گفت: اقتدا را نشاید. گفتة" چرا؟ 
گفت: از آن که علم ندارد.» 
از شیخ ابوسعید پرسیدند در سرخس که: «ظریف کیست؟» گفت: «در شهر شما 


186 


لقمان.» گفتند: «سبحان اللّه! در شهر ما خود هیچ کس از وی بشولیده‌تر و 
شوخگین تر نیست!» شیخ گفت: «شما را علط افتاده است. ظریف پاکیزه بود و 
پاکیزه ان باشد که با هیچ چیزش پیوند نباشد و هیچ کس را از وی بی‌پیوندتر و بی 
علاقه‌تر و پاکیزه‌تر نمی‌بینم که در همه عالم با هیچ چیز پیوند ندارد نه با دنیا نه با 
آخرت نه با نفس.» 
و هم شیخ ابوسعید گفته است که: «ما در سرخس بودیم پیش پیر ابوالفضل حسن 
ET‏ ا اا ا U‏ 
را به فلان رباط برید! سه روز است تا آنجاست و هیچ سخن نگفته است. امروز گفت: 
تیو اب الفصل را کو که لقان یوون ی اوالفل چون آن سکن یه کت 
جا رویم! با جماعت آنجا شدند. چون ان او راد سی کرد بیو اوالفصل بر 
بالین وی بنشست. وی درب پیر می‌نگریست و نفسی گرم میزد و هیچ لب نمی‌جنبانید۔ 
یکی از جمع گفت: لا الة الا اللّه! لقمان تبسمي کرد و گفت: آی جوانمرد! ما خراج 
داده‌ایم و برات ستده و باقی بر توحید داریم . آن درویش گفت: آخز وشن ا با :اد 
می‌باید داد! لقمان گفت: ما را عربده می‌فرمایی بر درگاه حق؟ پیر ابوالفضل را 
خوش آمد گفت: همچنين است. ای و اش ون وف ر 
می‌نگریست و هیچ تغیر در نظرش پدید نیامد. بعضی گفتند: تمام شد. بعضی گفتند: 
نشد هنوز نظرش راست و درست است. پیر ابوالفضل گفت: تمام شده است وليکن 
نشسته‌ایم وی چشم فراز نکند. چون پیر ابوالفضل برخاست. لقمان چشم بر هم 
نهاد. “> 


وی به دامغان می بودہ e‏ 

شیخ الاسلام گفت که: «شیخ محمد قصاب شاگرد ابوالعباس قصاب بود. مذگری 
کردی. شیخ ابوالعباس وی را از مجلس داشتن بازداشته بود که عام را سخن نگوید که 
سخن وی بلند شده بود. وی بزرگ بود همة دامغان جیفه‌ای بود و وی روح آن.» 

و هم شیخ الاسلام گفت: «اگر خرقانی و محمد قصاب به جای بودندی من شما را به 
وی فرستادی نه به خرقانی که وی شما را سودمندتر بودی از خرقانی, یعنی خرقانی 
منتهی بود مرد از وی بهره کم یافتی.»> _ 

شيخ الاسلام گفت که محمد قصاب با من گفت که: «هریوگان صفاتی باشند یعنی به 
رحمت و عفو و کرم گرایند بیش از صفات نبینند. و معاملة صوفیان با ذات است با 
مُعطی است نه با عطا و هرچه جز اوست حجاب است از او.» 


67 شاو الم 2 انی و اة عا ته 
نام وی علی بن جعفر است. یگانه و غوث روزگار خود بود و قبلة وقت, که در روزگار 
وی رحلت به وی بود. _ 
شیخ ابوالعباس قصاب گفته بود که: «این بازارک ما با خرقانی افتد, یعنی رحلت و 
زیارت.» پس از وفات وی به خرقانی گشت. چنانکه گفته بود و انتساب شيخ 
ابوالحسن در تصوف به سلطان العارفین. شیخ ابویزید بسطامی است قذڈس الله 
E RR‏ 
عاشورای سنة خمس و عشرين و اربعمائة از دنيا برفته. 
روزی با اصحاب خود گفت که: «چه چیز بهتر بود؟» گفتند: «شیخا هم تو بگوی! « 
گفت: «دلی که در وی همه یاد کرد او بود.» 
از وی پرسیدند که: «صوفی کیست؟» گفت: «صوفی به مرقع و سجاده صوفی نبود و 
صوفی به رسوم و عادات صوفی نبود, صوفی ان بود که نبود.» 


187 


و هم وی گفته که: «صوفی روزی بود که به آفتابش حاجت نبود, و شبی بود که به ماه 
و ستاره‌اش حاجت نبود و نیستیی است که به هستیش حاجت نبود.» _ 
از وی پرسیدند که: «مرد به چه داند که وی بیدار است؟» گفت: «به آن که چون حق 
را یاد کند. از فرق تا قدمش از یاد کرد حق خبر داشته باشد.» 
و از وی پرسیدند که: «صدق چیست؟» گفت: «صدق آن است که دل سخن گوید. 
نغنی۔ان گرد که در دلنن بود 
و ازوی پرسیدند که: «اخلاص چیست؟» گفت: «هرچه برای حق کنی اخلاص است و 
هرچه برای خلق کنی ریاست.» 
و از وی پرسیدند که: «که را رسد در فنا و بقا سخن گفتن؟» گفت: «کسی را که به 
نک تان ابرنشم از اسان :در او ته ا بادی بیاید که درختها و بناها بیفکند و 
همة کوهها برکند وهمۀ دریاها انباشته کند و وی را E‏ 
و وی گفته است که: «هرگز با کسی صحبت مدارید که شما گویید خدا و او گوید چیز 
دیگر.» 
و هم وی گفته که: «اندوه طلب کن تا آب چشمت پدید آید. که حق گریندگان را 
دوست می‌دارد.» 1 
و هم وی گفته: «اگر کسی سرودی بگوید و به آن حق را خواهد, بهتر از آن بود که 
قرآن خواند وبدان حق را نخواهد.» 
و هم وی گفته که: «وارث رسول آن کس بود که به فعل رسول اقتدا کند, : نه آن بود 
کروی اغاق کد 

گفته است: «آن خواهم که نخواهم .“« و وی گفته که: «این هم خواستی است.» 
وهم وی گفته: «امروز چهل سال إست تا در یک وقتم؛ و حق به دلم می‌نگرد به جز 
خود را نمی‌بیند۔ ما بَقِی فى لِعَيْر الله شیءٌ ولا في صَذری لَعَيْره قراژ.» 
و هم وی گفته که: د جھل: شال اشت ہا تفنسم :یک ریت آتب سز د می خواهد یا رنت 
دوع ترش می‌خواهد هنوز وی را نداده‌ام.» 
و هم وی گفته: «علما و عاد در جهان بسيارند. قرا از ان اند بودن که روز به ننفت 
ا ا و ر ا ا ا 
و هم وی گفته که: «روشن‌ترین دلها آن بود که در آن خلق نبود, و بهترین کارها آن بود 
که در ان اندیشة مخلوق نبود و حلا لرن نها ان نوو که بد حه تو بوت ورن 
رفیقان آن بود که زندگانیش با حق بود.» 


8- شيخ ابوعبداللّه الڈاستانى» رحمه الله تعالى 
نام وی محمد بن علی الڈاستانی است و لقب وی شيخ المشایخ. عالِم بوده به انواع 
علوم و از محتشمان درگاه حق بود. و وی را کلامی مهڈب است و اشاراتی لطیف. از 
اقران شیخ ابوالحسن بود و نسبت ارادت وی به سه واسطه به شيخ عمی بسطامی 
که برادرزادۀ سلطان العارفین و مرید وی است می‌رسد. در ماه رجب سنة سبع عشر 
و اربعمائة برفته ازدنیا و عمر وی پنجاه و نه سال بود. 
صاحب کشف المحجوب گوید که: : «من از شیخ سهلکی که از اصحاب وی بود شنیدم 
که گفت: وقتی اندر بسطام ملخ آمد و همة کشتها و درختها از بسیاری آن سياه شد و 
مردم دست به خروش بردند. شیخ مرا گفت: این چه مشغله است؟ گفتم: ملخ آمده 
است و مردمان بدان رنجه دل می‌باشند. نش بر ځاست و نه بام رامد و زوق ته 
آسمان کرد. در حال همۀ ملخها برخاستند. نماز دیگر را یکی نمانده بود و هیچ کس را 
یک شاخ به زیان نشده.» 


9- شیخ ابوسعید بن ابی الخیر, قڈس الله تعالی سژه 


188 


مُشرف القلوب ورو و و وه وی را مسخر بودند. پیر وی در طریقت 
EE E a O NS‏ 
لقمان مجنون بر سر ان نشسته. قصد وی کردم و بر ان بالا شدم. وی پاره بر پوستین 
می‌دوخت و ما به وی می‌نگریستیم و حضرت شيخ چنان ایستاده بوده است که سایۀ 
وی بر پوستین لقمان افتاده بود چون آن پاره بر پوستین دوخت» گفت: l‏ باسعيد! ما 
ترا با این پاره بر پوستین دوختیم. پس برخاست ودست ما بگرفت و می‌برد تا به 
خانقاه پیر ابوالفضل. و وی را آواز داد. وی بیرون آمد گفت: یا اباالفضل این را نگاهدار 
که از شماست! E‏ 
برگرفت و در آنجا نظر می‌کرد. ما را چنانچه عادت دانشمندان بود طلبی در سینه پدید 
آمد که: در آن جزو چیست؟ پیر بدانست گفت: يا باسعيد! ,صد و بيست و چهار هزار 
پیغمبر را که به خلق فرستادند گفتند: با خلق بگویید که: اللّه! ایشان آمدند. کسانی که 
این کلمه گفتند در این کلمه مستغرق شدند. شیخ گفت: ان منخن ان :شد وا راد 
خواب نگذاشت. بامداد پیش از آفتاب نراقن از پیر دستوری خواستیم و به درس 
تفسیر پیش بوعلی فقیه آمدیم. چوری بنشستیيم» . خواجه بوعلی را اول درس این آیت 
بود: قل الله ته دوش قى و00 ا ا ر 
گشادند به سماع این کلمه و ما را از ما فرا ستدند. خواجه بوعلی آن تغیر در ما بدید 
گفت: دوش کجا بوده‌ای؟ گفتم: به نزد پیر ابوالفضل. گفت: انر ونان انچا شو که 
حرام بود ترا از آن معنی با این آمدن. ما بنزد پیر ابوالفضل شدیم واله و متحیر همه 
اتن کلمه گنه چون پر انو الفضل ها زا دیک كفت تا با سعدا 

N O‏ قتان کوخ نکی تو این رر ةة 


گفتم: ای شیخ! چه می‌فرمایی؟ گفت: درآی و بنشین و این کلمه را باش! که این 
کلمه با تو کارها دارد. 

و چون پیر ابوالفضل به رحمت حق تعالی پیوست و ما را در مدت حیات پیر هر اشکال 
که بودی به وې رجوع افتادی. حل اشکال ما را هیچ کس متعین نبود الا شيخ 
ابوالعباس. به امل رفتیم بنزدیک شیخ ابوالعباس» و یک سال پیش وی بودیم.» 

گویند که شیخ ابوالعباس راء در جماعت خانة EE‏ موضعی بود که چهل و یک سال 
در آنجا نشسته بود درميان جع اگر شب درویشی نماز افزونی کردی؛ E‏ «ای 
o‏ 
بخسب يا نماز مکن» چنانکه دیگران را. و وی را در برابر خود خانگکی داده بود. 

یک شب شيخ ابوالعباس از صومعه بیرون امد مگر فصد کرده بود و رگش گشاده 
شده بود و شيخ ابوسعيد از آن حال خبر داشت. برخاست و زود از زاوي خود بیروں 
آمد و پیش شتخ امد و :دتشت وی :بشت و بشنت و جاهة از وی باز كرد و جامة 

خویش پیش وی داشت, شیخ بستد و درپوشید, پس جامة شیخ را بشست و نمازي 
کرد و بر ریسمان افکند و هم در شب خشک شد. بمالید و درنوردید و پیش شيخ اورد. 
شیخ اشارت کرد که: «ترا درباید پوشید !» شيخ ابوسعید درپوشید و به زاوي خود 
رفت. چون بامداد شد, جماعت برخاستند و حاضر آمدند در شیخ ابوالعباس نگریستند 
جامة شيخ ابوسعید دیدند و در شيخ ابوسعید جامة شيخ ابوالعباس, در تعجب ماندند. 
شیخ ابوالعباس گفت: «آری. دوش نثارها رفت همه نصیب این جوان مهنکی آمد. 
مبارکش باد!» 

شیخ ابوسعید گفته است: «روزی ابوالعباس درامدند و بنشستند و 
گفتند: ما را با یکدیگر سخنی رفته است. ر یکی می‌گوید: اندوه ازل و ابد تمام‌تر و یکی 
می‌گوید: شادی ازل و ابد تمام‌تر, شيخ چه می‌گوید: شیخ دست به روی فرود آورد و 


189 


كفت الحمدللّه که منزلگاه پسر قصاب نه اندوه است و نه شادی. ا ف 
صباڅ ولامَساء. اندوه و شادی صفت تست و هرچه صفت تست مُحدّث است و محدث 
را به قدیم راه نیست. پس گفت: پسر قصاب بندۀ خدای است در امر و نھی؛ رھی 
در متابعت سنت. اگر کسی دعوی راه جوانمردان می‌کند گواهش این است. 

چون آن دو کس بیرون شدند پرسیديم ,که: آن دو کس که بودند؟ گفتند: یکی 
و هم شیخ ابوسعید گفته است که: دجون alse RS as‏ 
کردیم؛ گفت: بازگرد و با مهنه شو, تا روزی چند این عَلم بر در سرای تو زنند. ما به 
حکم ا اشاز ت او نار امد با هزار لفت و قوچ 
پیری بوده است به مرو از مشایخ ماوراء النهر, نام وی محمد ابونصر حبیبی و هرگز 
شيخ را ندیده بود. وقتی خواجه ابوبکر خطیب که از ایم مرو بود و در درس قفال 
تسخ زا دیده بود نه خهت شغلی قضد تشابور کرد مخهد ځڼیبیئ به .تزدیک وی آمذ که 
«شنیدم که عزم نشابور داری. مرا سۇالى است. می‌خواهم که از شیخ ابوسعید 
پبرسی و جواب بازآری ولیکن بايد که او نداند که این سؤال من کرده‌آم.» گفت: «آن 
سوال ست ؟» قت" «از وی بپرس که: آثار را محو بود؟» گفت: «من این یاد نتوانم 
داشت بر کاغذی بنویس : !« بنوشت و به وی داد. خواجه ابوبکر خطیب گفت که: 
«چون به نشابور آمدم و در کاروانسرای فرود آمدم. دو صوفی درآمدند و آواز دادند 
که: خواجه امام آبوبکر خطیب در کاروان مرو کدام است؟ آواز دادم که: منم. گفتند: 
شیح ابوسعيد سلام می‌رساند ِ9 می‌گوید که: ما آسوده نه‌ایم که تودر 
فرود آمدی, بايد که به نزد ما آیی! گفتم: به گرمابه شوم و غسل کنم آ نگاه بیایم. و از 
آن سلام و پیام حالی عظیم بر من آمد. که یقین دانستم که کس وی را خبر نداده 
است. به گرمابه شدم و غسل کردم. چون برآمدم. آن دو درویش را ديدم ایستاده با 
عود و گلاب. گفتند: شیخ ما را به خدمت فرستاده است. چون پیش شيخ آمدم و شيخ 
مرا بدید گفت: 

أهلا لشعدى والژأسول وَحبَّذا وجة الرَشُول لحب وجه الْمُرسِل 


سلام کردم. جواب داد و گفت: اگر تو رسالت آن پیر را خوار می‌داری. سخن او به 

نزدیک ما عزیز است. تا از موو وون افد ای :فا منرل نه هتزل کی تھ ارک بيا تا چه 
داری و آن پیر چه گفته است! از هيبت شیخ سؤال از خاطرم رفته بود. کاغذ را بیرون 
آوردم و به شيخ دادم. شیخ گفت: اگر جواب اکنون گویم بر تو لازم شود که باز گردی. 
شغلی که داری بگزار و چون بروی جواب ب گویم. تا در شا بور نودم ذز شت پیش شیع 
ولاتدرٌ(28/مدثر), ا اثر کجا ماند؟ سر در پیش افکندم و گفتم که: Te‏ 
نشد. گفت: این در بیان دانشمندی نیاید, این بیتها یاد گیر و با وی بگوی: 

از من اثٹری نماند., این عشق از E‏ ا 

کی ا ت 


ES‏ چون به 
مرو امدم. در وقت پیر محمد حبیبی بیامد. قصه را جمله با وی بگفتم. و ان بيتها 
برخواندم۔ چون بشنید, نعره‌ای بزد و بیفتاد و از آنجا دو کس او را بیرون بردند. و هفتم 
روز در خاک بود.> 

شيخ قڈس سژه گفته است: «بر رسته دگر باشد و بر بسته دگر.> 

آنچه از علوم تعلی به تقریر نان دارد: و متفسک ان طابفه اا وخا آباءنا على آذه 
(23/زخرف) است., بربسته است. oN LT‏ 


190 


بیابان غرورش سرابی می‌نماید. چون ناصیة ملک الموت پدید آید, پیراية عاریت از سر 
زبان بردارند و رسوایی مرد ظاهر شود و آنچه تعلق به دل دارد. بر رسته است و از 
وی توقع ثمرات بسیار در دین و دنيا. 
روزی قؤال در پیش شیخ این بیت می‌خواند: 
اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن ‏ تابرلب تو بوسه دهم چونش 
بخ $gوانی‏ 


شیخ گفت: «این بیت که گفته است؟» گفتند: «عماره.» گفت: «خیزید تا به زیارت 
e EE E‏ 


در را یگانگی نه نه کفر است و نه دين کو نرو و ا 
و هم حضرت شيخ فرموده‌اند که: «این ابیات را در پیش جنازۂ ما برخوانید: 

خوبتر اندر جهان از این چه بود کار؟ دوست بر دوست رفت و یار بر یار 

ان همه اندوه بود و این همه شادی a a‏ 


شیخ را پرسیدند از معنی این خبر که: «تَقَكڙٌ ساعَةٍ خير مِنْ عِبادَة سَتَةٍ.» شيخ گفت: 
«اندیشة یک ساعته در نیستی خود., بهتر از عبادت یک ساله در اندیشةۀ هستی خود.» 
بعد از آن گفت: 
تاروی ترا بدیدم ای شمع طراز نه کار کنم نه روزه دارم نه نماز 
چون با تو :وم مجاز من جمله نماز چون بی تو بوم نماز من جمله مجاز 


استاد ابوالصالح. که مقری شیخ بود. بیمار شد. حضرت شيخ مرابوبکر مؤب راء که 
ادیب فرزندان شیخ بود بخواند و بفرمود که: «دوات و قلم و پاره‌ای کاغذ بیار تا برای 
بوصالح چیزی بنویسم.» دوات و قلم و کاغذ آورد شیخ گفت: «بنویس: 
حورا به نظارۀ نگارم صف زد رضوان به عجب بماند و کف بر کف 
کک کال :شه بر آن رکان فط ف رد زد 
اتذال ر ھم جنک در ضف رد 


خواجه ابوبکر فود آن را بنوشت و به نزدیک ابوصالح بردند و بر وی بستند. در حال 
صحت یافت و همان روز بیرون آمد. 
روزی شيخ بیرون آمد و در زیر درختی نشست که برگ آن زرد شده بود و این بیت 
خواند: 

تو از مهر زرد و من از مهر زرد تو از مهر ماه و من از مهر ماه 


شیخ را گفتند: «فلان تر زوئ اټ می زود !» گفت: «سهل است. بَرَّغّی و صعوه‌ای نیز 
بر اب برود.» گفتند: «فلان کس در هوا می‌پرد !» گفت: «زغنی و مگسی نیز در هوا 
می‌پرد.» گفتند: «فلان کس در یک لحظه از شهری به شهری می‌رود!» گفت: 
«شیطان نیز در یک نفس از مشرق به مغرب می‌رود. این چنین چیزها را بس قیمتی 
نیست, مرد ان بود که در میان خلق نشیند و داد و ستد کند و زن خواهد و با خلق 
درآمیزد و یک لحظه از خدای خود غافل نباشد.» 

شیخ را پرسیدند که: «تصوف چیست؟» گفت: «آنچه در سر داری بنهی» و آنچه در 
کف داری, بدهی و از آنچه بر تو آید نجهی.» 

و هم شيخ گفته: «الله و بس» + و lo‏ سواه هوس» و انقطعَ التفس.» 


191 


و هم شيخ گفته: «حجاب میان بنده و خدای» زمین و آسمان نیست» عرش و کرسی 
نیست, پنداشت و منی تو حجاب است. از ميان برگیر و به خداوند رسیدی.» 

شيخ فرموده‌اند که: «در سفر بودیم» به دیهی رسیدیم گفتیم: اينجا از پيران هيچ کس 
بوده است؟ گفتند: پیری بوده است که وی را داد می‌گفته‌اند. گفتیم: هیچ کس هست 
که وی را دیده باشد؟ گفتند: اینجا پیری است دیرینه که وی را دیده است. فرستادیم تا 
ان سی نامهد مردی بشکوه بود. پرسیدیم که: تو داد را دیده‌ای؟ گفت: کودک بودم که 
وی را دیدم. گفتیم که: از وی چه شنیدی؟ گفت: مرا قوت آن نبود که سخن وی 
دانستمی, لیکن یک سخن یاد دارم از او. روزی مرقع داری از راه رسید و به نزدیک وی 
درآمد و سلام کرد و گفت: پای افزار بیرون کنم. ايها السیخ که به تو بیاسایم. که گرد 
همه عالم بگشتم خود نیاسودم و آسوده‌ای نیز ندیدم. پیر گفت: چرا از خویش دست 
نداشتی تا تو خود بیاسودی و خلق هم به تو بیاسودندی؟ ما گفتیم: این سخنی تمام 
انست .که آن پیر کفته: برتز 1 ز این سخن نباشد.» 

و هم شيخ فرموده‌اند: صل این بیت ار باشد که مرد را به او باز نگذارند. رسول 
لن الاو غل و سلح هی أ الهم لاتكلني إلى تسى طرفة عَيْن ولا اقل مِنْ ذلک, 
مرا یک چشم زدن به خود باز مگذار و کم از آن!» 

«ما به مرو بودیم. پیری صراف را بدیدم گفت: ای شیخ! در همه عالم هیچ کس را 
نگذارد تا شربت آب به من دهد. یا بر من سلام کند و همه خلق می‌خواهند تا ساعتی 
از خود برهند و من می‌خواهم که بدانم که یک ساعت کجا ایستاده‌ام. به آخر عمر 
اتی در وی افتاد و بسوخت.» 

و هم شيخ فرموده‌اند: «ولّذکژٌ الله اکبر ذکر خداوند بزرگتر است» نه چنانکه : تو او را 
یاد کنی, E IE RR E‏ ترا 
بباید جست این حدیث را و به جد فراپیش بايد گرفت. آن مرد گفت با آن پیرزن که؛: 
خدای را کجا جویم؟ گفت: دوست مادر! کجاش جّستی که نیافتی؟ هرکجاش جویی 
يابی. مَنْ طلبَ وَجَدَ, هر که جست یافت و هرکه جوید یابد.» 

E‏ «جوانی به نزدیک پیری درشد و گفت: ای پیر مرا سخنی 
بگوی! پیر ساعتی سر فرو برد و تفکر کرد پس سر برآورد و گفت: ای جوان! انتظار 
جواب می‌بری؟ گفت: آری. پیر گفت: هرچه دون حق اسټ جل جلاله پکرای سخن نکند 
و هرچه سخنٍ حق است عر و علا به عبارت درنیاید. ان الله الیئ اله فو ان توضف 
یوصفی او يُذکر بذکر.» 

یکی از این طایفه گفته است که: «مدتی پیش شيخ ابوسعید بودم. خواستم که به 
e le‏ چون به بغداد روی و ترا پرسند که چه دیدی و چه فایده گرفتی. 
چه خواهی گفت؟ گویی رویی و ریشی دیدم؟ گفتم: تا شيخ چه فرماید. شیخ گفت: هر 
که تازي داند این بیتها پر وی خوان: ‏ 

قہالوا: حُراساڻ رجت شيا لبس ةة فى جماله ٹانی 
قَفْلْث: اتك رؤا مَحاس ته فَمَطاع الشمُس هن حُراسان 


و هرکه تازی نداند این رباعی بروی خوان: ۴ 
سبزی و بهشت نو بهار از تو برند انی که به خلد یادگار از تو برند 
در چینستان نقش و نگار از تو برند ایران همه فال روزگار از تو برند» 


خدمت شیخ از استاد ابوعلی دقاق پرسید که: «این حديث بر دوام بود؟» استاد گفت: 
«نه.» شيخ سر در پیش انداخت. ساعتی دیگر سر برآورد و گفت: «ای استاد! اين 
حديث بر دوام بود؟» گفت: «نه.» شيخ دیگر بار سر در پیش افکند. ساعتی دیگر سر 
برآورد و گفت: «ای استاد! این حدیث بر دوام بود؟» گفت: «اگر بود نادر بود.» شيخ 
دست بر هم زد و گفت: «این از آن نادرهاست. « 

خدمت شيخ شب جمعه. وقت نمازخفتن, چهارم شعبان. سنة اربعين و اربعمائة از دنيا 


192 


رفته و عمر ایشان هزار ماه بوده است. 
0- شیخ ابوالقاسم کژگانی» قڈس الله تعالی سژه 


نام وی علی است. در وقت خود بی نظیر بود و در زمان خود بی بدیل. نسبت وی به 
سه واسطه که شیخ ابوعثمان مغربی و شيخ ابوعلی کاتب و شيخ ابوعلی رودباری‌اند 
به سیدالطایفه جنید می‌رسد. 
وی را حالتی قوی بوده است. چنانکه همه را روی به درگاه وی بوده است. در کشف 
واقعة مریدان آیتی بوده است ظاهر. صاحب کشف المحجوب گوید که: «وقتی مرا 
واقعه‌ای افتاد. طریق حل آن بر من دشوار شد قصد شیخ ابوالقاسم کژگانی کردم. 
ودی فم که بر در سر ۍ وی بود تنها بود. واقعة مرا بعینها با ستونى 
. من ناپرسیده جواب خود یافتم. گفتم: ايها الشيّخ! اين واقعة من است. 
e‏ ای پسر! این ستون را خدای تعالی در این ساعت با من ناطق گردانید تا از من 
این سؤال کرد.» 
روزی شیخ ابوسعید و شیخ ابوالقاسم قدس الله تعالی روحهما در طوس با هم نشسته 
بودند بر یک تخت, و جمعی درویشان در پیش ایشان ایستاده. بر دل درویشی گذشت 
که: «آیا منزلت این دو بزرگ چیست؟» شيخ ابوسعید روی به آن درویش کرد و گفت: 
«هر که خواهد دو پادشاه به هم بیند در یک وقت. در یک جای؛ بر یک تخت گو در 
نگر!» آن درویش چون بشنید, در آن هر دو بزرگ نگریست. حق تعالی حجاب از پیش 
ا ا و ا 
بدبد. پس به دلش بگذشت که: «آیا خداوند تبارک و تعالی را امروز در زمین هيچ 
بنده‌ای است بزرگوارتر از این هر دو شخص؟» شیخ ابوسعید روی به ان درویش 
و گفت: «مختصر ملکی بود 8 ور رور ر ان ا وو وو وا م 
هزار فرا نرسد, و هفتاد هزار بنرسد!» 


71 خواخة مطقر بن أخمد بن خمدان فدهن الله تخالى روخة 
کنیت وی ابواحمد است. خدای تعالی دربالش ریاست در این قصه بر وی بگشاد و تاج 
کرامت بر سر وی نهاد و وی را بیانی نیکو بود و عبارتی عالی در فنا و بقا. 

شيخ ابوسعید ابوالخیر قدس سره فرموده‌اند که: «ما را به این ر از راه بندگی 
آوردند و خواجه مظفر را از راه خداوندی, یعنىی ما ر ا کر مشاهدت يافتیم؛ وى از 
مشاهدت به مجاهدت أمد.» 1 

صاحب کشف المحجوب گوید که: «من از وی شنیدم که گفت: آنچه بندگان را به قطع 
بوادی و مَفاوز و فیافی روی نمود» من در بالش و صدر یافتم و اصحاب رعونت این 
قول را از ان پیر به دعوی بردارند و ان از نقص ایشان بود و به هیچ حال عبارت از 
صدق حال دعوی نباشد خاصه که با اهل آن.» 

روزی خواجه مظفر در نوقان می‌گفت که: «کار ما با شیخ ابوسعید همچنان است که 
پیمانه‌ای ارزن یک دانه شيخ ابوسعید است و باقی من. یکی از مریدان شیخ آنجا حاضر 
بود. از سرگرمی برخاست و پای افزار کرد و پیش شیخ آمد و آنچه از خواجه مظفر 
شنیده بود بگفت: شیخ گفت: برو و خواجه مظفر را بگو که: ان یکی هم تویی! ما هیچ 
چیز نیستیم.» 


2 شوق طو سى دمن الله الى وة 
نام وی محمد است. از عقلای مجانین بوده است و سخت بزرگوار و صاحب حالت 
بکمال. در شهر طوس می بودہه است, و قبر وی انجاست. 
در آن وقت که شيخ ابوسعید ابوالخیر از مهینه عزیمت نشابور کرده بود به یکی از 
دیهها که در نواحی طوس بود رسید. در نشی :راا کف «به شهر طوس بايد رفت به 


193 


نزدیک خواجه محمد معشوق,. و با وی گفت که: دستوری هست که به شهر و ولایت تو 
دراییم؟» چون ان درویش برفت» شيخ بفرمود تا اسب زین کردند و بر اثر وی سوار 
شدند و همه صوفیان در خدمت شيخ. چون به یک فرسنگی شهر رسید, به موضعی که 
از آنجا شهر را بتوان دید. اسب شیخ بایستاد و همه جمع بایستادند. چون آن درویش 
پیش معشوق رسید و پیغام شیخ بگزارد. معشوق تبسم کرد و گفت: «برو بگوی تا 
درآید.» چون معشوق این سخن بگفت. شيخ از آنجا اسب براند و جمع روان شدند. در 
راه آن درویش به شيخ رسید و سخن معشوق بازگفت. شیخ هم از راه پیش معشوق 
آمد و وی شیخ را استقبال کرد و دربرگرفت و گفت: «فارغ باش که این نوبت که اینجا 
زنندہ روزی چند را بر درگاه تو خواهند آورد.» 

عين القضات همدانی در بعضی از رسایل خود نوشته است که: «محمد معشوق نماز 
نکردی. ار خواخه محمد موه وار خواجه امام فوع الى رضي الله تعالی عنهم. 
نودم که رور امت صدیفان را ههه این تهنا بود که کا شکی خاکی بودندی که رور 
محمد معشوق قدم بر ان خاک نهاده بودی. 

این محهد ترکی قبا بسته بود. یک روز در جامع طوس امد. شیخ ابوسعید ابوالخیر 
رحن الله عة مجلس هى دنفت اين محمد بندی بر قبا زد و شيخ ابوسعید را 

ا ا چون ساعتی برآمد. شیخ ابوسعید گفت که: ای سلطان 
عصر و ای سرور وجود! بند قبا واگشای که بند بر هفت آسمان و زمین نهادی! :« 


373- آعتر على غو رخمة الله الى 

عین القضات در بعض مکتوبات خود در بیان آن که به هیچ گونه حضور و غیبت یکسان 
تود یلگه ذل با وجوه قرت القلوب قاضای فرت الابدان هم کا می گوید که امیر 

گلی :قو یری بزرگ بود مریدی داشت او را محمد شهرآبادی نام یک روز این مرید 
را بفرستاد تا از بازار چیزی آرد. این مرید برفت و همانا چیزی حاضر نبود. در وقت 

خود را بفروخت و آن چیز که پیر خواسته بود بخرید و بدو فرستاد. چون چند روز بر 

این واقعه برآمد. آن کس که آن مرید را خریده بود مگر واقف شد بر حقیقت کار او 
زا کسیل :کرت ا ین بتر افد چون درآمد. امیر علی با او گفت: ای جوانمرد! چندين 

هزار سال خان ما در عیب در فشق افرش تو فی سوخت. این پس یود که اتن فزاق 
ظاهر نیز درمی‌بایست؟ یک هفته قرب ظاهر هم بباید.» 

و هم وی گوید در بیان حال جماعتی که بی راهبری راه نامسلوک رفتند. بعضی از 
یشان را مغلوبی در پناه خود نگاهداشت و مستی سایبان سر ایشان شد و هرکه با 
تمیز بود سرش برداشتند: و از جملة مغلوبان ان دو ترکمان بودند که حسین قصاب از 
ایشان حکایت کرد که: «با کاروانی عظیم در راهی می‌رفتم, ناگاه دو ترکمان از ميان 
آن کاروان بیرون شدند و راه نامسلوک را در پیش گرفتند. با خود گفتم که این دو 

ترکمان مگر راهی می‌دانند نزدیک‌تر از این راه معهود. پی بر پی ایشان نهادم و 

می رفتم. . و کاروان را همچنان بگذاشتم. شبی بود تاریک, چون پاره‌ای راه برفتم. ناگاه 
روی ماه پوشیده شد به ابری سیاه. من راه گم کردم. ولیکن چاره نمی‌دانستم جز 
رفتن. 8 : 

می‌رفتم. چون صبح رسید. کوهی پدید امد. ان دو ترکمان مردوار پای بر ان کوه نهادند 
و به یک ساعت بر آن بالا شدند من نیز جانی می‌کندم» ساعتی بیفتادمی و ساعتی 
رھ ار خوسر ان کیو هد اغات ظلوع می کرد الفکر اهي لے 
خیمه‌هایی بی نهایت زده و در آن ميان خیمه‌ای ديدم عظيم, پرسیدم که: آن خیمه از 
آن کیست؟ گفتند: از آن سلطان است. پای راست از رکاب بیروںن آوردم. آوازی به 
کونشة رسد که سلطان در خیمه نیست, برنشسته است و به شکار شده. مرا عقل 
زایل شد پای چپ در رکاب بماند و پای راست بازآورده. هنوز در انتظار آنم که 
سلطان بازگردد. 


194 


عين القضات, گوید که: «آن دو ترکمان یکی محمد معشوق بوده است و یکی امیرعلی 
کو الل ال ارا 


4- شیخ ابوعبدالرحمان السّلّمی الٹیسابوری» رحمه الله 
تعالی 

نام وی محمد بن حسین بن محمد بن موسی السلمی است. صاحب تفسیر حقایق و 
طبقات مشایخ است, و غیر ان مصتّفات بسیار دارد. مرید شیخ ابوالقاسم نصرابادی 
است و خرقه از دست وی دارد, و نصرابادی مرید شبلی است. و شيخ ابوسعید 
ابوالخیر بعد از وفات پیر ابوالفضل به صحبت وی رسیده و از دست وی خرقه پوشیده. 
شیخ ابوسعید گفته که: «نزدیک شیخ ابوعبدالرحمان سّلمی درشدیم, اول 
را دیدیم. مرا گفت: ترا تذکره‌ای نویسم به خط خویش. گفتيم: . بنویيس ۰ ! بنوشت به خط 
خویش: سمعت جَڈى ابا عمروبن تيد السّلمى يقول: سَمعْبٌ اباالقاسم الجنيد بن 
محمد البغدادى يقول: الأصوف هو اللو من زا5 عَلیک يالْْلْقِ زاد علیک بالڭصۇف. 
واخسن ها قنل. في تفسير الخلق ما قال الشيخ الأمام ابوشهل الضعلوكى: الخلق هو 
الاعراض عن الاعتراض.» 
صاحب کتاب فتوحات مکيّه قڈس الله الى نة فى التات الخادى و السن ومانة: 
في المقام الذى بين الضديقية و الثبوة. می‌گوید که: «در محژم سن سبع و تسعین و 
جما ةة اتن ماه ور افده و من در سفر بودم در بلاد مغرب حيرت بر من غالب 
شد و به جهت تنهایی و انفراد وحشتی عظيیم ړوی نمود. و نمی‌دانستم که نام آن مقام 
چیست با وجود آن که مرا حاصل بود. پس با آن حیرت و وحشت از آن منزلی که بودم 
رحلت کردم, و بعد از نماز دیگر به خانۀ شخصی که میان من و وی مؤانست تمام بود 
فرود آمدم و از آن حيرت و وحشت با وی سخن می‌گفتم. ناگاه ديدم که سایة شخصی 
ظاهر شد. از جای خود برجستم. گفتم: شاید که کسی باشد که نزدیک وی مرا قررجی 
حاصل آید. مرا معانقه کرد. کون تال کردم ددم که شخ ابو ندال جمان تفلفن 
است که روح وی در صورت جسدانۍ متمثل شده است و حقٌ سبحانه به جهت رحمت 
تر فن وی راه من فر ستادھ با وی کفتم که تزا در این مقام می سة! كفت :که در 
این مقام قبض روح من کرده‌اند, و در این مقام از دنیا به عقبی رفته‌آم و همیشه در 
اين ¿ مقامم. پس ذکر وحشت و عدم مؤانست خود در آن مقام کردم. گفت: الغريبُ 
مُستَۇڃشٍ. پس گفت: بعد ان سَبَقَّتْ لك العِنايَةٌ الألهيةٌ بالحصول في هدا المَقام, 
قَاحْمَدٌ الله يا أخي! درا کیا ان کد اشر ل ا ور ای اما 
باشی! وی را گفتم: با اباعبدالرچمان! این مقام را هیچ نامی نمی‌دانم که به آن نامش 
خوانم. گفت: هذا ر سى مَقامُ القربة. فَتَحَفَق به!» 

¿ ابوعبدالرحمان گفته است: «ألذي لاد لِلصّوفي منه شیئان: الصّدق فى الأحوال. 
وَالاَدَتُ في المَعاملات .“« 
N E eS‏ 


ا ا ا ا ا 0 

ابوعلی ثقفی صحبت داشته است 9 شبلی را دیده بود. مجاهدة دایم داشت ودر علوم 

ساملت کامل بود: 

چون شيخ ابوعبدالرحمان متولد شد هر ملکی که داشت بفروخت و به صدقه د[د. او 
را گفتند: «پسری آمد هیچ برای وی بازنگرفتی؟» گفت: «اگر صالح بود هُوَ يتوڵی 

الطالحين (196/اعراف), و اگر مفسد بود من آلت فساد نداده باشم.» 

NSN Ne 


195 


6- ابوسهل الضّعلوكى.» رحمه الله تعالى 
نام وی محمد بن سليمان الصّعلوكى الفقير. كان إمامَ وقته فى علوم السْريعَة و واحد 
زاو ل ت ا او حا و المرتغش و ابا 
على الثقفي و راق اباالحسن الفوشنجى و ابانصر الضفار اللمسابورى: وان :چن 
السّماع طَيْبَ الوَفْتِ. 
شیخ اپوعیدالرحمان سلمی گوید که: «ابوسهل صعلوکی را از سماع پرسیدند. گفت: 
يَسْتَحبٌ لأهل الحقايق و بُباڅ لأهل الْعِلْم وَبَكَرُةٌ لأهل الفِشق والفجور.» 
وی گفته که: «هرگز دست در جیب نکرده‌ام و گره بر چیزی نزده‌ام و مرا قفل و 
کلیدی نبوده است.» 
و هم وي گفته: «قد تعذی ف ی :ان کون ھر ی 
ابوعبدالله ختنی گفته که: «خواجه مشعوف است به سخن سجع. چرا چنين نگفت, که 
این به است: قد تَجَٰی مَنْ تَمَٹّی أن یکون كَمَنْ تَعنّی؟» 
شیخ الاسلام گفت: «این به است, و هیچ کس چنان نگفته که من که: او را به طلب 
نیابند اما طالب يابد.» 
و تُوفى ابوسهل الصعلوكى بنيسابور فى ذى القعدة سنة تسع و ستين و ثلثمائة» و 
e‏ انوالط ت فول ن :مهد بر موان الخو كي امام فن رخبت ن اة 
و يو 
ا ل «من ر تَصَدَرَ قبل أوانه. قَقَد تصڈى لهوانه .“« 
روزی سهل صعلوکی در درس گفت,که: «مَحْميّة یعنی اهل وی گفت که: : در همة 
قران مرا این شگفتتر می‌آید که اللّه تعالی با موسی می‌گوید که: واصطتغنک 
لسی(41/طه) .» شیخ الاسلام گفت که: «مرا حسد است بر این سخن که وی 
گفته.» 


7- شيخ ابوالقاسم الفشیری» رحمه اللّه تعالى 

ا a a TG EE‏ 
TT‏ “نوكي قى. رتت الأخر سنة جمس و سن و 
7 په 
صاحب کشف المحجوب گوید که: «امام قشیری را از ابتدای حالش پرسیدم. گفت: 
مرا وقتی سنگی می‌بایست از بهر روزن خانه. هر سنگ که برمی‌گرفتم گوهری 
می‌شد, می‌انداختم. و این از ان بود که هر دو به نزدیک وی یکسان بود. لابل که هنوز 
جوهر خوارتر بود که وی را ارادت آن نبود و ارادت سنگ داشت.» 
و هم صاجب کشف المحجوب گوید که: «از وی شنیدم که گفت: مثلٌ الصُوفی كَمَثلِ 
البرّسام أله هَڏيان وآخِرُه سکونڻ. فاذا تمکنت حرست کو 
و هم قشیری گفته است: «الٹوحیڈ: سُقوط الرَسّم عِند ظُهور الاسم, قَناءٌ الأغيارٍ عند 
طلوع تلاشى الخلائق عند ظهور الحقائق, فَقَد روية الأغيار عند وَجِْدِ فة 
الجَبّارء جل دكزه.» و ما أنشد لنفسه: 

سّقی اللة وقتاً ک2 اا يوجهكم وَيْغْرُ الھوی فقي ll‏ الأنس ضاچک 

أقمنا راتا والعيونٌ قری رة وأضنحت يو E a‏ سوافک 


8- شيخ ابوالعباس شقانی» رحمه الله تعالی 


نام وی احمد بن محمد إاست. در فنون علوم چه اصول و چه فروع امام بود و مشایخ 
بسیار دریافته بود و از کرای اهل تصوف بود. 
صاحب کشف المحجوب گوید: «مرا با وی انسی عظيیم بود و وی را بر من شفقتی 


196 


صادق و در بعض علوم استاد من بود و هرگز از هیچ صنف کسی ندیدم که شرع را به 
تزذیک وی تحظیم بیشتر بود از ان که به نزدیک او پیوسته از دتیا و عقبی نفور بودی و 
وجرا یز بست مالین اس که به بقن واه بود و آن.آن انیت که هی‌پاد که 
خداوند تعالی مرا به عدمی برد که هرگز آن عدم را وجود نباشد, زیرا که هرچه هست 
از مقامات و کرامات جمله حجاب و بلااند, و آدمی عاشق حجاب خود شده. نیستی در 
ذیذار قن آز :ارام یا خجابت: و چون حق تعالی هستیی است که عدم بر وی روا نباشد. 
DSS‏ 
شىد؟» 
و هم صاحب کشف الهحجوب گويد که: «روزی پیش ابوالعباس درآمدم. وی را ديدم 
که می‌خواند: صَرَب الله مَّلاً عَبْداً لوكا لايَقَدِر على شیءٍ(75/نحل). و ھی کر نندت :و 
تفر فی ر5 شدانیی که اروا ذاهد رفت كك اها اله ةا ایز حه جال ازست؟ 
گفت: يازده سال است تا وردم اینجا رسیده است و از اینجا درنمی‌توانم گذشت.» 
روزی شيخ ابوسعید lag E‏ 
اکابر سادات نشابور بود به سلام شيخ امده بود ودر پهلوی شيخ نشسته. شیح 
ابو الیاهن:شقانی درام شح او زا بالای سند اجل تشاد شد جل از آن رجه شه 
و داوریی در اندرون وی پدید آمد. شپخ روی به سِيّد اجل کرد و گفت: «شما را که 
دودار ند یرای مطاف صلی الله عله وسل وف دارند و اینها را که دوست 
دارند برای خدای دوست دارند.» 
شیخ ابوالعباس شقانی گوید که: «روزی به خانه آمدم. سگکی زرد ديدم به جایی _ 
خفته. پنداشتم که از محله درامده است. قصد راندن وی کردم. به زیر دامن من درامد 
و ناپدیدار شد.» 


9- ابوالفضل محمد بن الحسن الحَبّلى» رحمه الله تعالى 
وی غیر شیخ ابوالفضل بن حسن سرخسی است. وی در بیت الجن وفات کرده است 
که دیهی است بر سر عقبه؛ نزدیک به دمشق. 
صاحب کشف المحجوب گوید که: «اقتدای من در طریقت به آاوست. عالم بوده به 
علم تفسیر و روایات. مرید حُصری بود و صاحب س وی؛» و از اقران ابوعمرو قزوینی 
و ابوالحسن سال به. و شصت سال به حکم عزلت به گوشه‌ها می‌گریخت و نام خود 
OC O RN COT‏ عمری نیکو یافت. و آیات و 
کرامات وی بسیار است. اما لباس و رسوم متصوفه نداشتی و با اهل رسم شدید بود 
و من هرگز از وی مَهیب‌تر مرد ندیدم. از وی شنیدم که گفت: الدنيا يَوْمٌ وَلنا فيها 
صوه مٌ. دنیا یک روزه است و ما را در آنجا وظیفه روزه است. 
IS SS‏ ریختم» بر خاطر من گذشت که چون کارها به تقدیر و 
ا ا ا ا ای پسر! دانستم 
آنچه اندیشیدی. هر حکمی را سببی است. چون حقٌ تعالی خواهد که عوان بچه‌ای را 
تاج مملکت دهد نخست وی را توبه دهد و به خدمت دوستی مشغول کند تا این 
خدمت کرامت وی را سبب گردد. 
وقتی دیگر از بیت الجن قصد دمشق داشت. باران آمده بود و ما در گل به دشواری 
می رفتیم؛ . نگاه کردم نعلین شیخ خشک بود. با وی گفتم, گفت: آر یا فن همت از 
راه توکل برداشته‌ام و باطن خود را از راه وحشت نگاهداشته. خداوند تعالی قدم مرا 
از وَحَل نگاهداشته است.» 

و هم صاحب کشف المحجوب گوید که: «وی گفت که: وقتی اولیای خدای تعالی را 
اجتماعی بود در بادیه. پیر من حصری مرا با خود ببرد. گروهی را دیدم که هر یک بر 
بختیی می آمدند: خضزری با ايشان التفات نكرد. تا جوانۍ ديدم می‌آمد با نعلین گسسته 
و عصای شکسته و پای از کار شده؛ سر برهنه. اندام سوخته. نحیف و نزار گشته. 


197 


حصری برجست و پیش وی باز رفت, و وی را به درجه‌ای بلند بنشاند. من متعجب 
یڈ قد ا آن ار س ردم که ان که نود؟ کے ولتی .اسک ای وای خدات 
LNCS CE Ce els e‏ 


0- على بن عثمان بن ابی على الجلابی الغزنوى» رحمه الله 
تعالی 
است و به صحبت بسیاری از مشایخ دیگر رسیده است. صاحب کتاب کشف المحجوب 
است که از کتب معتبرۀ مشهوره در این فن است, و لطایف و حقايق بسیار در ان 
کتاب جمع کرده است. 
وی گفته که: «از شیخ المشایخ ابوالقاسم کُرگانی رضی الله تعالی عنه پرسیدم که: 
درویش را کمترین چیز چه باید تا اسم فقر را سزاوار گردد؟ گفت: سه چیز باید و کم 
از سه چیز نشاید. یکی بايد که پاره‌ای راست بداند دوخت, ودیگر سخنی راست بداند 
گفت و شنود و دیگر پای راست بر زمین داند زد. گروهی از درویشان با من حاضر 
a‏ چون به منزل خود باز آمدیم, گفتیم: اید تا جر کی در, 
ا ا E‏ اکے اراس 
دوزی راست باشد. و سخن راست آن باشد که به حال شنود نه به مُنیت و به حق وجڈ 
در آن تصرف کند نه به هزل و به زندگانی مر آن را فهم کند نه به عقل. و پای راست 
بر زمین زدن آن باشد کو به وجد بر زمین زنډ نه به لهو. و این اسشځن را تنه یشن آن 
بزرگ نقل کردند, گفت: آضات گل: جبره الله تعالی.» 
و هم وی گفته که: «وقتی به مهنه بر سر قبر شيخ ابوسعید نشسته بودم تنها. کبوتری 
ديدم سفید که بیامد و در زیر آن فوطه شد که بر گور فکنده بودند. چون برخاستم و 
نگاه کردم در زیر فوطه هیچ نبود. روز دوم همان بدیدم و روز سیم نیز E‏ آن 
فرو ماندم. تا شبی وی را به خواب ديدم و از وی آن واقعه پرسیدم؛ گفت: ان کبوتر 
صفای معاملت من است که هر روز به منادمت در گور من آید.» 


س 
31- خواجه احمد حمّادی سرخسی» رحمه الله تعالى 
صاحب کشف المحجوب گوید که: «وی مبارز العباد وقت بود و مدتی رفیق من بود و 

از روزگار وی بسی عجایبها دیدم. روزی از وی پرسیدم که: ابتدای تو چگونه بود؟ 

: وقتی من از سرخس و به بیابان درآمدم بر سر اشتران, و مدتی آنجا 
بودم و پیوسته دوست داشتمی که زه بودمی و نصيب خویش به دیگری دادمی» 9 
قول خدای تعالی در پیش دل من تازه همی بودی که: وَيُوْثِرونَ على أَنْعُسِهمٌ(9/حشر) 
و بدین طایفه اعتقادی داشتم. روزی شیری از بیابانی برامد و اشتری را از آنِ من 
بشکست و بر سر بالایی شد و بانگی بکرد. رجه اندر دان شه شاع ودند از انو اغ 
چون بانگ وی بشنیدند بر وی جمع شدند. وی بیامد و اشتر را از هم بدرید و هیچ نخورد 
و باز بر سر بالا شد. سباع به جمله از گرگ و شغال و روباه و امثالشان درافتادندو 
سیر بخوردند» و وی می‌بود تا همه بازگشتند. آنگاه بیامد و قصد کرد که لختی از آن 
بخورد» روباهی از دور پدید آمد. شیر بازگشت و بر بالا شد تا آن روباه نیز چندان که 
بایست بخورد و برفت. شیر فرو امد و لختی بخورد و من از دور نظاره می‌کردم به 
ذکت رفن به اتی فضیح سرا فت ہا اجا انار بر لقف کار گان :بود و نار 
مردان دین جان باشد. چون من این برهان از وی بدیدم؛ دست از همه شغل بداشتم و 


198 


2- ادیب گمَندی» رحمه الله تعالی 
وی از معاصران صاحب کتاب کشف المحجوب است. گویند که بیست سال بر پای 
ایستاده بود جز به تشهد نماز ننشستی. ازوی پرسیدند که: «چرا نمی‌نشینی؟» گفت: 
«مرا هنوز درجة ان نیست که اندر مشاهدۀ حق بنشینم.» 


3- ابوالحسن مثنی» رحمه الله تعالی 
نام وی على بن مثٹّی است., شیخ ابوسعید ابوالخیر گوید که: «من جوان بودم, به 
انت اا یک او اسک راف د ار عا کل او ی ود ا شا 
صحبت کرده بود و میان ایشان نقارها رفته بود. در بر من نشسته بود درویشی مرا 
کت زیر ابوالخهن رسن ا ما را ار ای کا ی ویو من کو تما الشح! ما 
را از شاو نی گوی! کت جرا تمت ار زسول صلی الله عله و سلم ویک 
بکؤی؟ نقتم ار فر د ورگوی! ار فت كد رسول صل الله علبة و سلح ف 
است که: ا فرو نیامدی مگر سورة الكهف. خود تمام 
بودی.» 
و هم شیخ ابوسعید گوید که از شیخ اپوالحسن شنیدم که گفت: «در جامع بغداد بر 
کار مجلس شیلی اساد شخصی آنا رسد در کشوت این خو پرسید که اا 
الي غالا داد د د ها الشائل عن الوصل, أسقط 
العطقفَتَيِنِ و قد وصلّت. سایل گفت: یا ابابکر! ما القطمَتان؟ شبلی گفت: قامَ دُروةٌ بين 
بدیکم فحجیتگم عن الله پس سایل گفت: یا اپابکر! ماتلک الِذْروهةُ؟ گفت: الڈنیا و 
العقبى كذا قال را ملك من ثري الذثا وملك هَن ثري الأخرة(152/آل: رانا 
فا ن بر الله عار ان لى هت ارتل الله الله واا مك وال 
ال الله امن هة هو ولاكاة اح ماشو الا هی سجاه انه وخا اترک 2 
بعد از آن غش کرد و بیخود وی را برداشته به خانة وی بردند.» 


4- شيخ احمد نجار استرابادی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که: «وی شیخ خراسان است و با شبلی و مرتعش صحبت داشته. 
شبلی وقتی شارب وی باز کرده بود. وی گفته که: هر گر پس از آن تاز تیایست کرد 


35- شیح ابوزرعة رازی» رحمه الله تعالىی 
نام وی احمد بن محمد است. 
شیخ الاسلام گفت که: «من سیزده تن دیده‌ام که وی را دیده‌اند.» 
شاگرد شبلی است. وی را گفتند: «همه روز طیبت می‌کنی؟» گفت: «من هيچ مايه 
ندارم به غير از این که درویشان از سخن من می‌خندند. « 
شيخ الاسلام گفت که: «وی را پس از مرگ به خواب دیدند. گفتند: حال تو چون شد؟ 
گفت: مرا پیش خواند و گفت: تویې که زره پوشیدی در دین من با خلق؟ من . 
اک گنت قل ولت دیل فلت لی فل جا لی راا م اه 
روی دل به سوی من نداشتی؟» 


6- شيبح ابو رُرعة اردبیلی» رحمه الله تعالى 
نام وی عبدالوهاب بن محمد بن ايوب الأردبیلې است. عالم بوده و زاهد. سفر بسیار 
کرده بود و عمر بسیار یافت. با شيخ ابوعبدالله خفیف در راه حجاز تا مدینه همراه 
بوده: 
گویند که شیخ ابوعبداللّه خفیف عزیمت سفر کرده بود پیش ابوزرعه آمد. ابوزرعه 
مقداری گوشت پختة بوی گرفته آور دة شخ :وزد چون به سفر بیرون رقت . در بیابان 
راه گم کردند و چهار روز گرسنه ماندند که هیچ نخوردند. شیخ اصحاب را گفت: 


199 


«طلب کنید شاید که صیدی بیابید!» ناگاه سگی دیدند. حیلة بسیار کردند تا وی را 
بگرفتند و بکشتند بر مذهب امام مالک و قسمت کردند. سر وی نصیب شيخ افتاد. هر 
کسی نصیب خود بخورد و شيخ در خوردن آن تفگر می‌کرد, تا شب بگذشت. چون 
وقت سحر شد سر آن سگ به سخن آمد و گفت: «این سزای کسی که گوشت بوی 
گرفته از سفرۀ ابوزرعه نخورد.» شیخ برخاست و اصحاب را بیدار کرد و گفت: «بیایید 
که پیش ابوژرعه رویم از وی استحلال کنیم!» پس به شیراز بازگشت و از وی عذر 
خواست آنگاه به سفر پیرون آمد. 

و گویند که ابوزرعه در آخر عمر بر صوفیه بیرون آمد و در ایشان افتاد و شاید که این 
نشت به تعضی بودن باشد که مستخو ان بود باشند. 

توفى سنة خمس عشرة و اربعمائة. 


7- ابوعبداللّه المشتهر ببابويى» رحمه الله تعالى 


قبر وی از مزارات مشهورة شیراز است. 

گفته‌اند که وی بود که گفت: «أَمْسَبْث کردثًاً و أصبَحثْ عَرَبیاً.» و قصْة وی آن بود که 
وی یکی از کردان بود. روزی به بعضی از مدارس شیراز درآمد, دید که طلبة علم به 
درس و مباحثه مشغول اند. از ایشان سؤالی کرد همه بخندیدند۔ گفت: «من 
می‌خواهم که از علوم شما چیزی بیاموزم .» گفتند: «اگر مي‌خواهی که دانشمند شوی» 
امشب ریسمانی از سقف خانۀ خود بیاویز و پای خود را در آنجا محکم ببند و چندانکه 
اتی بگوئ؛ ک رة فووا که ابوات علم بر تو گشاده خواهد شد.» و ندانست که با 
وی سخريیّه و استهزاء می‌کنند. برفت و همچنان کرد و به حسن نیّت و صدق یقین آنچه 
تلقین کرده بودند, همه شب تکرار کرد. در وقت سحر حضرت حقٌ سبحانه و تعالی بر 
O N N‏ اا 


8- شيخ ابوعبدالله باکو, رحمه اللّه تعالی 
او على بن خمد بن الله است. المعروف بابن باكويه. متبحر بوده است در 
علوم. دو کواتین ففخ او الله خف ا دیده بوده است. بعد از آن از شیراز سفر 
کرده بود و در نشابور با استاد امام قشیری و شیخ ابوسعید ملاقات کرده بود. و با 
شيخ ابوا لعباس نهاوندی مدتی مصاحب بوده و ميان ایشان در طریقت سخنان بسیار 
گذشتة .بود و شیچ انوالعیاش به فصل و سبق وی اعتزافۍ تمودة و غد از ان به تراز 
مراجعت کرد و در مغارۀ کوهی که نزدیک است به شیراز منزوی شد و همة مشایخ 
ثؤّفى سنة اثنتين و اربعين و اربعمائة. 
ایشان استدعا نموده بوده‌اند که در هر هفته یک روز در خانقاه ایشان مجلس گویند. 
منبر نهاده بودند و جامه بز آن پوشیده» و مردم می‌امدند و مینشستند۔ 
شيخ ابوعبدالله باکو به پرسیدن استاد امام ابوالقاسم آمده بود. چون بنشستند و 
یکدیگر را بپرسیدند شيخ ابوعبدالله گفت: «این چیست؟» استاد امام گفت: «شیخ 
ابوسعید مجلس خواهد گفت. بنشین تا بشنوی !» ابوعبداللّه گفت: «من او را متبلم. 
کی اعفدم اتاد توکو لله دست اساد اما کت < ودار که ان مود 
مُشرف است بر خواطر تا هیچ حرکت نکنی و هیچ نیندیشی! که او حالی بازنماید.» 
پس شيخ ابوسعید درآهد و بر منبر شد. مُقریان قرآن برخواندند و شيخ دعا گفت. چون 
نه سکن :او انو اللو ا کوچ یراد کرد مان و اه اا وی هت «بس باد که در 
دزباد است !» هنوز این سخن تمام نیندیشیده بود که شيخ ابوسعید روی به سوی وی 
کرد و گفت: «آری. دزباد معدن باد است.» این کلمه بگفت و به سر سخن رفت. چون 


200 


شنھ کر سکن گرم شد شو ابو غوداللهة ان الت دید و ان سلط ت و (شراف وی د 
خواطر مشاهده نمود. اندیشه کرد که: «چندین موقف به تجرید بیستادم و چندین 
مشایخ را دیدم. از کودکی باز خدمت ایشان کردم. سبب چیست که این همه بر این 
مرد ظاهر می‌شود وبر ما هیچ ظاهر نمی‌شود؟» شیخ ابوسعید در حال روی به وی 
کرد و گفت: «ای خواجه! 

تو چنانی که ترا بخت چنان است و من چنینم که مرا بخت چنين است و 


واضلى الله على مخمد و آله أجخمغين.» ددست کروی قژود | ورد و از فی فود امد 
و پیش استاد امام و ابوعبداللّه باکو شد. چون بنشستند, شيخ ابوسعید استاد امام را 
کھت که این واچ راا یکو که :دل با من خوش كوا ابوعدالله فت «ذل خوش 

آن وقت کنم که هر پنج شنبه که به سلام من می‌آیی, بعد از این نیایی !» شيخ ابوسعيد 
گفت: «بسیار مشایخ و بزرگان را چشم بر تو افتاده است, ما بدان نظرها فاته نه 
برای تو» چون شیخ ابوسعید این بگفت» گریستن و خروش از جمع برآمد و شيخ 

ابو عدالله نیز بسیار بگریست وان انکار و داوری از درون وی برخاست. و صافی 
شدند و جمله جمع خوشدل برخاستندہ 

ا ا نماند به سلام شیخ ابوسعید می‌رفت. اما هنوز بر 
رقص و سماع ایشان انکار عظیم داشت و گاه گاه اظهار آن می‌کرد. شبی در خواب 
دید که هاتفي وی ړا گفت که: «قَومُوا وَارقضوا لله!» بیدار شد و گفت: «لا حول 
ولاقۇة الا بالله العلى العظیم! این خواب شیطانی است.» دیگر بار بخفت, همچنین به 
خواب دید که هاتفی می‌گوید: «قَومُوا و الرَفَصُوا لِلّه!» باز بیدار شد و لاحول کرد و 
ذکری بگفت و سوره‌ای چند قرآن بخواند و سیم بار بخفت همان خواب دید. دانست 
کک آن اخوات تطانی ٹتدت و به سنئت آں انگان است: کے مر بش آبونس ید ارد 
بامداد به خانقاه شيخ ابوسعید امد چون په در خان شیخ رسید, شيخ ابوسعید در 
اندرون خانه می‌گفت: «قومُوا وارقصوا لله!»“ شیح ابوعبدالله دل خوش تشد و انکار 
وی تمام برخاست. 


شيخ الاسلام گفت که اسماعیل دیاس گفت که: «نیت حجچ کردم به شیراز رسیدم. به 
مسجدی درامدم؛ شيخ مؤمن را ديدم نشسته درزیی می‌کرد. سلام کردم و بنشستم؛ 
مرا گفت: چه نیت داری؟ گفتم: نیت حج دارم. گفت: مادر داری؟ گفتم: دارم . گفت: 
بازگرد تیش مادر شة! زا حوس :بھی ادد گفت: چه می‌پیچی؟ من پنجاه حچ کرده‌ام 
سر برهنه و پای برهنه. بی زاد و همراه. همه ترا دادم تو شادی دل مادر فرا من ده! :« 


فان یر رگ بو دو اعت و کو وف در غکة اسح از لاد شام رضخا شح عله 
دینوری است و وی از اصحاب شیخ هُبیرۀ بصری» و وی از اصحاب حَدّیفة مرعشی و 
وا افا افد اوخ کا الله الى اس اجه 

این ن اوا سان نا ی هک ت رده و وا اواو انال که ده 
مشایخ چشت است صحبت وی را دریافته است و از وی تربیت یافته. 


1- خواجه ابواحمد ابدال چشتی» رحمه الله تعالىی 


وی پسر سلطان قَرَسنافه است که از شرفای حسنی است و امیر آنِ ولايت بوده. وی 
را خواهری بوده به غقابت صالحه. شیح ابواسحاق شامی به خانة وی آمدی وی 
خوردی. روزی وی را گفت که: «برادر ترا فرزندی خواهد بود که وی را 


201 


باشد. می‌باید که محافظت حرم برادر خود بکنی تا در ایام حمل چیزی که در آن 
حرمتی و شبهه‌ای باشد نخورد!» ان ضعیفة صالحه به موجب فرمودۀ شيخ ابواسحاق 
به دست خود ریسمان رشتی و بفروختی و مایحتاج جرم برادر خود مهيا داشتی تا در 
همان صالحه در خانة خودش از وجه حلال پرورش می‌داد وگاه گاه که شیح ابواسحاق 
به خانة وی آمدی و در اوان صبا خواجه ابواحمد را بدیدی گفتی که: «از این کودک بوی 
آن می‌آید که ازوی خاندانی بزرگ ظاهر گردد و احوال عجیبه و آثار غریبه مشاهده 
افتد.» وقتی که خواجه ابواحمد به سن بیست سالگی رسیده بود همراه پدر خود 
سلطان فرسنافه به قصد شکار به جانب کوه رفت و در اثنای شکار از پدر و اتباع وی 
جدا افتاد. 

به ميان کوهی رسیيد دید که چهل ټ تن از رجال الله بر سر سنگی ایستاده‌اند, و شیخ 
ااا ا واا ا حال بز وک بگشت: از اسب فرود آمد ودر 
پای شیخ افتاد. اسب و سلاح و هرچه داشت بگذاشت و پشمینه درپوشید و با ایشان 
روان شد. هرچند پدر و اتباع وی او را طلب کردند نیافتند. بعد از چند روز خبر امد که 
وی با شت ابواسجان دوفلاں موصخ ار آن کوهها بوذم است. پزرش جمعی را بفرساد 
تا وی را اوردند. هرچند پند دادند و بند نهادند: وی را از انچه در ان بود بازنتوانستند 
اورد. 

گویند که پدرش را خمخانه‌ای بود روزی فرصت یافت به آنجا درآمد, و در آن را محکم 
ببست و خمها را شکستن گرفت. پدرش را آگاه کردند, به بام برآمد و از غایت غقضب 
سنگی بزرگ برداشت که از روزن بالای بام بر وی زند. آن روزنه فراهم آمد و سنگ را 
بگرفت. یا سنگ در هوا معلق بیستاد و وی را هیچ نوع آفتی نرسید. چون پدرش آن 
حال مشاهده کرد بر دست وی توبه کرد. و ازوی امثال این کرامات و خواری عادات 
نه چندان ظاهر شده است که به تفصیل ادای ان توان کرد. 

فو و اه الى وور و حت و اعا 


س 
2- خواجه محمد بن ابی احمد الچشتی» رحمه الله 
وی بعد از وفات پدر قایم مقام وی بود و به موجب فرمودۀ پدر, با آن که بیست و 
چهار ساله بیش نبود. تحصیل علوم دینی و معارف یقینی کرده بود و زهد و ورع تمام 
داشت و از دنیا و اهل ان به غایت مُجتنب بود و همواره بر زهد وترک دنیا تحریض 
می‌نمود و می‌گفت: «چون اول و آخر ما ترک دنیاست. خود را از غرور و فریب وی 
نگاه می‌باید داشت.» 
وقتی که محمود سبکتکین به غزو سومنات رفته بود خواجه را در واقعه نمودند که به 
مددکاری وی می‌باید رفت. در سن هفتاد سالگی با درویشی چند متوجه شد و چون 
ك روزی مشرکان 
غلبه کردند و لشکر اسلام پناه به بیشه آوردند و نزدیک بود که شکست بر ایشان آید. 
خواجه را در چشت مریدی بود آسیابان. محمد کاکو نام. خواجه آواز داد که: «کاکو 
دریاب!» در حال کاکو را دید که اضطراب می‌کرد و محاربه می‌نمود تا لشکر اسلام 
نصرت یافت و کافران هزيمت کردند و در همان وقت محمد کاکو را در چشت دیده 
بودند که لکلکه سیا را برداشته و بر در و دیوار اسیا می‌زند. از وی سبب پرسیيده 
بودند همین قصّه را گفته بود. 
استاد مردان رحمه الله از قصبة سنجان خواف از مریدان خواجه است و سالها كلوخ 
إستنجا و آب وضوی وی را مهیا می‌داشت. روزی که او را به مراجعت به وطن امر 
کرد بگریست و گفت: «من طاقت مفارقت شما کجا دارم؟» خواجه کرم نمود و 
گفت: «هر وقت که ترا ارز وی :دیدار :فا باشد حجابهای جسمانی و مسافتهای مکانی 
فزتفع گردد و ها زا از هھانجا نستی.» و هفچتان بود دایها استاد می گقتۍ که «من از 


نجان چشت ر می‌بینم. > 


202 


س 
وى رحمه الله سنة احدى عشر و اربعمائة. 


3- خواجه یوسف بن محمد بن سَمعان» رحمه الله تعالی 
وی خواهرزادهۀ خواجه محمدبن ابی احمد است و مرید و تربیت يافتة وی. خواجه 
محمد تا شصت و پنج سال متاهل نشده بود. همشیره‌ای داشت که خدمت وی کردی و 
خوردن و پوشیدن وی از دست رشت او بودی و سن وی به چهل رسیده بود و به 
سبب خدمت برادر و اشتغال به طاعت خدای تعالی ميل تزوح نداشت. شبی خواجه 
محمد پدر بزرگوار خواجه ابو احمد را در خواب دید که گفت: «در ولایت شافلان مردی 
است محمد سمعان نام تحصیيل علوم کرده و روزگار به صلاح کذرانیدو خواهر خود را 
با وی عقد کن!» خواجه وی را طلب داشت و همشیره را با وی عقد کرد و وی هم در 
چشت متوطن شد. خواجه یوسف از ایشان متولد شد. 
خواجه محمد بعد از شصت سالگی متاهل شده بود. اما وی را هیچ پسر به بزرگی 
نرسیده بود. خواجه یوسف را به منزلة فرزند می‌داشت و تربیت می‌کرد و به تحصیل 
علوم و سلوک راه خدای تعالی دلالت می‌نمود و بعد از وفات وی قايم مقام وی شد. 
خواجه یوسف را بعد از پنجاه سالگی میل انزوا و انقطاع شد خواست که نزدیک به 
نسار من کرڈه چله خانه ای دن زمین بکند. بد اشارت هاتف غین :آن وضع را که خالا 
له خان وی استه اجار کرد چون سل و كلتب اور دوو رمن ذاق امت مد گم و 
چنانکه هیچ کس آن را نتوانست کند. خواجه کلند برداشت و به دست مبارک خود از 
چاشتگاه تا نماز پیشین آن را به اتمام رسانید و مدت دوازده سال در آنجا به سر برد و 
چندان سک و دهشت :و ولهو خیرت بر وی غالب ده بود که کاه بود که چون جاده 
اب وضو بر دست وی ریختی در اثنای وضو از خود غایب شدی و یک ساعت کما بیش 
در آن غیبت بماندی و باز حاضر شدی و وضو را به اتمام رسانیدی. 
دز اندوقت كه شح الاسام اواشهاغلة فتالله الانضارى فسن الله الى 5ة 
مزار چشت رسیده بوده. با وی ملاقات کرده است, و بعد از معاودت به هرات در 
مجالس و مخافل, استجشان وی می کردة. 
زوفن يقالن هة ع و خن و ا قا و عمر وی هشتاد و چهار سال 
بود و در وقت رفتن پسر مهین خود, خواجه قطب الین مودود. را به تحصیل علوم 
وصیت کرد و قایم مقام خود گردانید. 


س 
4- خواجه مودود چشتی» رحمه الله تعالی 
وی در سن هفت سالگی تمام قرآن را با واضح آن حفظ کرده بود و به تحصیل علوم 
اشتغال می‌داشت. چون به سن بیست و شش سالگی رسید والد بزرگوار وی خواجه 
یوسف. از دنیا برفت و وی را به جاي خود بنشاند. وی به خصال حمیده موصوف بود و 
به افعال پسندیده معروف. و مردم ان ولایت همه در مقام اعتقاد و محبت و انقیاد و 
ارادت وی بودندي و توفیق شرف صحبت و دولت تربیت شیح الاسلام احمد الثامقىی 
الخافن تس الله الى ووحة فر ايو 
در آن وقت که حضرت شیخ الاسلام احمد ازولایت جام به هرات تشریف آورده بود و 
خراص ودام ماهد کرامات و کؤازی فادات که ار اتان ظا هل می شد ودند و 
همه مرید و معتقد وی شدند و این قصه در اطراف و اکناف ان ولایات انتشار یافت و 
از نواحی هرات متوجه مزار متبرک چشت شد, خبر امد که خواجه مودود چشتی 
مریدان بسیار جمع کرده است می‌آید تا شیخ الاسلام را از ولایت بیرون کند. 
اصحاب شيخ الاسلام آن را پوشیده می‌داشتند» و وی خود از همه بهتر می‌دانست. 
چون روزی بامداد سفره درآوردند. گفت که: «ساعتی صبر کنید که جماعتی رسولان 
در راهند!» چون ساعتی برآمد. خادم درآمد که: «آن جماعت رسیدند.» ایشان را 


203 


درآوردند و سلام گفتند و جواب شنیدند و طعام خوردند و سفره برداشتند. شيخ 
الاسلام گفت که: «شما می‌گوییدیا ما بگوییم که شما به چه کار آمده‌اید؟» ایشان 
گفتند: «حضرت شيخ بفرماید! !» فرمود که: «خواجه زاهد مودود شما را فرستاده 
است که احمد را بگویید که: : تو به ولایت ما به چه کار آمده‌ای؟ به سلامت بازگرد! 
وگرنه چنانکه باز باید گردانید ترا باز گردانم.» رسولان تصدیق کردند. پس فرمود که: 
مراد از ولايت این دیههاست. این ملک مردمان است. نه از ان اوست ونه از آن 
و اگر مراد از ولایت این مردمانند. اینان رَعایای سنجرند. پس شيخ الشيوخ سنجر 
ا ٠‏ 9 اگر مراد از ولايت ان است که من می‌دانم و اولیای خداوند عژوجل می‌دانند 
فردا با ایشان نمایم که کار ولایت چیست و چون ا .« 
چون این سخن بگفت, ابری عظیم برآمد و شبانروزی ببارید و هيچ افطع نشد. روز 
دیگر بامداد شیخ الاسلام فرمود که: «ستوران ساخته کنید تا برویم!» اصحاب گفتند: 
«امکان ندارد که در این دو لسه روز بعد از آن که دیگر نبارد. هیچ ملاحی از آب تواند 
گذشت.» شيخ فرمود که: «سهل باشد. امروز ما ملاحی کنیم.» پس روان شدند. چون 
به صحرا بیروںن آمدند. شيخ الاسلام نگاه کرد دید که جمعی انبوه سلاحها بسته همراه 
ایشانند. پرسید که: «اینان کیانند؟» گفتند: «مریدان و محبان شمایند. شنیده‌اند که 
جماعتی به عداوت شما می‌آیند.» فرمود که: «اینها را بازگردانید! که تیغ و تیر کار 
سنجر است و سلاح این گروه سلاح دیگر است.» شیخ الاسلام با تنی چند روی به راه 
نهادند. چون به کنار اب رسیدند» اب بسیار بود شيخ الاسلام فرمود که: «امروز قرار 
ان است که ما ملاحی کنیم.» سخنی از معارف اغاز کردند. چندان ذوق به دلها رسید 
که همه واله و حيران شدند. 
پس فرمود که: «همه چشمها برهم نهید و بگویید: بسم اللّه الرّحمن الرّحيم.» تا سه 
بار تکړار کرد. هر کس که چشم زود باز کرد پای افزار تر کرد و هر که دیر گشاد خود 
را نان طرف آ یافت, پای افزار خشک. چون رسولان ان مشاهده کردند. به تعجیل 
پیش خواجه مودود:رفتند و آن حال باز گفتند. کس: اور تدذاشت. خواجه ودود با دو 
هزار مرید سلاح بسته متوجه شدند و در راه به شيخ رسیدند. چون نظر شيخ بر وی 
افتاد. از اسب پیاده شد و بوسه بر پای شيخ داد. شیخ دست بر پشت وی می‌زد و 
می‌گفت: «کار ولایت چون می‌بینی؟ ندانسته‌ای که ولایت مردان حشم و سلاح نباشد؟ 
برو و سوار شو! کودکی ونمی‌دانی که چه می‌کنی.» 
چون به ديه درامدند. شيخ الاسلام با اصحاب در محله‌ای فرود آمدند و خواجه مودود با 
مزندان:دز.مخله‌ای:دیگر: زوز دیگر فزندان خواجه موذود گفتند که ها آمده بودي ٢ا‏ 
شیخ احمد را از ولایت بیرون کنیم» امروز با ما در یک دیه بنشست, در این معنی بهتر 
از این اندیشه بايد کرد.» خواجه مودود گفت: «مرا صواب چنان می‌نماید که بامداد 
برخیزیم و به خدمت وی رویم و اجازت خواهیم و بازگردیم. که کار وی نه به قوت 
بازوی ماست.» مریدان گفتند که: «ما با هم مشورت کرده‌ایم. صواب آن است که 
جاسوسی بر کار کنیم که چون وقت قیلوله خلوت شود و پیش وی کسی نباشد, تنی 
چند در خدمت تو برویم و سماعی بنیاد کنیم و حالتی برآریم و در آن میان چیزی بر وی 
زنیم.“» خواجه مودود گفت: «این صواب نيیست . که وی صاحب ولايت و کرامت 
است.» اما فابده نداشت. 
چون وقت قیلوله شد و اصحاب شيخ متفرق شدند, خادم خواست که جامه بگسترد ا 
شيخ قیلوله کند. فرمود که: «یک ساعت توقف کن! که کاری در پیش است. « ناگاه 
کسی در بکوفت. خادم چون دربگشاد. خواجه مودود را دید که با جمعی انبوه درآمدند 
و سلام گفتند و آغاز سماعی نهادند و نعره زدن گرفتند شيخ الاسلام سر برآورد و 
گفت: «هی هی! سهلا کجایی؟» و این سهلا مردی بود سرخسی از عقلای مجانین و 
صاحب O,‏ و پیوسته در خدمت شیح الاسلام بودیء هم در لحظه حاضر شد 9 
بانک: پر اتان زد 


204 


بر پای خاست و به استغفار سر برهنه کرد و گفت: «بر شما روشن است که این نوبت 
من به این رضا نداشتم.» شیخ الاسلام گفت: «راست می‌گویی, اما چرا با ایشان 
درامدن موافقت کردی؟» خواجه مودود گفت: «بد کردم. عفو فرمایید! !»> شيخ الاسلام 
گفت: «عفو کردم. برو و این قوم را بازگردان, و دو خدمتکار نگاهدار و سه روز توقف 
کن !» چنان کرد. پس پیش شيخ الاسلام آمد و گفت: «چنانکه گفټه بودید کردم. دبک 
چه می‌فرمایید تا چنان کنم؟» شیخ الاسلام فرمود که: اول خضل بر طاق نه و برو 
غلم آمؤز كة ٠‏ زاهد بي عله خسجزة شیطان باشد.» گفت: «قبول کردم, دیگر چه 

می فرمایید؟» فرمود که: «چون از تحصیل فارغ شوی, احیای خاندان خود کن! که آبا و 
اجداد تو بزرگ بوده‌اند و صاحب کرامت .“« خواجه مودود گفت: «چون مرا احیای 

خاندان می‌فرمایید هم شما بر وجه تبرک و تیمن مرا اجلاس فرمایید eT‏ 
گفت که: «پیشتر آی!» پیشتر آمد. دست وی بگرفت و بر کنار چار بالش خود بنشاند و 
سه بار گفت که: «به شرط علم.» پس سه روز در خدمت شیخ الاسلام بود و فواید 
گرفت و نوازشها یافت و بازگشت. 

و بعد از ان به اندک فرصتی به جهت تحصیل علوم و تکمیل معارف به جانب بلخ و 
بخارا تشریف برد و مدت چهار سال به قدر وسع و امکان در آن باب اجتهاد نمود» و در 
ان وار هوخا ار وی ابات عرمة و کر امات عجیه که تفل آن به نطول می عادد 
ظاهر شد. و بعد از آن به چشت مراجعت کرد و به تربیت مریدان و مستفیدان 
مشغول شد و از اطراف طالبان روی ارادت به صحبت و خدمت وی اوردند. 
ان ا و ا ا ت 
شرف صحبت خواجه را دریافته بوده ست و چند وقت در چشت قامت نموده؛ و 
می‌گویند که در مدت اقامت هرگز در چشت نقض طهارت نکرده. چون خواستی که 
طهارت کند. سوار شدی و از چشت بیرون آمدی و دور رفتی و طهارت ساختی و 
مراجعت نمودی. فی کفتی که «مزار چشت منزل مبارک و مقام متبرک است» روا 
ناشة که آنجایی ای کن و گویند که مشیر وک را خواجة نخان می گففند جوا 
مودود شاه لقب نهاد و وی همیشه به آن می‌نازیدی و مفاخرت می‌کردی. 

وفات خواجه در سنة سبع و عشرين و خمسمائة بوده است و وفات شاه سنجان در 


5- خواجه احمدبن مودود بن يوسف الجشتی» رحمه الله 
تعالی 


وې بسیار بزرگ بوده و بعد از پدر به مقام وی نشسته و مقبول همة طوایف بوده و بر 
كافة انام شفقتی عام و مرؤتی تمام داشته است. 

گویند که شبی حضرت رسالت را صلی الله عليه و سلّم در واقعه دید که فرمود که: 
«ای احمد! اگر تو مشتاق ما نیستی» . ما مشتاق توایم .» چون بامداد شد. سه یار 
موافق اختیار کرد و مجهول وار چنانکه کسی وی را نشناسد به زیارت حر 

شریفین زادهما الله تعالی تشریفا و تکریما متوجه شد. چون RET‏ 
حچ کرد به حرم محترم مدینه و روضة شریفة مصطفویه على رۆارها تحف التحايا 
توجه نمود و مدت شش ماه مجاورت کرد و گویند که مداومت و مواظبت وی بر 
مجاورت آن حرم خادمان را گران امد خواستند که وی را برنجانند. از روضة شريفه 
آواز آمد چنانچه همة حاضران شنیدند که: «وی را مرنجانید که از جملة مشتاقان 
ماست!» و بعد از مراجعت ازمدینه به بغداد رسید و درخانقاه شيخ شهاب الدین 
سهروردی فرود آمد. شیخ وی را تعظیم و احترام بسیار کرد, و خليفة بغداد بنابر 
خوابی که ده بوت وق را ظلت کرد و وطانف اكرام و اخترام اق اود ووی خاافه 
را نصایح جایگیر و مواعظ دلپذیر گفت. و همه ا قبول افتاد. فتوحۍ اوردند. به 


205 


و به خراسان توجه نمود. 
ولادت وى در سنة سبع و خمسمائة بوده و وفات وى در سنة سبع و سبعين و 


٤ 
نك.‎ 


6- ابوالولید احمدبن ابی الڑجاء» قدڈس الله تعالى روحه 
وی از قري آزادان است که متصل است به هرات . عالم بوده به علوم ظاهری و 
ای ار ها ردان افا اح حول اش رت الل ال وو ج رق ن دة 
خود از وی حدیث روایت کرده است. 
در اوایل مال بسیار داشته؛ همه را در طلب حدیث و حج و غزا صرف کرده است. از 
هرات سفر می‌کرد و هرگاه مال وی برسیدی به هرات مراجعت کردی و بعضی از 
املاک خود بفروختی و باز به سفر رفتی تا جمله مال خود بدین طریق نفقه کرد. 
گویند یکی از دوستان وی به چهار هزار درم محتاج شد پیش وی اظهار ان کرد, چن 
به خانة خود رفت ابوالولید چهارهزار درم در صره کرد و به وی فرستاد. چون ان 
دوست مهم خود کفایت کرد و مدتی برامد. ان مبلغ را نقد ساخته در صره کرد و به 
وکدبارفرستاد. ابوالواید ول نکرد ان دوست په ردک وی آمو سلام کرد ابرالولا 
گفت: «اگر نه رد سلام واجب بودی» جواب تو باز ندادمی» آخر چهار هزار درم را چه 
قدر باشد که آن را باز فرستی؟» 
كى :ر خفة الله فة انعن ولان و مان و کر وک دی قر رادان اس ران و 
یتبژک به. 


7- ابواسماعیل عبدالله بن ابی منصور محمد الانصاری 
الهرویء قدس الله تعالی سره 

لقب وی شیخ الاسلام است و مراد به شيخ الاسلام هرجا که در این کتاب مطلق واقع 
شده است وی است, چنانچه در صدر کتاب به آن اشارت رفته است. 
وئ از فرزندان انومتضون مت الانضاری. اسک :و :قت اتضاری تسر انو اتوت انضاری 
است که صاحب رحل رسول است صلی الله علیه و سلم, در آن وقت که ,به مدینه 
فخرت کردند و مت انضاری. در زان خلاقت امغزالمومن غنجان رضن: الله عة با 
احنف بن قیس به خراسان آمده بود و در هرات سان شددة. 
شيخ الاسلام گفته است که: «پدر من ابومنصور در بلخ با شریف حمزۀ عقیلی می‌بوده 
است. وقتی زنی با شریف گفت که: ابومنصور را بگوی که مرا به زنی کند! پدر من 
گفته است که: من هرگز زن نخواهم, و آن را رڈ کرده است. _شریف گفته است که: 
آخر زن بخواهی و ترا پسری آید و چه پسری! چون به هرات ت آمده است و زن خواسته 


و من به زمین آمده‌ام. شریف در بلخ گفته است که: ابومنصور ما را به هری پسری 
آمد چنان هَن.» 


جامع مقامات شیخ الاسلام می‌گوید که: «این کلمه آفرین است که همة نیکیها در 
من آن ات سن ابه صقت وان کرد ار غات کی 
و هم شیخ الاسلام گفته است که: «من به فَهنْدز زاده‌ام و انجا زر شده‌ام و ولادت 


من روز جمعه بوده است. دروقت غروب آفتاب. الثانى من شعبان. سنة ست و تسعين 
و ثلثمائة.> 


و هم وی گفته: «من ربیعی‌ام. در وقت بهار زاده‌ام و بهار را سخت دوست دارم. 
آفتاب به هفدهم درجة ثور بوده است که من زاده‌ام, هرگاه که آفتاب به آنجا رسد 


سال من تمام گردد و آن میانة بهار بود وقت گل و رياحین.» 

و هم وی گفته که: «بوعاصم ,پیر و خویشاوند من است. من در کودکی به وی شدی. 
وقتی به وی شدم. نان و اُسکُره‌ای کامه پیش من نهاد و مرا قوالی کرد و چیزی 
برخواند. خاتون وی. که عجوزی بود محتشم و خداوند ولایت. گفت: پیر من یعنی 


206 


خضر, عليه السلام عبدالله را دید گفت: وی کیست؟ گفتم: فلان کس است. گفت: از 
مشرق تا مغرب همة جهان از وی پر شود یعنی از اوازه وی.» 

شیخ الاسلام گفت که: «این پرسیدن فن وی است, خود داند. اما پرسد.» 

بانو عالیه زنی بوده با شکوه به پوشنک. چون شيخ الاسلام به زمين امد خضر عليه 
السلام وی را گفت: «ان کودک را دیدی در هری که از مشرق تا مغرب از وی پر 
شود؟» 

بازاری زاده‌ای است هفده E TEE‏ ونه وی. ا 
همة روی زمین کس از او مه نبود. یا گفت که: از مشرق تا مغرب از او پر شود.» 

و احوال این بانو عالیه ان بود که دخترکی داشت یک و نیم ساله. او را خواست, یعنی 
حق را سبحانه دختر را بگذاشت و به حج شد. شيخ بوآسامه که شيخ حرم بود پذیرۀ 
وی آمد. که عم وی بودو این بانو محبره‌ای داشت. فرا پیران می‌شد که: «مرا چیزی 
از او یعنی از حق, تعالی بر این کاغذ نویسید!» 
شیخ الاسلام گفت که: «اول مرا در دبیرستان زنی کردند. گفتند: زیان دارد. چون چهار 
ساله شدم. مرا در دبیرستان مالینی کردند و چون نه ساله شدم. املا نوشتم از قاضی 
بامنصور و ازجارودی و چهارده ساله بودم که مرا به مجلس بنشاندند و من در 
دبیرستان ادب خرد بودم که شعر می‌گفتم. چنانکه دیگران را از من حسد می‌آمد.» 
و هم وی گفته که: «پسر یکی از خویشان خواجه یحیی عمار با من در دبستان بود من 
بر بدیهه شعرهای تازی می‌گفتم. aS‏ 
معنی شعری بگوی, بگفتمی زیادت از آن که آن کس خواسته بودی. وقتی آن پسر پدر 
خود را گفته بود که: وی در هر معنی که خواهی شعر گوید. پدر وی فاضل بود. گفت: 
چون به دبیرستان شوی. از وی خواه که این بیت را تازی کند: 


روزک. که که اتی کرد روز ان فان رور د کر زوز ید اندسان :ات 
است 

من در وقت گفتم: 
ويومٌ القتى ما عاشة في مَسَرق و سايژة يوم الشُقاءِ گصيبُ 


رم الوَصل مادمت السعادة فالڈجی بتنغيص عيش الائ رين رقیبُ» 


و این مصراع را از وی خواستند که تازی کن: «آب آید با جوی که روزی بوده» گفت: 
اا ا رو ل اا ا ا وال ا 


و هم وی گفته که: رګي بود در دران نیکو روی ابواحمدنام. یکی گفت که: 
براې وې چیزی بگوی! من اين 
لأبي أحخمد وجة ة قَمَر اليل غلامه وله لَحْظ عَزالِ رشق القلت سهامه» 


و هم وی گفته که: «مرا شش هزار شعر تازی بیش است بر وزن راست در دست 
مردمان و بر پشت اجزای من.» 

و شی وی گفته است که <وقتی قاس کردم که جد پیت باد دارم از اشعار غرت: 
هفتاد هزار بیش یاد داشتم.» 

و در وقتی دیگر گفته است که: «من صدهزار بیت به تازی از شعرای عرب, چه 
متقدمان و چه متأخران, به تفاریق یاد دارم .“ 

و هم وی گفته که: «بامداد پگاه به مُقری شدمی به قرآن خواندن. چون بازآمدمی» به 
درس شدمی. شش روی ورق بنوشتمی و از بر کردمی. چون از درس فارغ گشتمی. 
چاشتگاه به ادیب شدمی و همه روز بنوشتمی؛ روز گار جود را نش کردة بودم» 
چنانکه مرا هیچ فراغت نبودی. از روزگار من هیچ به سر نیامدی, بلکه هنوز در بایستی 


207 


و بیشتر روز بودی که تا پس نماز خفتن بر ناهار بودمی.» 

و هم وی گفته که: «به شب در چراغ حدیث می‌نوشتمی۔ فراغت نان خوردن نبودی. 
مادر من نان پاره لقمه کرده بودی ودر دهان من می‌نهادی در ميان نوشتن .»> 

و هم وی گفته است که: «حق سبحانه و تعالی مرا حفظی داده بود که هرچه زیر قلم 
من بگذشتی مرا حفظ شدی.» 

و هم وی گفته که: «من سیصد هزار حدیث یاد دارم با هزار هزار اسناد.»> 

و هم وی گفته که: a‏ 
سم هرگ کن نکش ه: ر نک فنرل ان انور یا دراد که اران می ا فد دفن دږ ر کوغ 
می‌رفتم و جزوهای حدیث به شکم باز نهاده بودم تا تر نشود.» 

و هم وی گفته که: «مرا آن نیت بس که مرا به به اول علم آموختن بوده از وی یعنی نه 
طلهه فا را بود ال د الى را تود و تصرت: ا وصطةف يرا ود صل الله ةة 
سلم.» 

و هم وی گفته که: «به روزگار من هیچ کس آن نکرده که من. اگر من دست بر اندام 
خود نهادمی گفتندی که این چیست. آن را حدیث داشتمی.» 

و هم وی گفته که: «من از سیصد تن حدیث نوشته‌ام. همه سنی بوده‌اند و صاحب 
حدیث, نه مبتدع و نه صاحب رآی و هیچ کس را این بسر نشد.» 

و هم وی گفته که: «بس اسنادهای عالى که بگذاشتهام وننوشته إم که مرد صاحب رای 
تود یا از آهل کلام که محمد سين كفعه إن ها الفلة دنن فالظ وا عت حورته و 
به نشابور قاضی ابوبکر حیری را دریافتم و ازوی حدیث ننوشتم؛ که متکلم بود و 
اشعری مذهب. اگرچه اسنادهای عالی داشت.» 

و هم وی گفته که: «من در تذکیر و تفسیر قرآن شاگرد خواجه امام یحیی عمارم. اگر 
من وی را ندیدی دهان باز ندانستۍ کرد یعنی در تذکیر و تفسیر. من چهارده ساله 
بودم که خواجه یحیی فهندزیان را گفت که: عبدالله را به ناز دارید که ازوی بوی امامی 
می‌آید.» 


8- خواجه یحیی بن عمار الشیبانی» رحمه الله تعالی 


وی شیخ ابوعبدالله خفیف را دیده بود به شیراز, و وی را مجلس نهاده بود. 

شيخ الاسلام گفت که: «رسوم علم به هرات خواجه یحیی آورد. مجلس داشتن و دين 

OE a 

گشت. فرود آمد و پیش وی رفت. e‏ ا 

بحړ بگشتم دین تر و تازه به هرات یافتم.» و در نشابور نیز با بزرگان گفته بود: 

«طفث الدّنيا شرقا و غرباء قَوَجَدث الذينَ عَصا بهراة € وکاظی ابو گھرو ژر بود و 

امام و يگانة جهان. 

و فى تاريخ الامام اليافعى رحمه, الله تعالى ان فى سنة ثمان و اربعمائة توقی أو ةزو 
ا ووه راف اللاك ا 

وم فت الاسام کت «وقتی خواجه یحیی عمار بیمار شده بود چون بهتر 

گشت. مجلس کرد بر کرسی خود. دو غلام دست وی گرفته بودند بر منبر بردند. 

گفت: یحیی عمار همه عر خود از این سر چوب یافته یعنی منبر و کرسی ولیکن اکنون 

نمي ‌تواڼم. پس گفت: شنیدم که گفته‌اند: یحیی عمار را پای درکشیدند۔ مصطفی را 

صلی الله عليه و سلم پای درکشیدند ابوبکر به جای وی بنشست. و ابوبکر را پای 

درکشیدند, عمر به جای وی بنشست. و عمر را پاي درکشیدند. عثمان بنشست و 

عثمان را پای درکشیدند. علی بنشست. رضوان الله عليهم اجمعين. مرا پای درکشند. 

عبدالله بیاید و بنشیند بر اینجا و بر دماغ ملحدان و مبتدعان می‌زند.» 

شيخ الاسلام گفت که: دفن ان زوز مه بای کرسی سنه .وده خواجه اشارت به من 


208 


کزدند که غبدالله آن کودی است: پش از آن شخ عمو مرا گفت که آن.غبدالله تو 
بودی. و لعّمری که چنان بود.» 

و فى تاريخ الامام اليافعى رحمه الله إل فى سنة اثنتين و عشرين و اريعمائة توقى 
الأمام الواعظ يحيى بن عار الشيبانى الشجستانى نزيل هراة. 

کا اکا اا ا و ا 
کرده.» 

و گفت قش سه که «دیدار مشایخ را غثیمت :بايد گرفت: که دیدان پیران اگر از 
دست بشود ان را درنتوان يافت. آن فشه نود عرفات همیشه بود. دیدار ایشان 
نبود؛ فایت آن را تدارک نبود» در نتوان يافت .« 

و گفت قڈس سژه که: a‏ 
کار یعنی در تصوف وحقیقت. شیخ ابوالحسن خرقانی است, رضی الله تعالی عنه. 
اکر کن خزقفاتی :ا ندندی: قدت ندا تی فکوار این ا ان رهئ ا متختی نی 
نفس با حقيقت.» 

و گفت قڈس سژه که: «وی پیر من است به یک سخن که گفت: این که می‌خورد و 
می‌خسبد چیز دیگر است. مرا به وی پس از این هیچ چیز نماند که علم حقیقت مرا 
دیده و دانسته شد.» 

و گفت قڈس سژه که: «عزیمت حج اسلام کردم تا ری برفتم. . و قافله را در آن سال 
ا بازگشتن به صحبت خرقانی E‏ درآی ای من ما شوکة 
تو! یعنی معشوقة تو از دریا آمدی. از دریا آمدی. از دریا آمدی! جز الله تعالی نداند که 
آن چه بود که وی گفت از غیب.» 

و گفت قڈس سژه که: «مرا از کرامات وی آن تمام بود که مرا گفت: از دریا آمدی؛ و 
از علم وی آن که گفت: این که می‌خورد و می‌خسبد چیز دیگر است.» 

و گفت قڈس سژه که:«چون ا خرقانی من بودم۔ وی مرا تعظیم 
می‌داشت., در میان سخن می‌گفت: با من مناظره می‌کن! تو عالمی» من جاهلم. ؛ من 
کچ کنن دہ امف هام اوائ دون هه خرقانی به خرقان و طاقی به هرات. ٠‏ 9 
هیچ کس نشنیده‌ام و ندیده که این دو تن وی را چنان تعظیم داشتند که مرا. مریدان 
خرقانی مرا گفتند که: سی سال است تا با وی صحبت می‌داریم, هرگز ندیده‌ایم که 
کشر را خان تغط کرد که رادو ان کور داشت که ترا شخ الالام کت را 
که مرا به وی فرستاده بودند.» 

و گفت قڈس سژه که: «با وی گفتم: ای شیخ! سؤال دارم. گفت: بپرس ای من 
ماشوكة تو! از وی پنج سؤال کردم سه به زبان و دو به دل. همه را جواب فت ود 
دست من در ران خود گرفته بود و از آن بی خبر و نعره می‌زد و آب چون جوی از 
yS‏ 


اوق مجكدنن الفضل .هة الطافى الخ ى ال سک مو ی د 
عمران جیرفتی است» عالم بوده به علوم ظاهر و علوم باطن. 

شيخ الاسلام گفت که: «وی پیر من است و استاد من در اعتقاد حنبلیان. که اگر من او 
را تدیدی افقاد جتان تدانستی :و فر گز ھچ خضرت یدام ا خت تی از ظائی و 
من وی را نابینا دیده‌ام. و مشایخ وی را تعظیم می‌داشتند و وی خداوند کرامات و 
ولايات بود و فراست تیز داشت. و ندیده‌ام که وی در کار هیچ کس چنان دور فرا بوده 
باشد که .دو کار فر رافظ وکو داشت هن و مرا کته توو که عددالله :را 
منصور! سبحان الله! آن چه تور اسنت .که الله غالۍ. در ذل تو تهادة! :« 

شيخ الاسلام گفت: «جهل سال بز بایتنت افد تا من بدانستم که آن تور چیشست که وی 
می‌گفت.» 


209 


و توفى الشيخ ابوعبدالله الطاقى قڈس الله تعالى روحه فى غژة صفر سنة ست عشر 
و اربعمائة.» 

شيخ الاسلام گفت که: «مرا به چشم و دل محمد قاب بزرگ نمودند. اما خرقانی 
مرا بشناخت. و محمد قصاب مرا تعظیم تمام داشت و بامن به بازار آمد که یار من 

برای پدر خود دستارچه‌ای می‌خرید با من موافقت کرد و گفت: NI‏ 
اينجايم در این بازار نرسیده‌ام .“« 

شيخ الاسلام گفت که: «شیخ اتو الله بن باكوية الشیرازی سفرهای نیکو کرده بود و 
مشایخ جهان همه دیده بود و حکایات بسیار داشت از ایشان. من خود از او به انتخاب 
سی هزار حکایت نوشته‌ام و سه هزار حدیث.» 

شیخ الاسلام گفت که: «وی ملک بود بهانه تصوف,» و از همه علوم با نصیب. و وی مرا 
تعظیم می‌داشت که کس را نمی‌داشت. هرگه من پیش وی درآمدمی بر پای خاستی. 
نشابور را چون ابن ابی الخیر و جز او بر پای نمی‌خاست و فراست عظیم 
داشت .»> 

شیخ الاسلام گفت که: «چون از ری بازگشتم, به خانقاه شيخ ابوعبداللّه باکو درآمدم. 
سه دوست بود مرا در خانقاه وی: یکی مکی شیرازی. و یکی ابوالفرح؛ و دیگر ابونصر 
تز زی سخ اواز داد که ابوالفرج! وی از خانه بیرون دوید و گفت: لبیک. شیخ گفت: 
چون دانشمند از این خانه بیرون شد من چه ترا؟ گفت: گفتید: وی به سفر 
می‌شود و وی نه سفر راست و سفر نه بابت وی است. وی آن راست که حلقه‌ای گرد 
وی درنشینند. و وی از او می‌گوید. من فته" کاش باری این سخن آن وقت بگفتی تا 
e CO‏ آمدی لیکن خرقانی را می‌بایست دید یعنی سفر من برای 
ن بود.» 


0- شيخ ابوالحسن بشری سجزی» رحمه الله تعالی 
شیح الاسلام گفت که: «وی از پیران من است, از اين مشایخ که من ديدم سه تن مه 
بودند: خرقانی و طاقی و هر دو جاسوس القلوب بودند و ابوالحسن بشری. و وی ثقه 
بود در روایات. صوفی بود و مشایخ بسیار دیده بود چنانکه می‌بایست دید و سخن و 
ع از ایشان باز دانست گفت. مشایخ حرم دیده بود. چون شيخ سیروانی و سرکی 
و بوالحسن چهضم و ابوبکر طرسوسی و ابوعمر و نجید و دیگر مشایخ وقت. و شاگرد 
شیخ ابوعبدالله خفیف بود و حصری و نوری وابورّرعه طبری را دیده بود.» 


س 

1-- کاکا ابوالقصر بنستی» رحمه الله تعالی 
شیخ الاسلام گفت که: «وی مرد بزرگ بود. در ایام من بوده.اما نه بابت پدر من بوده. 
مرا به وی نبرده» و من خرد بوده‌ام. روز ادینه پدر مرا پیش پیران بردی تا دست به 
سر من فرود اوردندی و پیش ابوالقصر نبردی و وی هم در مسجد بودی» زیرا که وی 
مرد ملامتی بوده؛ و پدر من قرا. اما شیح ابوالحسن تیشه ساو و برادر وی شیح 
أابومحمد. خادمان 9 مریدان کاکا بوالقصر بودند و پيران روشن و با نعره‌های عظيم 
بودند و همة مریدان بوالقصر چنان بودند که ایشان را نعره‌های عظيم بود و هر دو از 
وی حکایت کردی.» 


2 و 403- کاکا احمد سنبل و برادر وی محمد خورچه» 
رحمهما الله تعالی 
شیخ الاسلام گفت که: «کاکا احمد سنبل مه از برادر خودبود. محمد خورچه» و باطن 


نیکوتر داشت. و برادر وی با الت‌تر بود در ظاهر و با نام‌تر؛ و وی درویش بود به غایت 
و خداوند کرامات 9 ولايت و در کار من دور فرا بود.» 


210 


4- ابومنصور محمد الانصاری» رحمه الله تعالى 


وی پدر شیخ الاسلام است و مرید شریف حمزۂۀ عقیلی و خدمت ابوالمظفّر ترمذی 

کرده بود. 

شیخ الاسلام گفت که شيخ احمد کوفانی مرا گفت که: «این همه بکردی و گرد بگشتی 

چون پدر خود ندیدی.» 

شيخ E‏ که: «من هفتاد و اند سال علم آموختم ونوشتم و رنج بردم در 

اعتقاد, اول آن همه از پدر خود آموخته بودم. لیکن قرا بود صادق و مثقی و با ورع که 

کس آنچنان نتوانستی بود و نتوانستی ورزید که وی.» 

و هم شيخ الاسلام گفت که: «یدر من در من سڑژی داشت عظیم. مرا گفته بود: 

عبداللّه! چند گویی که فضیل عیاض و ابراهیم ادهم؟ از تو فضیل آید و ابراهیم ادهم. 

وی مرا خوابۍ دیده بود با من نمی‌گفت. اما می‌گفت: هر روز تعبیر می‌کنم راست 

می آابد.»> 

شيخ الاسلام گفت: O E N E‏ درزن و 

فرزند افتاده بود و آن ازدست وی بشده. همواره اظهار ملالت می‌کرد و تنگد 

ی ودر ا ما وی در ان فگدلی کے ميان من و شما دریای آتش بادا! ما چه گناه 

کرده بودیم ! ؟ وی زن خواست و فرزند آمد. روزی در ان تنگدلی از دکان برخاست و 

سبحانک اللهم بگفت و دست از دکان بداشت و به بلخ رفت پیش پیر خود شریف 
حمزة عقيلى.» 

EE EGG o 

شریف حمزة عقیلی.» 


405- ابومنصور سوخته» رحمه الله تعالىی 


شيخ الاسلام گفت که: «با منصور سوخته پیری تود در فهتدز: وقتی خویشتن را فرا 
سوختن داد از بهر أو بنسوخت» او را سوخته نام کردند. مردی صادق بود با صلابت.» 


چشتی» رحمهما الله تعالی 

شیخ احمد چشتی غير ابواحمد ابدال است. زیرا که وی مقدم است و شيخ الاسلام وى 
را ندیده و غير خواجه احمد مودود است., زیرا که وی متاخر است و شیخ الاسلام را 
ندیده. 
شیح الاسلام گفت: «من هيچ کس ندیده‌ام قویتر در طریيق ملامت 9 تمام‌تر از احمد 
چشتی. و چشتیان همه چنان بودند. از خلق بیباک در باطن سادات جهان. سه بار به 
سر بادیه رفته بودو بازگشتە. که از خود در آن اخلاص تمام ندیده بود. همه احوال 
ایشان با اخلاص و ترک ریا بود هیچ گونه سستی روا نداشتندی در شرع تا به تهاون 
چه رسد. و شيخ احمد نجار را دیده بود و غیر او را.» 
شيخ الاسلام گفت قڈس سژه که: «احمد چشتی بزرگ بود و مراتعظیم داشتی و 
حرمت که هیچ کس را نداشتی و پیشین کسی که موی خود را در پای من مالید وی 
بود. و وی به زیارت شیخ بونصر طالقانی شده وان ا هو از وی: 

E 


شیخ الاسلام گفت که: «من هیچ کس ندیده‌ام به دیدار و فراست چون برادر احمد 
چشتی. وی خدمت من کردی و مرا تعظیم تمام داشتی. من در قهندز مجلس می‌کردم 
و از مجلسیان من کس بود که با وی صحبت داشتی و سخنان من وي را باز می‌گفت. 
فق ھی گفت که اتن اتد نها ار کوی داشت دای اند که ار ان کن وک دز 


211 


سر من چیست - یعنی از طمع و ان سخن وی مرا مايه است. پس از ان مرا دعوت 
کرد و همة دنیایی خود بر من پاشید, و پس از ان در سرما و برف به نباذان شدیم؛ وی 
مرا ببرد و سر کار ما از آنجا بود. 

و بونصر سوهانگر از یاران چشتی بود. و وی صاحب فراست عظیم بود, و آن وقت که 
ما به نباذان رفتیم زمستان بود و شصت و دو تن ازمشایخ نواحی همه آنجا جمع آمده 
بودند. چهل و اند روز من سخن می‌گفتم ایشان را و بسط و افشای علم حقیقت اول 
از آنجا بود و ھچ کس از ایشان با من برابز زفقت و همه خداوندان:ولایا ت :و کرامات 
و فراست بودند و تا ایشان زنده بودند هیچ ترکمان به خراسان نیامد. چون با حفص 
بغاوردان که چشم و گوش فرا سخن من داشته بود و وی خداوند کرامات ظاهر بود و 
بی حد.» شیخ الاسلام گفت که: «اگر بوحفص بغاوردان زنده بودی شما جامة خود از 
وی درکشیدی و در وی ننگریستی. و من وی را سید و بزرگ می‌دیدم با کرامات 
ظاهرو فراست عظيم. دوستی ازدوستان او بود دوستان او پوشيده باشند از غیرت 
او. Û‏ دوستی نبود از دوستان او دوستان او را نشناسد. 2 

و چون SS‏ فرود امد و چون احمد مرجانه و 
چهل و اند روز آنجا EG YS‏ 
بود از آن جز کهنه سځاده‌ای به خانه نیاوردم. 

روزی در آن ایام سماع می‌کردم و در آن شور می‌کردم و جامه پاره می‌کردم. چون از 
سماع بیرون آمدم؛ به مسجد جامع آمدم. در خمار سماع بودم که یکی از ایشان فراز 
آفذ د هرا گفت: آن جوان که بود که با تو در سماع می‌گشت؟ گفتم: چگونه؟ گفت: 
نوجوانی شاخ نرگس دراز در دست با تو می‌گشت در سماع. هرگاه که آن نرگس را 
و تو درشوریدی و بی طاقت‌تر شدی در سماع. گفتم: کسی را 
مگوی! دیگر پس از آن هنوز با هم نرسیدیم. مگر باحفص که به وداع من و دوستان 
آمده بود که بخواست رفت از دنیا و در آن هفته برفت. 

و بوبشر کواشانی در مجلس املای اسحاق حافظ مرا گفت: دانشمند! از آنجا اينجا 
آمدی بنشین! که من اینجا نیز باتوام۔ و در سخن بر من بسته شد, حرفی گفته نیامد. 
با خود می‌گفتم که: آن چه بود ,هرگز د دیگر چنان باشد؟ تا ورد به این ایت رسید که: 
وَمنَ الٺاس مَنْ يِذ مِنْ دون الله آتدادآ(165/بقره). و سخن بگشاد و پیوسته گشت.» 


8- شيخ احمد حاجی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که: «شیخ احمد حاجی از پیران من است, شیخ حصری را دیده بود 
و ابوالحسن طرّری و غیر ایشان راء و از ایشان حکایت می‌کرد. وی را گفتم که: از 
E‏ با یکی از مشایخ بر حصړی درآمدیم» چیزی نبود از 
خوردنی. شيخ می‌گفت: تحن دواټّک يا سيدي؛ إعْلفٰ دوابک یا سیّدی! و دست بر هم 


می‌زد. « 1 
شیخ الاسلام گفت: «در آن منگر که به علف حاجت داشت, در آن نگر که به جز از او 
هيچ حاجت نداشت.» 

9- شيخ بوسلمة باوردی» رحمه الله تعالی 
شیخ الاسلام گفت که: «شیخ بوسلمة باوردی خطیب صوفی سیّاح از پیران من است. 
پیری مسڻ بود و مشایخ بسیار دیده؛ چون ابوعیدالله رودباری و عباس شاعر و 
بوعمرو و نجید و با یعقوب نهرجوری؛ رحمهم الله تعالی.» 

0- ابوعلی کیال رحمه الله تعالی 

شیح الاسلام گفت که: «من تيح بوعلی کیال را دیده‌ام. اما خرد بوده‌ام. وی را 


212 


نشناخته‌ام. بزرگ بوده. شيخ سیستان است. طریق ملامت داشته. وی را به کرامات 
ستایش نتوان کرد که خود مه از کرامات بود. وى وشهع اخمد :نض و شح :بوس 
مالینی هر سه در صفُة سرای صوفیان بوده‌اند و من آنجا حاضر.» 

1- ابوعلی زرگر. رحمه الله تعالى 
شيخ الاسلام گفت: «بوعلی زرگر از پیران من است. از پیران مهین. صوفی بود 
شاگرد ابوالعباس قصاب آملی و از وی حکایت کردی.» 

2- ابوعلی بوته گر رحمه الله تعالی 
شیخ الاسلام گفت که: «وی نیز از پیران من است, مرد جواد بود و شيخ حصری را 
دیده بود و ازوی حکایت کردی.» 

3- شيخ ابونصر قبانی» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که: «وی سفرهای نیکو کرده بود و مشایخ بسیار دیده. شيخ 
اتوعفزو اکاق را دیده بود و خدمت کرده به اردن. و ابوعمرو نجید را دیده بود و شيخ 
ابونصر بوعبدالله مانک را نیز دیده بود به ارغان ا شاگرد شبلی و حکایات کرده 
قرا از ایشان» 
4- شيخ اسماعیل نصرآبادی رحمه الله تعالی 


شيخ الاسلام گفت که: «وی پسر مهینه شيخ ابوالقاسم نصر آبادی است. ازوی حدیث 
دارم و حکایات از پدر وی.» 


شیح اسلام گفت که: «وی درویشی بشکوه بود و مشایخ بسیار دیده, بود و مه از عمو 
بود. شیخ احمد نجار استرابادی را دیده بود و ابونصر سژاج,. صاحب لمَع,؛ را دیده بود.» 


6- اسماعیل دیاس جیرفتی, رحمه الله تعالی 
شیح الاسلام گفت که: «اسماعیل دباس از پیران من است. پیر روشن بود و محدث. 
شیخ مؤمن شیرازی را دیده بود و ازوی حکایت می‌کرد.» 
7“ ابوشعيد مغلم» رخمة الله تعالى 


شيخ الاسلام گفت که: «بوسعید معلم پیر روشن بود و نیکو دل و صادق» و مرقع سپید 
پوشیدی. شیخ ابراهیم گیل را دیده بود.» 


شیح الاسلام گفت که: «شيیخ محمد ابوحفص کورتی زز بوده» خداوند وقت عظيم و 
از پیران من است. وقتی وی را بیماریی افتاد, قوم به نزدیک وی شدند. سخنی 
می‌رفت کسی دعویی کرد پیش وی, طاقت آن نیاورد غیرت به وی درآمد برجست و 
گفت: : حقي حق حق! ! چون ساعتی برگذشت, با خود آمد گفت: استغفرالله! 
استغفرالله! اسف رالا ضعیف شده‌ام و عذر خواست .« 


9- شيخ عمو. رحمه الله تعالى 
کنیت وی ابواسماعیل است و نام وى احمد بن محمد بن حمزة الصوفى. 
شیح الاسلام گفت که: «شیح عمو خادم خراسان بود. وی پیر فرشاو من است. بعنی 


213 


اداب و رسوم صوفیان از وی اموخته‌ام. و عمو مرید من بود با مریدی من وی را؛ و 
من همکاسة وی بودمی و چون وی نبودی من بر جای وی بودمی؛ و چون به سفر 
بودی نامه‌ها همه به من فرستادی.» 

مشایخ جهان دیده بود و شیح بوالعباس نهاوندی وی را عمو لقب نهاده بود چنانکه 
گذشت. شیخ ابوبکر ففرا را دیده بود به نشابور. و سفر اول و حج اسلام با شيخ احمد 
نصر طالقانی کرده بود و شیخ ابوبکر فالیزبان را دیده بود به بخاراء و وی جنید را. و 
شیخ ابوبکر مفید را دیده بود و وی جنید را. و با شیخ سیروانی صحبت داشته بود و با 
همة مشايخ حرم چون بوالحسن جَهُصّم E E‏ 
قصاب نوا انان مشایخ وقت 1 دیده بود و وی را وا بودند 5 خدییای 
نیکو کرده بود ایشان را و راحتها رسانیده. و شيخ ابوالفرح طرسوسی را دیده بود. 
در رجب سنة احدی و اربعین و اربعمائة برفته از دنیا. و عمر وی نود و دو سال بوده. 


0- شيخ احمد کوفانی» رحمه الله تعالى 
شيخ الاسلام گفت که: «شیخ احمد کوفانی خادم عمو بودی و پیران بسیار دیده بود و 


سفرهای نیکو کرده. وی مرا گفت که: ما از تو بدانستیم که ما که را دیده‌ایم. یعنی تو 
ایشان را شناخته‌آای به حقیقت.» 


1 اتوالخن تخار رححة اللةتغالف 


شیخ الاسلام گفت که: «وی درود گر ی بود در فهندز. مردی 2 بود و بزرگ. کس 

وی را نمی‌شناخت. وقتی در مکه دیده‌اند وی را پنجاه رکوه‌دار پا وی از مریدان وی. 

مرا حکایت کرده از هلال خادم مصری آن که مصری گفت: لاتطلَعٌ السْمُسن إلا بإذني.» 
kK‏ 

شیخ الاسلام گفت که قاضی ابراهیم باخرزی مرا گفت که: کل ال اھ خوات 

دیدم. گفتم: خداوندا! بنده کی به تو رسد؟ گفت: آنکاة کاو را ھچ جات تمانو که او 

را از من باز دارد.» 

شیخ الاسلام گفت که: «مرا دیدار شیخ بوعلی سیاه روزی نبود, اما چون از خرقانی 

بازگشتم. قضا را شیخ عمو از وی بازگشته بود. مرا حکایت می‌کرد ازوی؛ و من از 

خرقانی و بوعلی سیاه مردی بزرگ بود و صاحب سخن و کرامات و ولایت عظيم به 

مرو.» 

شیخ الاسلام گفت که: «پیر محمد کشور تایب بود صادق. وی را ریاضتهاست وصالها 

کردی. وقتی در وصال بود و من با وی بودم تابه چهل روز. مرا گفتند که: وی آن را 

هشتاد روز تمام کرد و گفتند که: فد وزو الله اع مرا گفته بود که: اکر بر اين 

بیایی» در شرق و غرب چون تو نبود.» 

شيخ الاسلام گفت که: «محمد شگرف پیری بشکوه بود و با دعوی و قۆت و ملامت و 

مرا حکایت کرده.» 

شيخ الاسلام گفت که: «من دوبار به بوسعید بوالخیر بوده‌ام و وی دستار خود از سر 

فرو گرفته و گلیم مصری خود به من داده و شلغم جوشيده در دهان من نهاده. چون 

به نزدیک وی شدم, برای من برپای خاست تمام و دیر مرا تعظيم داشت که اندک 

کسی را داشتی, لکن مرا با وی نقاری از بهر اعتقاد است و دیگر در طریقت. نه 

طریقت مشایخ ورزیدی, بعضی ازمشایخ وقت با وی نه نیک بودند.» 

شيخ الاسلام گفت: «احمد خضرویه روزی پیش بایزید گفت: یا رب امیدهای ما از 

خویشتن بریده مکن! بایزید گفت: يا ربٰ! امیدهای ما از خویشتن بریده کن!» 

شيخ الاسلام گفت: «آنچه احمد گفت عام راست. و آنچه بایزید گفت خاص راست, که 

اند علت :اسك اميد برناموجود بود. بر یافت امید کی بود؟» 


214 


ابوبکر دفی گفت: «ألعافية و التَّصوْفٌ لايكون.» 
شیخ الاسلام گفت: «اگر صوفیی. احوال خویش را متهم کن که دعوی است. و افعال 
خویش را متهم کن که ریاست و اقوال خویش را متهم کن که بی معنی است.» 
جوانمردی در بادیه مضطرب شد گفت: «اگر مرا ته :سلافت یزون ازی هرک تر اناد 
نکنم.» چون از بادیه بیرون افد گنی وق :را به خا ت برد طعام داد. سیر بخورد و 

د. 
شیخ الاسلام گفت: «اگر وی بزیستی و یاد نکردی. شریعت تباه شدی. و اگر یاد کردی 
عهد تباه شدی. اق و ل وو زرا ات کر ووی زیر بو وای کی 
که یاد نکنم, از ننگ یاد خود او را چنان گفت.» 
شيخ ابوعلی سياه بمرو گفته که: «از هر چیز که چیزی بشود, چیزی بماند مگر 
شریعت. که چون از آن چیزی بشود هیچ چیز نماند.» 
شيخ الاسلام گفت: «سخت نیکو گفته است, و آن چنان است. شریعت همگی خواهد. 
ES E‏ است. شریعت چون آب است. آب به مقدار باید. اگر بیفزاید 


ویرانی کند و اگر بکاهد ترا سيراب زکند.» 

مرتعش ا که: «هرگز خویشتن را به باطن خاصٌ ندیدم تا خود را به ظاهر عام 
ندیدم.» 8 

شيخ الاسلام گفت: «معنی ان است که حقیقت من درست نيامد تا شریعت من صافی 
نشد.» 


عادت شيخ الاسلام چنان بود که هرچه شنیده بودی از خصال حمیده و افعال پسندیده؛ 
چه در حدیث و چه در حکایات مشایخ» البثه خواستی که آن ړا بکړدی. 

و وی گفته است که: چون سی به شما ر شد ار بق صضلى. الله علنة :و تله كر 
نتوانید که آن را ورد کنید و دایم بورزید. باری یک بار بکنیدتا نام شما را از زمرۀ سٹیان 
کنند. و همچنین از معاملت نیکو و احوال و اخلاق مشایخ؛ که ما را به ان فرموده‌اند 
که: بر پی ایشان بروید و سیرت ایشان گیرید! اکر همه نتو انید باری جنر ی ىدا 
وقتی در راهی می‌رفتم؛ درویشی سوگند بر من داد که: «مرا شلوار می‌باید.» مرا 
حکایت آن امام یاد آمد که سوار می‌آمد. درویشی بر وی سوگند داد به خدای تعالی 
که: «مرا شلوار دهی!» آن امام از اسب فرود آمد و شلوار به وی داد. مردمان گفتند: 
«این چرا کردی. که اين گدایان همه دروغگوی و زژاق‌اند؟»> گفت: «من دانم اما مرا 
روا نبود که وی سوگند به خدای بر من دهد و من از وی برگذرم و مراد وی ندهم.» 
شیخ الاسلام گفت که: «من نیز آن کار کردم. شلوار به آن درویش دادم و بی شلوار 
مجلس داشتم.» 

شیخ الاسلام گفت که: «من بسيار با جامة عاریتی مجلس کرده‌ام و بسیار به گیاه 
خوردن به سر برده‌ام و بسیار خشت زیر سر نهاده‌ام. و ان وقت یاران داشتم و 
دوسان 9 شاگردان همه سیم‌داران 9 توانگران و e‏ من خواستی ا اما 
ندارم NES TT‏ پدر من دست از دنيا ا 
و دنیا همه بپاشید و ما را در رنج افکند و ابتدای درویشی و محنت ما از آن وقت بود.» 
شيخ الاسلام گفت که: «من زمستان جبه‌ای نداشتم. و سرمایی عظيیم بود. در همه 
خانة من بوریایکی بود چندان که بر آن خفتمی و نمد پاره‌ای که بر خود پوشیدمی» اگر 
پای را بپوشیدمی سر برهنه شدی و اگر سر را بپوشیدمی پای برهنه ماندی و خشتی 
که در زیر سر نهادمی و میخی که جامة مجلس برون کردمی و بیاویختمی. روزی 
عزیزی درآمد مرا چنان دید انگشت در دندان گرفت و در گریه ایستاد. ساعتی بود 
دستار از سر فرو گرفت و بنهاد و برفت.» 

شيخ الاسلام گفت که: «مرا دسترس آن نبود که قاریان مجلس را چیزی دادمی و از 
کس نمی‌خواستم و بر دل من از ان بار می‌بود. شخصی دانیال پیغمبر را عليه السلام 
به خواب دید که گفت: فلان دکان را به عبدالله گذار تا سیم آن قاریان را دهد! دانیال 


215 


آن شغل را کفایت کرد و آن مرد سیم آن دکان را به قاریان می‌داد.» 

شیخ الاسلام گفت که: «شش من نان به طسویی بود و من سفاناخ می‌خوردم .“« 
شیخ الاسلام گفت که: «هرگز در همة عمر خود اللّه تعالی مرا نیم روز در طلب دنیا 
ندندو و اکنون یز فن چن ایند اما هرا ار آن جه؟ اکر نیدیرم کافر باشم و اگرآن را 
بر دل من هیچ قدر و خطر باشد کافر باشم؛ تا به آن وقت که از آن نرستم و بایست 
آن از من نبردند آن را بر من نگشادند و اگر ملک سلیمان باشد مرا از آن چه؟ هرچیز 
که من دیده بودم و مرا خوش آمده بود و بایسته و به روزگار به چشم و دل من 
گذشته بود آن مرا نقد می‌کنند که می‌گویم: این آن است که فلان وقت دیده بودم و 
تر دل: فن کذشته بود ان وقت که هرا بانشت ان دود نداد آاکتون :ھی دفد.» 

ترکی بود که ملازمت مجلس شیخ الاسلام می‌کرد و بر پس سر شیخ الاسلام مقدار 
سپری نور می‌دید. روزی با شیخ احمد کوفانی گفت: «تو آن سپر نور می‌بینی بر سر 
خواجه؟» گفت: «بینم.» 

شیخ الاسلام گفت که: «نمی‌دید. اما بر نتافت آن را که آن ترک چیزی بیند و گوید که 
E EE a‏ پس از آن آن نور ندید. شيخ الاسلام 
گفت که آن ثری گفنت' «اکنون آن نور نمی‌بینم» سبب چیست؟» گفتم: «تو اکنون خود 
را بیامرزیده‌ای و خود را بززگ در -جشم می‌اآری که خخ كردةام و خاچىام. ان وقت 
خداوند نیاز و تشنامار بودی.» 

شیخ الاسلام گفت که: «هرکس را بتی است یعنی معشوقه‌ای وقت بهار بت من 
e I hE‏ وقتی هوا گرم شده بود و گلها همه برسیده,؛ مرا 
می‌بایبست که گل بینم تا چشم من براساید. به گازرگ ه می‌رفتم در باغچه‌ای لاله‌ای 
ددم فقدار اک وای سیت کو کے معن ود که نن ان انب لاله وده 

شيخ الاسلام گفت که: «وقتی تنگدل بودم صعب, درترّر سرای خود نشسته بودم 
اندیشه ناک به سبب امری. اوی کو کی ھی و ا ر در رو ا ا يه 
خط سرخ بر آن نوشته که: َرَج !» 

شيخ الاسلام گفت که: «شیخ ابوالخیر تیناتی هشت سال به مکه بود مجاور؛ هیچ سؤال 
نکرد, و این صعب بود. که کسی که چیزی ندارد درمکه سؤال نکند. وقتی هشت 
شبانروز چیزی نخورده بود. بیماری با گرسنگی پیوست. سست شد. به حیله خود را به 
مقام ابراهیم افکند که دو رکعت نماز بکند. از سستی در خواب شد اللّه تعالی را به 
خواب دید که با وی گفت: چه خواهی؟ گفت: إشراف بر مملکت. گفت: ا 
دیگر چه خواهی؟ گفت: حکمت. گفت: بدادم. بیدار شد.» 

شيخ الاسلام گفت که: «از اشراف وی بر مملکت یکی آن بود که گفتی: بر سرها 
می‌بینم به خط سپید که: سعید وبر سرها می‌بینم که: نشف و دیگز فی که هر که از 
اقلیمی روی به حجچ نهد وی رأ می‌بینم.» 

شيخ الاسلام گفت که: «مرا آن نباید که بدانم که شقی کیست. که در آن چه کرامت 
باشد که غم هر کسی بباید خورد؟ و من در بد SES vS Ua‏ 
آرم و بینم و مقام مرد بگویم که مقام وی به نزدیک حقٌ تعالی تا کجاست» به ب 
کزان : اما شقاوت ندانم و نخواهم که بدانم, یعنی اگر خواهم بدانم .“« 

شیخ الاسلام گفت: «مرا بنگذارند که جدا کنم اهل ولایت را از دیگران, وقتی گفتم که 
جدا کنم. مرا بنگذاشتند.» 
الوا ی کین وو کر وت ا ھت و وا کی کو ند ا یی کد 
می بیند, و این دیدار به فراست وی را دایم باشد. و کس باشد که وی را این دیدار 
وقتی باشد و وقتی نباشد. در وقت غلبه و صولت بگوید و بود که آن سخن بر زبان وی 
برود آن حقیقت باشد و فراست راست, و وئار ان اكاة:تى. به نزدیک شما کدام مه 
است؟» 

پس گفت: «آن پیشینه که آن فراست وی را دایم است اهل ولایت است, و آن بیشتر 
ادال و انراز و زقاد را بود وان تساه مخقی انسحت که وقت باشد که پر وق :پوشیده 


216 


بود و گاه بود که آشکارا باشد اگر هزل گوید آن حقیقت باشد و اگر در غفلت گوید. 

چون آن را پاس دارند همچنان باشد که وی گوید.» 

خامع مقامات شح الافلام کوید که دش الالام چاین ود 

O OTE‏ «ابوالحسین دژاج به آرزوی یوسف بن الحسین به ری آمد. از 

هر که حال وی پرسید گفت: به آن زندیق چه کار داری؟ چون بعد از ماهی بر وی 

درآمد. وی را گفت: شھ بیت ادد اری؟ کت دارم. بیتی تازی یاد داشت بخواندہ 

یوسف بن الحسین در سماع بشورید. و طوفان از چشم وی روانه شد. گفت: ای 

ابوالحسین! عجب مدا ر که ماهی است در ری می‌گردی و حال من می‌پرسی. 

ی وتن به آن زندیق چه کار داری؟ از وقت صبح باز قران می‌خواندم اشک از چشم 

من نیامد. بدین یک بیت که تو خواندی ببین که چه حال ظاهر شد.» 

شيخ الاسلام گفت: «ندانم که از اول وی را شناخت. رنگرزی می کرد یعنی تلبیس و 

فت ا اناه کفدن قایه کفتپ یا خود وو آن جال غلنه ره چاق ورد وان هه است ا 

أن بن 

تفصیل حکمتها و نکته‌هایی که بر زبان شیخ الاسلام گذرانیده‌اند متعش بلکه متعڈر 

اجار ا ایا کته ایت و شار که ر و ر ماد اما ال ل ا 
بر این مقدار اقتصار افتاد. 

OR‏ وی روز ادینه بوده است, بیست و دوم ماه ذو الحجه. سنة احدى و ثمانین و 

اربعمائة, و عمر وی هشتاد و چهار سال. 


42- شیخ ابواللیث فوشنجی. رحمه الله تعالی 
شیخ الاسلام گفت که: «لیث فوشنجه بزرگ بوده و عارف. پای برهنه رفتی.» 
وی گفته که: «از پوشنگ به هرات ے آفذم. به آن سیت آنجا ماندم که به خيابان 
می گذشتم. تز گور سشان: زنئ نه کوزک بازنشسته بود» مئ گفت' جان مادر! یگانة 
مادر! از ان مرا حالی پیدا شد.» 
شیح الاسلام گفت که: «بو وايل شقيق بن سلمة الكوفى از بزرگان تابعین است نوحه 
بشنیدی و بگریستی.» ق 
یکی از این طایفه گفته است: «ألَلدّدٌ بالٌكاءِ تَمَنْ التْكاء. » 
شیخ الاسلام گفت که: «بازمانده از صحبت تو از اشک حسرت لذت می‌یابد, یابندۀ تو 
چه یابد؟» 
قبر ليث فوشنجه به خیابان است. چون وی برفت, او را یاران بودند, بر سر قبر وی 
خانگکی ساختند و بر بام خانه چهار طاقکی. فد ان ھی ودند تا یک بک فی رتد ة 
پهلوی وی دفن می‌کردند: رحمهم الله تعالى. 
شيخ عمو می‌گفت که: «این قبر فلان نار فروش است و این آنِ فلان؛ و به من 
می‌نمودی قبر یاران وی را.» 
شيخ الاسلام را خوش می‌امد و می‌پسندید موافقت و استقامت ایشان راء و گفت که 
محمد عبدالله گازر گفت که: «همه نیکویی که خود را می‌بینم» سبب ان دانم که ليث 
فوشنجه با من رازی کرد مزۀ آن در حلق من فرو شد.» 
ليث فوشنجه وقتی در رود هرات غرق شد می‌تپید, گفت: «الهی! اکنون مرا گرفتی 
برگ آمدن ندارم. اگر مرا به سلامت بیرون آری» سه بار ترا سورۀ قل هو الله 
بخوانم.» گفت: «از آن پرستم,. نه سال است تا در آنم که بخوانم نمی‌توانم. هرگه که 
گویم: احد مولی گوید: ا 


بزرگ بوده است اړ این ا وی را در تاریخ آوز دة اندي 
هو محمد بن عبدالله القطضار الهروى من فيان وا اة الا 


217 


و و انهه 1 ,هديا قاو 

و خواجه بوعبداللو ه بوذهل به وی ارادتی داشت عظیم. و برای وی کارها کرده بود. 
وقتی وی را گفت: «خواجه این همه می‌کنی, آخر تو مرا به در شهر بیرون خواهی 
کرد.» گفت: «من؟» گفت: «تو.» روزگاری برآمد و وی رئیس هری بود. محمد 

غبدالله کازر شن یکو گفتی :در معاملت و ترک ذبا ودر دلها۔ انر می کرد: مردمان 
دست از دنیا بداشتند و از املاک خود بیرون آمدند. خواجه بوعبدالله وی را از شهر 
گسیل کرد و گفت: «بباید رفت از شهر به حوالی شهر جایی که خواهی می رو! که 
سخن تو مردمان را زیان می‌دارد. یعنی چون مرد دست ازدنیا بدارد. سیم سلطان 
بریده گردد.» 

و خواجه بوعبدالله چهار سال خدمت شبلی کرده بود و بی سؤال مال عظیم بر وی 
نفقه کرده. شبلی وی را جواد خراسان گفتی. و خود حافظ بود و ثقه و مکثر. 


4- فَرْبَنّج» رحمه الله تعالی 
شیخ الاسلام گفت که: «وی پیری بود درویش,» بز زک :و خد او ند ولايت و فراست. هم به 
گازرگاه ما در قبر اسٍت .“« 
روزی خواجه بوعبدالله بوذهل به وی رسید. گفت: «پسر بوذهل! کی بود که ترا 
رو برنشانند؟» خواجه هشیار بود دانست که مرد بزرگ است» گفت: 
«ای شیخ! نتواند بود که ترا برنشانند و مرا فرو ننشانند؟» گفت: «پسر بوذهل. مرنج ! 
چه مزه داشته باشد که مرا برنشانند و ترا فرو ننشانند؟» یک هفته برآمد. امیر 
خراسان وی را بگرفت و به قلعة قلاخ ترد و ڌر طاقۍ کرد ودږ تراورة ا آنا برفت. 


5- خواجه خبرچه» رحمه الله تعالی 
شيخ الاسلام گفت که: «خیرچه غلامی بوده» به گازرگاه e‏ خواجة وی از 
وی چیزها می‌دید و کرامات عظیم مشاهده می‌کرد وی را آزاد کرد. به گازرگاه آمد و 
آنجا خانگکی ساخت و مقام کرد.» 
شیخ الاسلام گفت که: «من پسر خواجة وى را es‏ از وی حکایت کرده. وی 
گفت که: وتن تسل افده نوت و وی کر نر تل سنگ شده بود و می‌گفت: خداوندا! 
هر که را سیم بايد سیم ده و هر که را زر بايد زر ده؛ و هر که را غلام و زمین بايد و 
هرچه بايد بده! خیرچه را همین تو بس.>, 
شيخ الاسلام گفت که: «حال آن گڑا محل غيرت است. اما اختیار حق سبحانه بندگان 
را نه به سبب و علت است. لال :را با انتک غلامی بود جیشی کوان و توجهل و عتنه 
و شیبه را که سادات مکه بودند براند. وی چه کرد و اینان چه کردند؟ هیچ. همه به 
عنایت و قسمت او باز بسته است و کس رادر ان سخن نرسد.» 
شيخ الاسلام گفت: «چون کسی بیمار بودی یادردی داشتی, به خیرچه شدی تا وی 
الحمد برخواندی و بدمیدی. و در حال راحت پدید آمدی. وقتی دانشمندی را درد دندان 
بود. به وی شد, الحمد بخواند و بدمید, به شد. آن دانشمند گفت: خیرچه! الحمد نه 
راست می‌خوانی آن را بر تو راست کنم؟ گفت: نه تو دل خود راست کن!» 
شيخ الاسلام گفت که: «من از خرقانی الهمداللّه شنیدم, که وی امُی بود الحمدلله 
نمی‌توانست گفت و وی سید و غوث روزگار بود.» 


6- ابوعبداللّه احمد بن عيدالرحمان بن نصر المالينى. 
الله تعالى 
وی از مهینان مشایخ هرات ت است, از اقران شيخ عمو. با وی حج اسلام کرده بود و 


E CG TO‏ ؛ و در زهد و 
ورع یگانة روزگار. در تجرید و ترک دنیا سخن کردی و سخن وی را در دلها اثر تمام 


218 


بودی. صاحب کرامت و ولایت بوده. 

یکی از اصحاب وی ,عبدالله بن محمد بن عبدالرحيم بوده است. وی گفته است که: 
«شيخ من؛ ابوعبدالله احمد نصر, روزی مرا گفت: برو به مکه و فلان کس را بگوی که 
چنين و چنين کن! من گامی چند برداشتم خود را به مکه یافتم و آن پیغام بگزاردم 
بدان کسی که گفته بود و پیش از نماز دیگر به نزدیک شیخ بازآمدم. ان وقت که انجا 
رسیدم خواستم که حج گزارم. آن کس که پیش وی رفته بودم گفت: برو و سخن شیخ 
را خلاف مکن. و اگر نه باز نتوانی گشت و سه ماه در راه بمانی.» 

ت ا ا ل او 
به زیارت وی رفتی. 


رحمه الله تعالی 

و گفته اند ابونصر محمدبن احمد بن ابی جعفر, عالم بوده به علوم ظاهر و باطن؛ و 
فقیه روزگار و به اصل از کرمان بوده. 
سبپ توب وی آن بود که روزی شخصی فتوی آورد که: «چه فرمایند ايمَۀ دین در این 

شخصی در جوانی چوبی چند از روی غضب بر دراز گوشی زد. آن دراز 
گوش روی بازیس کرد و گفت: ای خواجه! این خشم تیز بر من مظلوم رانده گیر! اما 
کار ان وران و و وا ا اکن ت ال ا کان 
شخص می‌گرید و حالا آب چشم وئ :به خون ندل شد است:. حکم طهار ت ونماز وی 
چه باشد؟» 
چون ابونصر این فتوی بخواند, از هیبت آن سخن بیهوش شد. چون به هوش آمد. 
احرام صحبت آن شخص بست. کون نه زل وی ر سند :وی: دران کرنه و انوه از 
دنیا رفته بود. پیری دید با روی نورانی و موی سفید, و خون از دیدۀ وی دویده و بر 
روی وی خشک شده. اما می‌خندید۔ ابونصر را از خندۀ وی عجب امد. تکفين و تجهيز 
وی کردند و نماز گزاردند. چون ابونصر از آنجا بازگشت گریان» پیری به وی رسید 
گفت: «ای جوان! چرا می‌گریی, مگر آیتی از کتاب الله به تو رسیده است که به آن 
عمل نکرده‌ای؟ اما این گریستن تو به گریستن دامن سوختگان می‌ماند. نه دل 
سوختگان.» آن پیر این بگفت و بگذشت. شیخ ابونصر را درد بر درد و سوز بر سوز 
بیفزود. از هرچه در آن بود بیرون آمد و سفر و سیاحت پیش گرفت. 
و گویند سیصد پیر را خدمت کرد و صحبت خضر عليه السلام دریافت و در حرم مکه و 
مدینه و بیت المقدس و غير انها ریاضات کشیيد و عبادات کرد و در اخر به هرات 
I I E E sS‏ 
ترقت و قبن وی در خانچه باد است به هرات بزاژ 5 ېزک به 


8- سلطان مجدالڈین طالبه» قڈس الله تعالیى روحه 


گویند که وی از اهل عسکر بوده در ترک و تجرید و توکل یگانه بوده. 
درویش محمد چرگر که یکی از ابدال بوده در جامع هرات به سر بردی. روری در 
مسجد خفتة بود و كوزة آب وی زیخته: خادم مسجد آنجا رسید پنداشت که وی بول 
کرده است. وی را چندان بزد که اعضای وی مجروح گشت. چرگر آهی بزد و برفت. 
مسجد از چوب بود, آتشی پیدا شد و مسجد بسوخت و از آنجا به بازاری که آن را 
بازار جمله فروشان گفتندی در آمد. سلطان مجدالڈین طالبه را از آن خبر کردند, در 
عقب چرگر روان شد. چون به وی رسید, گفت: «چرگر! شهر مسلمانان را چرا 
مئ شسوزی؟> چرگز باز گتتت و اب چشم خود بر اتش افکند: اتش :قرو فرد: و اين 
رباعی بخواند: 

آن آتنشن دوشین که ر بر افروخته بود او سوختن از دل من افوخشة بود 


219 


کر اند دو جنم فن ادى ارق چه جمله فروشان که هری سوخته 
ود 


گویند وقتی سیل آمد. نزدیک شد که هرات را ببرد. خبر به سلطان مجدالڈین بردند. 
گفت: «خرقة مرا پیش سیل نهید!» چنان کردند. فی الحال سیل بازگشت. 
امام فخر الڈین رازی رحمة الله عليه در وقت وی بوده است و به صحبت وی تبرک و 


تقرب جستی. 
چون وی را وفات رسید. در اندرون هرات. میان درب خشک و فیروز آباد. دفن کردند 
و شيخ محمود اشنو ی كه صاحب رسالة غاية الامكان فى معرفة الرّمان و المكان 


است در نة مقبرة وی مدفون است و اين شیح محمود از اصحاب و تلامذة مولانا 
شمس الذين محمد بن عبدالملک دیلمی است رحمه الله تعالی که از اکابر مشایخ و 
محققان است و سخن در حقیقت زمان و تحقیق ان. چنانکه در مصنفات وی مذکور 
است, در مصنفات دیگران کم یافت شود. 


9- ابوعبدالله مختار بن محمدبن احمدالهروی» رحمه الله 
تعالی 


وی از بزرگان مشایخ هرات است. جامع بوده میان علم ظاهر و علم باطن, صاحب 
کرامت و ولایت بوده است. گویند که در لوح قبر وی چنین يافته‌اند که در سنۀ سبع و 
سبعین و ماتین ازدنيا رفته. 

وی گفته است که: «طعام چنان خور که تو او را خورده باشی نه او تراء که اگر تو 
ا و r‏ 
فخر و خيلا را در نهاد تو بسوزد. نه ان که اتش ان علتها برافروزد.» 

و هم وی گفته که: «در هر کار که باشی چنان باش که اگر عزراییل تو را دریابد از آن 
کار هرا به کار دیگر اید شد و دږ آن کار همه حالات تو باتو باشد اگرچه طغام خوردن 
بود یا عملی مباح بايد که در باطن خالصا لله بود و نیت تو در ان فعل رضای حق بود 
سبحانه و نگاهداشت شرع.» 

فو وی گفغه که واضل نودت ان امیت کف چان ای ظا کار و هة 
شرع ظاهر بود و چنان باشی به باطن که در تو یاد غیر را گنجایی نبود.» 

و وی را اصحاب بسیار بوده اند همه صاحب ولايت و کرامت. چون ابویلی بن مختار 
العلوی الحسینی رضی الله عنه و از وی کرامات بسیار و خوارق عادات بیشهار منقول 
است. و وی به سید امام مشهور بوده است, ۽ و قبر وی در پایان قبر ابوعبداللّه مختار 
است و چون فقیه ابوعثمان مرغزی رحمه اللّه که از غایت شوق و سوختگی وی را 
شوق سوخته می‌گفته‌اند» و وی را وقایع غریب عجیب بوده است. 

گوند که آن روز که سد امام را رخمه الله در هرات وقات رسد وق .در هرو الزود 
بود. وی را آنجا در باطن مصیبتی عظیم افتاد, چنانکه بی طاقت شد و به هرات آمد. 
قفد كه در همان وقتة سيد امام رجه الله الى وفات مافة موده است و اضطرابی 
که در باطن وی پیدا شده بوره است به سبب آن بوده است. 

کون وق سه د وخ الله لی وا ت ا وی را در گورستان خانچه باد در 
پانان بای غدالوا حون :هسلو در فر کردواند رجفم الله ال 


0 شخ انودذر تور جاتى: رمه الله تعالى 
شیح الاسلام گفت که: «من یک تن دیده‌ام که بوذر بوزجانی را دیده بود صياد گۆز كز 


در بوزجان. مرا رنج عظیم رسید و طلب بسیار کردم تا وی را یافتم و دیدم. بوذر 
خداوند کرامات ظاهر بوده.» 1 
گویند که در بوزجان مدرسه‌ای بود که شیخ ابوذر ساکنان آن را اولیا می‌خواند۔ یک روز 


220 


بر در آن مدرسه خسبیده بود خادم مدرسه بیرون آمد. گفت: «اولیا در چه کارند؟» 
خادم گفت: «امروز خوردنی نیافته اند. » در آن مدرسه درختی بود توت خادم را گفت: 
«برو و آن درخت را بیفشان! :« خادم آن درخت بیفشاند, و بیفتاد زر خالص 
بود. پیش شیخ آورد. گفت: «برو و برای ایشان طعام بخر!» 

روزی سبکتکین پدر سلطان محمود که وفات وی در سنه سبع و ثمانين و ٿلثمائة بوده 
است به دیدن وی امده بود. وی را نصیحتهای درشت کرد. سلطان محمود هنوز کودک 
بود وی را پیش شيخ اوردند, بسیار لطف نمود و وی را بر کنار خود نشاند. 

وازراشغر ا است: 


و هم از اشعار وی است: 


توبهە علم ازل مرا دی دی دیدی آنگه به عیب بخری دی 
ووه علو ان وون وغ ا رد مکن انچه خود پسندیدی 


41- شيخ الاسلام احمد الثامقى الجامى» قدس الله تعالى 


سزه 
کنیت وی ابونهر أحمدين ابی الحسن است, و وی از فړزندان جریربن عېدالله البجلی 
است رضی الله تغالى عنه كه دن شال وقات رسول:صلى الله عليه ولم انان 


اؤرذة امت قال رص الله قله ها خي رسول الله ضلن الله عله و شلة غا 
ال ای ا کے کی ھن و را ایت وا ال رودو اة و امير 
الفوففن عفر رضن الله الي عة وى را د٠ا‏ امت ام ها رة است: 
حضرت شيخ را حق سبحانه و تعالی چهل و دو فرزند داده بوده است. سی و نه پسر 
و سه دختر و بعد از وفات وی چهارده پسر و سه دختر باقی مانده بوده‌اند و این 
چهارده پسر همه عالم و عامل و کامل و صاحب تصنيف و صاحب کرامات و صاحب 
ولايت و مقتدا و پیشوای خلق بوده‌اند. 
وی امٌی بوده است که در سن بيست و دو سالگی توفیق توبه یافته و به کوه رفته؛ و 
بعد از هژده سال ریاضت در چهل سالگی وی را به ميان خلق فرستاده‌اند و ابواب 
ا اا اا ا و د 
ت و روش طریقت و اسرار حقیقت تصنیف کرده است که هیچ عالم و حکیم بر 
ار ارا افد و مان تصنیفات همه به آیات قرآن و اخبار رسول 
ضاي الله نة و شل قفد و فود است 
حضرت شيخ قدس الله تعالی سڑه در کتاب سراج السائرين آوزدة است که: «بیست 
و دو ساله بوده‌ام که حق عرو شانه به لطف و کرم خود مرا توبه کرامت کرد و چهل 
ساله بودم که مرا به میان خلق فرستاد و اکنون شصت و دوساله‌ام که این کتاب را به 
فرمان جمع می‌کنم تا این غایت صد و هشتاد هزار مرد است که بر دست ما توبه 
باقتدانه > و بعد از آن بسار سال دنگر زنشغة اند شخ ظهیرالڈین گیشی که یکی از 
فرزندان ایشان است در کتاب رموز الحقايق آورده است که: «تا آخز عفر بز دشت 
بذزم نش الاسلام اجفد قداس الله نغالی سره فص هران کن قوبة گردهاند و از 
راه معصیت به طریق طاعت بازآهده.» 
شیخ ابوسعید ابوالخیر را قڈس الله تعالی روحه خرقه‌ای بود که در آن طاعت کردی؛ و 
چنین کون کان خرف ان اونکر صق رض الله تغالیۍ عن مترات مانده e‏ 
راء تا نوبت به شیخ ابوسعید رسید. وی را نمودند که: «آن خرقه را به احمد تسلیم 
کن!» فرزند خود شیخ ابوطاهر را وصیت کرد که: «بعد از وفات من به چند سال 
جوانی نوخط. بلند بالا, به چشم ازرق, به نام احمد. از در خانقاه کو دراد و تو در نان 


221 


یاران نشسته باشی به جای من» زنهار که ان خرقه به وی تسلیم کن!» 

چون کار شيخ به آخر رسید, شيخ ابوطاهر را آرزوی آن می‌بود که ولایتی که حضرت 
شیخ را بود به وی سپارد. شیخ چشم باز کرد و گفت: «ولایتی که شما طمع می‌دارید 
به دیگری سپردند و علم شیخی ما بر در خراباتیی زدند و کاری که ما را بود بدو تسلیم 
کردند.» کس ندانست که حال چیست. تا آن که بعد از چند سال از وفات شیخ. شبی 
اوطادر در وات د که ی ا وما کی اران کل یر 
ابوطاهر پرسید که: «یا شیخ! چه تعجیل است؟» شیخ گفت: «تو نیز برو که قطب 
الاوليا می رسد .»> شيخ ابوطاهر خواست که برود بیدار شد. 

دیگر روز شيخ ابوطاهر در خانقاه نشسته بود جوانی به آن صفت که شیخ گفته بود 
درآمد. شیخ بوطاهر در حال بدانست. وی را اعزاز بسیار کرد. اما چنانچه مقتضای 
ا «خرقة پدر را چون از دست دهم؟» آن جوان گفت: 
«ای خواجه! در امانت خیانت روا نباشد.» خواجه ابوطاهر را وقت خوش شد 
برخاست و آن خرقه را که شیخ ابوسعید به دست خویش بر سر میخی نهاده بود و تا 
آن روز آنجا بود. بیاورد و به سر آن جوان فرو انداخت و گویند که آن خرقه را بيست و 
دو تن از مشایخ پوشیيده بودند و در آخر به شيخ الاسلام احمد حواله شد. بعد از آن 
هیچ کس ندانست که آن خرقه کجا شد. 

بزرگان فته اند که چھل مرد ولی شندند که اراوت انشان به شخ بود فن الله تال 
سژه. از آن جمله یکی شیخ الاسلام احمد بود و یکی خواجه بوعلی و همانا که مراد 
ابوعلی فارمدی است و هر دو معروف و مشهور بودند و یکی از اين طابفه گفته که: 
«خواجه بوعلی را بر خاطرها واقف کردند و به اظهار ان ماذون نبود و شيخ الاسلام 
احمد را هم بر خاطرها واقف کردند و هم بر ظاهرها حاکم و به اظهار ان ماذون بود.» 
ایشان دیده. از هیچ کس مثل این حالات که از شما ظاهر می‌شود ظاهر نشده 
است!» فرمود که: «ما در وقت ریاضت هر ریاضت که دانستیم که اولیای خدای تعالی 
کرده بودند به جای اوردیم و بر ان مزیدی نیز کردیم. حق سبحانه و تعالی به فضل و 
کرم خود هرچه پراکنده به ایشان داده بود به یک بار به احمد داد. درهر چهارصد سال 
چون احمد شخصی پدید آید. آثار عنایت ایزد تعالی درباب او این باشد که همه خلق 
در ها من فصل ری (40/نمل)» 

جامع مقامات حضرت شیخ گوید که: «از بدایت حال ایشان سؤال کردم.» فرمودند 
که: «من بيست و دو ساله بودم که حضرت حقٌ سبحانه و تعالی مرا توبه کرامت ت کرد. 
و سبب توبة من ان بود که چون نوبت دور اهل فسق و فساد به من رسيد. شحنۀ 
نامق غایب بود و حریفان دور طلب داشتند. جن فته شحنه غایب است. چون بازآید 
دور بدهم. حریفان گفتند: ما توقف نمی‌کنیم, شاید که او دیرتر آید. گفتم: سهل است, 
چون باز آید اگر مضایقه کند دوری دیگر بدهم. 

چون سحنه بازآمد. مضایقه کرد و دور دیگر طلب داشت. چون به وثاق من آمدندرو 
طعامی به کار بردند. کس به خمخا قانه رفت تا خمر آرد تمام خمھا تھی یافت و در آن 
خمخانه چهل خم بود. تعجبها کردم تا این چه تواند بود و آن حال از حریفان نهان 
داشتم و از جای دیگر خمر آوردم و در پیش ایشان نهادم و من به تعجیل تمام 
درازگوشی در پیش کردم و به جانب رَرٌ روان شدم که آنجا خمر داشتم تا زودتر بیارم. 
برفتم و درازگوش بار کردم. درازگوش در رفتن کندی می‌کرد, و من وی را سخت 
می‌رنجانیدم تا زودتر بازآیم که دل به حریفان معلق داشتم. ناگاه آوازی سخت به 
کوش من ر نید که احمد! این حیوان را چرا رنجه می‌داری؟ ما او را فرمان نمی‌دهیم 
تا برود. از شحنه عذر می‌خواهی, قبول نمی ‌کند. از ما چرا عذر نخواهی تا از تو قبول 
کنیم؟ روی بر زمینٍ نهادم و گفتم: الهی! توبه کردم که بعد از این هرگز خمر نخورم, 
فرمان ده این درازگوش را تا من بروم تا در روی آن قوم خجل نگردم. در حال دراز 
گوش روان شد. 


222 


چون خمر پیش ايشان بردم قدحۍ پیش من داشتند, گفتم: من توبه کرده‌ام. ایشان 
گفتند: احمد! بر ما می‌خندی یا بر خود؟ الحاح می‌کردند. ناگاه ه آوازی نة گوش من 
رسید که: یا احمد! بستان و بچش و از این قدح همه را بچشان! بستدم و بچشیدم؛ 
شهد شده بود به امر حق سبحانه و تعالی و همه حاضران را بچشانیدم. در حال توبه 
کردند و از هم بپراکندند. و هر کسی روی به چیزی نهاد و من واله‌وار روی به کوه 
اوردم و به عبادت و ریاضت و مجاهده مشغول شدم. 
چون یک چندی در کوه بودم. در خاطر من دادند که: احمد راه حق چنین روند که تو 
SE E Bg NGS EE E a SE‏ 
ایشان را ضایع گذاشته‌ای! بعد از آن خاطری دیگر درآمد که: در خانة تو بیرون از 
چیزهای دیگر چهل خم است که در آن خمر بوده است. هرچه دارند گو برخود خرج 
کنید! چون دانستی که چیزی دیک تهاند: آنگاه به غمخوارگی ایشان مشغول شو! چون 
ساعتی برامد به خاطر هن فزو دادند که: يا احمد! نیکو زونده‌ائ ناشئ در ران حه 
سبحانه که توکل بر خم خمر کنی! راه غلط کرده‌ای. چرا توکل بر کرم حق سبحانه و 
تعالی نکنی تا او صاحب فرضان ترا از خزانۀ فضل خود روزی رساند که رزاق بر 
حقیقت اوست, تو تکیه بر خم خمر کنی نیکو باشد؟ صفرایی عظیم بر سر من زد. 
بیخود از کوه درآمدم و در خانه رفتم و عصا درگردانیدم و خمها را شکستن گرفتم. 
شحنةۀ ده را خبر کردند که: احمد از کوه درآمده است و جنونی بر وی غالب شده؛ 
می‌شکند و می‌ریزد. شحنه کس فرستاد و مرا از خانه بیرون آورد, و در پایگاه اسبان 
بازداشت. من بر سر آخور اسبان بنشستم و دست بر هم می‌زدم و این بیت می‌گفت: 
اشر چه راش مینک ردد صد کرد تو نیز ز بهر دوست گردی در گرد 


اسبان سر از علف برداشتند و سر بر دیوار زدن گرفتند وآب از چشمهای ایشان روان 
شتد. ستوربان بدید برفت و شحنه را گفت: دیوانه‌ای آوز دو اند و دن بانگاة اسبان 
بازداشته‌اند. تا اسبان جمله دیوانه شدند و دهان از علف برداشتند و سر بر دیوار 
می‌زنند. شحنه امد و مرا بیرون اورد و از من عذرها خواست. من به جانب کوه 
بازگشتم و چند سال بیرون نیامدم؛ و حق سبحانه و تعالی از خزانة فضل خويش هر 
بامداد خن یک از ضاحب فرضاں هرانک من ندم بدادی که دز ریز الین یشان ندا 
آمدی. چنانکه همه را کفایت کردی. و اگر مهمانان نیز رسیدندی همه را فرا رسیدی. 
بلکه چیزی به سر آمدی.» 

خواجه بوالقاسم کرد مردی بوده ر و مالدار و با خير. وی گفته که: «مرا حادثه‌اى 
اقتاد که هره دام کلی ار دمت تن رقت : حال ن به ضط رار زفت ال 
بسیار داشتم و هیچ کسبی نمی‌دانستم. پیوسته به خدمت علما و مشايخ؛ و مزارها 
می‌رفتم و استمداد همت می‌کردم که طاقت احتیاج به خلق نداشتم. 

روزی در مسجد نشسته بودم عظیم تنگدل. بیرف درامد: و دو زر کعت ناز مکز ارد . پس 
به نزدنک چن افد :و نو هن :نسلا کرد هيبت عظیم از او بر من مستولی شد که بس 
نورانی و مهيب بود. پس پرسید که: چرا تنگدلی؟ قصْة خود با وی گفتم. گفت: احمد 
بن ابی الحسن را که در این کوه است» می‌شناسی؟ گفتم: مرا دوست دیرینه است. 
گفت: برخیز و به نزدیک وی رو که مردی صاحب کرامت است, باشد که درد خود را از 
او درمان یابی. 

روز دیگر برخاستم و پیش وی رفتم؛ سلام کردم جواب داد و پرسید که: حال تو 
چیست؟ گفتم: : مپرس : ! و قصْة خود با وی گفتم. فرمود که: چند روز است که خاطر ما 
به تو می‌کشید, دانستم که ترا کاری افتاده است. برو و خاطر مشغول مدار! حق 
تعالی سهل گرداند, قبول کردم که امشب در وقت مناجات بر حضرت حق تعالی 
عرضه دارم تا چه جواب آید. دیگر روز بامداد به خدمت او رفتم. چون چشم مبارک او 
بر من افتاد. گفت: پیشتر آی! حقٌ سبحانه و تعالی کار تو راست آورد. پس فرمود که: 
هر روز کفاف ترا چند باید؟ گفتم: چهار دانگ. فرمود که: هر روز چهاردانگ ترا بر آن 


223 


سنگ حواله کردند. فاك و مف و بعضی از افاضل در آن زمانها گفته است: 
والاسو کد ر ا ورو ادر او کرای ودر 
كردند حوالة کفافش به حَجَّر فر زوز جهھ اراک ھی ا ھی 


پیش آن سنگ رفتم پاره‌ای زر دیدم از سنگ بیرون آمده؛ برداشتم و به خدمت شيخ 
رفتم و گفتم: من پیر شده‌ام و اطفال خرد دارم» چون من نمانم. حال چگونه بود؟ 
فرمود که: تا خیانت نکنند از فرزندان هرکه آید بردارد.» بعد از وی مدتی فرزندان 
می‌بردند. چون یکی از فرزندان خیانت کرد دیگر نیافتند. 

وقتی حضرت شیخ را عزیمت هرات شد. چون به ده شکیبان رسیدند, جمعی از 
بزرگان که همراه بودند پرسیدند که: «حضرت شيخ به هرات درخواهد امد؟» شيخ 
فرمود که: «اگر نبرندنی, که مشایخ ماضی شهر هرات را باغچۀ انصاریان گفته‌اند.» 
این خبر به جابرین عبدالله رسید, گفت که: «ما برویم و شيخ الاسلام احمد را بر دوش 
فزت و تة اهر أر ٩.‏ سنن فر مود ا فة يدن وى تسخ الاسلام عداللة اصارى :را 
قذس سژه بیرون اوردند و در شهر منادی کردند که: «همة اکابر به استقبال شيخ 
الاسلام احمد بیرون ایند!» چون به ده شکیبان رسیدند و به خدمت حضرت شيخ 
درامدند و نظر مبارک وی بر ایشان افتاد, بر جای خود نماندند و حالتهای عظيم پیدا 
أمد. 

روز دیگر مَحَقّه‌ای درآوردند و استدعا کردند که: «قرار بر آن است که شما را بر دوش 
به شهر بریم؛ کرم فرمایید و در مَحَفُه نشینید!» حضرت شیخ اجابت کرد و در مَحَفُه 
نشست, و دو بازوی پیش مَحَفَّه را شيخ جابربن عبداللّه و قاضی ابوالفضل یحیی 
برگرفتند و دو بازوی پس را امام ظهیر الڈین زياد و امام فخرالڈین على هَيّصم 
برگرفتند و روان شدند و به هیچ کس دیگر نمی‌دادند. حضرت شیخ خاموش می بود تا 
ساعتی برفتند, پس فرمود که: «مَحَفه را بنهید تا سخنی بگویم!» چون مَحَفّه را 
بنهادند. فرمود که: «شما می‌دانید که ارادت چیست؟» گفتند: «بفرمایید!» گفت: 
«ارادت فرمانبرداری است.» همه گفتند: «بلی.» فرمود که: «چون چنین است. شما 
سوار شوید تا دیگران مَحَقٌّه بردارند تا هر کسی را نصیبي باشد!» اکابر سوار شدند 
ودیگران مَحَفّه برگرفتند. چندان خلق از شهر و روستا آمده بودند که بسیار کس بو 
که نوبت محفه به وی نرسید. I ON E O E a‏ 
الانصارى نزول فرمودند. 

دی شمر هرات کر دی بود تام وک شخ دال را مدت سی سال روزۀ وصال 
داشته. مشهور و معروف بود و صاحب قبول. و یکی از خواجگان فرزند خود را از راه 
ارادت به حکم وی کرده بود و دوازده سال در خانۀ وی بکر مانده بود. چون شيخ 
الاسلام احمد به هرات رسید. آن زاهد ضعیفة خود را گفت که: «جامة من بيار تا به 
نزدیک شیخ احمد روم! که می‌گویند مردی بزرگ است تا بنگرم که حال او چیست.» 
ضعیفه گفت: « زیا ر! اگر از راه امتحان خواهی رفت مرو! که او نه آن مرد است که 
تصور کرده‌ای. اگر در دل داری که آنچه او فرماید فرمان بری و به جای آری برو و 
اگر نه گرد او مگرد که زیان کنی.» زاهد گفت: «برو جامه بيار که تو ندانی.» 

جامه درپوشید و به خدمت حضرت شيخ احمد امد و سلام کرد. حضرت شيخ جواب داد 
و فرمود که: «چون عزم سلام ما کردی» می‌دانی که آن عورت با تو چه گفت: فرمان 
خواهی برد؟» زاهد گفت: «چون راست می گویی؛ چون فرمان نبرم ؟» فرمود که: 
«بازگرد و گذر بر کوی سنگین کن, بر دکان محمد قصّاب مروزی گرد رانی گوشت 
بَحّته است بر قناره آویخته, بستان و قدری دوشاب و روغن از بقال بستان و در دست 
گیر و به خانه بر که مَنْ حَمَلَ سَلعَتّه قَقَدٌ بَری مِنَ الکبر. بگوی تا از آن گوشت قلیه‌ای 
سازند و از آن روغن و دوشاب شیرینیی کنند و با آن عورت افطار کن. و انچه در این 
دوازده سال بر تو واجب بوده است به جای و به حمامی فرو رو و غسلی برآر! هم 
در ساعت هرچه چندین سال طالب ان بوده‌ای و نیافته‌ای, اگر ترا حاصل نیاید, بیا و 


224 


دامن احمد بگیر تا از عهدة آن بیرون آيد!» 
چون شيخ اين بگفت. زاهد با خود گفت که: «مرا کاری می‌فرماید که در وسع من 
نیست و من در این سی سال در خود هیچ قوت ندیده‌ام. با زن بکر به چه قوت دخول 
کنم؟» حضرت شيخ دانست که زاهد چه می‌اندیشد, فرمود که: «برو! سهل باشد. 
مترس. اگر حاجت افتد از احمد مدد خواه !» زاهد برخاست و آنچه شيخ فرموده بود به 
جای اورد و قلیه و حلوایی ساختند و با هم افطار کردند. در میان طعام خوردن حرکتی 
در زاهد پیدا آمد. و خواست که به معاشرت مشغول شود. زن گفت: «چندان توقّف 
کن که از طعام بپردازیم!» چون از طعام فارغ شدند. زاهد خواست که به مباشرت 
پردازد در خود قت آن نیافت. از حضرت شيخ استمداد کرد. شیخ در ميان جمع 
نشسته بود تبسم فرمود و گفت: «یا زاهد! کار را باش و مترس که راست آمد!» زاهد 
را مقصود به حصول پیوست,» و روی به حمام نهاد. چون غسل تمام کرد در ساعت 
هرچه درون چهاردیوار شهر بود تمامی بر وی کشف شد. چون به خدمت شيخ امد 
شيخ فرمود که: «احمد را چه جرم؛ چون همت تو بیش از این چهار دیوار نبود؟ اگر 
عوض چهار ديوار شهر چهار دیوار دنیا بودی کشف شدی.» 
زوزی خضرت شت را او خاقاة شنح الأسلام الله الاتضارى رخمة الله به ىتى 
چون خادم کفش شیخ را راست بنهاد, شيخ فرمود که: «ساعتی توقف بايد 
کرد که کاری در پیش است.» بعد از ساعتی ترکمانی با خاتون خود درآمد و پسری 
دوازده ساله در غایت جمال. اما به دو چشم نابینا. درآوردند و گفتند: «ای شیخ! 
حضرت حقٌ سبحانه و تعالی ما را مال و نعمت فراوان داده است, و فرزند بیش از 
اين نداریم» و حق تعالی از وی هیچ دریغ نداشته است, مگر روشنایی چشم. وی را در 
اطر اف غالم گرذانیدیم» هر چا زز کی و فزازی و ظط شدیم آنجا تر ده شنح قایده 
نداشت. ما را چنان معلوم شده است که هرچه از خدای تعالی درمی‌خواهی راست 
می‌ شود. اگر نظری در کار فرزند ما کنی تا چشم وی روشن شود هرچه داریم فدای 
تو و مابنده و مولای تو و اگر مقصود ما حاصل نشود خود را در این خانقاه بر زمین 
فا قاو 
شيخ فرمود که: «عجب کاری است! مر دہ ر تھ ردن و اسا ینا کردانتدن: اتر ص را 
علاج کردن معجزۀ عیسی است., صَلوات الژحمان علیه. احمد که این حدیث است؟» 
پس برپای خاست و روان شد. مرد و زن خود را در ميان سرای بر زمین زدن گرفتند. 
REID SOG E‏ 
که: «ماکنیم ما.» چنانکه چند کس از ایمه که حاضر بودند ان را شنیدند. پس حضرت 
شیخ بازگشت و به خانقاه درآمد و بر کنار صفّه بنشست و فرمود که: «آن کودک را 
پیش من ارید!»اوردند. دو ابهام را بر دو چشم کودک نهاد و بکشید و گفت: «انظر 
باذن الله عَرَوَجَلٌ!» کودک در حال به هر دو چشم بینا گشت. 
بعد از آن جمعی از ایمه سؤال کردند که: «اؤل بر زبان مبارک شما رفت که: إحیای 
N a‏ 
گذشت که: ما کنیم ما این دو سخن چون به هم راست آید؟» شيخ فرمود که: «آنچه 
اول کے ت ن اھ بود وران بو درو اما چون به دالان رسیديم» به سژڑ ما 
فرو دادند که: احمد باش ! مرده را زنده عیسی می‌کرد و ابرای أکمه و آبرص عیسی 
ھی کرد ان :ھا کنخ ما ا رفن ردو قد بازگرد که ما روشنایی چشم آن 
کودک در تقس تو نهاده‌ایم! این حدیت بز دل چندان زوز اورد که به زبان :هرون آفد: 
پس آن قول و فعل همه از حق بود. اما بر دست و تقس احمد ظاهر شد.» 
روزی اکابر هرات بر حضرت شیخ درامدند, و میان ایشان در توحید ومعرفت سخنی 
می‌رفت. شيخ فرمود که: «شما به تقلید این سخن می‌گویید.» ایشان از این سخن 
عظیم متغیر شدند و گفتندږٍ که: «ما هر یک را بر اثبات هستی صانع جل شأنه هزار 
دلیل حفظ باشد, ما را مقلّد می‌خوانی؟» شیخ فرمود که: «اگر هر کدام ده هزار دلیل 
حفظ دارید, که جز مقلد نیستید.» ایشان گفتند: «ما را بر این سخن برهانی باید.» 


225 


شیخ خادم را گفت که: «سه دانه مروارید و طشتی حاضر کن!» حاضر کرد. شیخ با 
ایشان گفت: «اصل این مروارید چه بوده است؟» گفتند: «قطرات باران نیسانی که 
صدف گرفته است, و در حوصلة وی به قدرت کاملۀ حقٌ سبحانه مروارید شده .»> شيخ 
OE a N‏ 
این طشت کند و بگوید که: بسم الله الرّحمن ¿ الزّحيم. ان هر سه مرو رد آب گردد و 
در یکدیگر دود!» ایمه گفتند: «این عجب باشد. شما بگویید!» شيخ فرمود که: 
«نخست شما بگویید! چون تونت :به من رسد من نیز جگوی.6 انشان به توت بکگفنند 
مرواریدها همچنان برقرار بود. چون نوبت به شيخ رسید, حالتی بر وی ظاهر شد روی 
فرا طشت کرد و گفت: «بسم الله الرحمن الرّحیم.» هر سه مروارید آپ گشت و در 
یکدیگر دوید. و در طشت می‌گشت. حضرت شیخ گفت: «أسكن بدن اللهء تعالی !» 
فی الجال یک دانه مرزوارند تاسفته منعقد شد همه هتين شدند و به آنجة خضرت تخ 
فرموده بود اعتراف نمودند. 

ولادت حضرت شيخ در سنة احدی و اربعین و اربعمائه بوده است, و وفات وی در سنۀة 


2- شيخ ابوطاهر کرد رحمه الله تعالی 

و خت :دار ضر وده ات عة القاام و الاسام ااخمة ا او واش 
تمام بوده است و به وی می‌رفته است. 6 
شیخ الاسلام احمد گفته است که: «روزی نفس از من زردالو خواست. با وی گفتم 
که بک سال بام زو رة دار درا رودالو دهم ول کرد چون ال هام مد نفس 
گفت: من آن خود به جای آوردم. تو نیز به وعدۀ خود وفا کن! آمدم به زی که از پدر 
Oe less N JS‏ 
برداشتم و پاک می‌کردم. نفس فریاد برآورد که: احمد! پاک می کنی,» _چه خواهی کرد؟ 
کف ترا خواهم داد تا بخوری. با تو زردآلو قرار داده‌ام, این هم زردآلو است. بیش از 
نیست که بر رود جانوری گذر کرده است. نفس گفت: با تو عهد کردم که بعد از این 
از تو هيچ آرزو نخواهم, این به من مَده! گفتم: راست آمد اکنون. 
زردآلویی چند از درخت باز کردم و تایی چند بخوردم و تایی چند در آستین نهادم و به 
خدمت شیخ ابوطاهر کرد که پیر صحبت من بود رفتم و در پیش او نهادم. او 
در آن نگریست, پس گفت: احمد! ما را زردآلوی وقف آورده‌ای؟ گفتم: ای شیخ! وقف 
نیست, .از درخت ملک خود به دشت خود باز کرده‌ام. گفٹ: اخستت! ززدالؤق وقف 
٩ Ts‏ من ادب گوش داشتم و خاموش 

تاد. 
و به باطن با حق سبحانه مناجات می کردم که: خداوندا! تو می‌دانی که از درخت ملک 
خود به دست خود باز کردم و آن درخت از پدر میراث دارم این حال بر وی کشف 
گردان! ساعتی بود, پسر را بخواند و فرمود که: برو و گوسفندی از رمه بیار و بکش و 
بگو تا شوربایی سازند که احمد را صفرای گرسنگی بر سر و دماغ زده است» نمی‌داند 
که چه می کند و چه می گوید: من خاموش می بودم. چون طعام آوژ دده دل هر دږ 
دادند که: گوشت و شوربا مخور! که ازوجه نیست. من نان می‌خوردم. شيخ بوطاهر 
گفت: چرا نمی‌خوری؟ گفتم: این بسنده است. إلحاح کرد كه: راست بگوی! آنچه به 
دل من در داده بودند گفتم. پسر را طلبید ال گفت: رمه دور رفته 
بود از فلان قصاب گرفتم. ارا ت گفت: آن گوشت از گوسفندی بود 
که شحنه به ظلم گرفته بود. به من آوردند که: بکش! یک نیمه شحنه برد و یک نیمه 
مانده بود شيخ زاده امد و برداشت. شیخ بوطاهر سر در پیش انداخت. ا 
در آن نزدیکی صومعه‌ای بود به آنجا درآمدم. رتشن وکن وو ورد مناجات کردم 
که: خداوندا! مرا با هیچ کس انس نگذاشتی. پیری داشتم که ساعتی با او صحبت 
می داشتم؛ چنان کردی که از شرم دیگر به خدمت وی نمی‌توانم رفت. ساعتی بود 


226 


شيخ ابوطاهر درآمد و بنشست. . من به دل مناجات می‌کردم که: و همچنان که 
حال گوشت بر وی کشف گردانیدی. حال زردآلو نیز کشف گردان! در این مناجات 
بودم. خضر عليه السلام درآمد و فرمود که: یا باطاهر! ملک احمد را وقف نام کردی و 
گوشت شبهه را حلال! این از که آموخته‌ای؟ ترا بر احمد هیچ بازخواست نرسد. که وی 
پاي زبرین می‌رود.» 


3- شیخ ابوعلی فارمَدی. قڈس الله تعالی سژه 
نام وی فضل بن محمد است. شيخ الشیوخ خراسان بوده در وقت خود و متفرد بوده 
به طریقت خاصة خود در تذکیر و موعظت. شاگرد استاد امام ابوالقاسم قشیری 
اإست. و انتساب وی در تصوف به دو طرف است: یکی به شیخ بزرگوار ابوالقاسم 
کژگانی طوسی و دیگر به شیخ بزرگوار ابوالحسن خرقانی که پیشوای مشایخ و قطب 
زمان خویش بوده است. 
شیخ ابوعلی فارمدی گفته است که: در ابتدای جوانی در نشابور به طلب علم مشغول 
بودم. شنیدم که شیخ ابوسعید ابوالخیر از مهینه آمده است و مجلس می‌گوید. . من 
برفتم تا وی را ببینم. چون چشمم بر جمال وی افتاد, عاشق وی گشتم و محبت این 
طایفه در دل من بیشتر شد. یک روز در مدرسه در خانه خود نشسته بودم؛ ارزوی 
دیدار شيخ در دل من پدید امد و وقت ان نبود که شيخ بیرون اید. خواستم که صبر 
کنم؛ نتوانستم برخاستم و بیرون امدم. چون به سر چهارسو رسیدم؛ شیخ را ديدم با 
جمعی انبوه می‌رفت» من هم بر اثر ایشان برفتم بی خویشتن۔ 
شيخ به جایی در رفت و جمع در رفتند, من نیز در رفتم و در گوشه‌ای شدم. چنانکه 
شیخ مرا نمی‌دید. چون به سماع مشغول شدند شیخ را وقت خوش گشت و وجد بر 
وی ظاهر شد و جامه شق کرد. چون فارغ شدند از سماع» شيخ جامه بیرون کرد و 
پیش وی پاره می‌کردند. شیخ یک استین با تیریز به هم جدا کرد و بنهاد و اواز داد که: 
«ای ابوعلی طوسی! کجابی؟» من جواب بازندادم. گفتم: مرا نمی‌بیند 9 نمی‌داند. 
مگر از مریدان شیخ کسی ابوعلی طوسی نام دارد. شیخ دیگر آواز داد جواب ندادم. 
سیم بار آواز داد. جمع گفتند: «شیخ مگر ترا می‌خواند.» برخاستم و پیش شیخ آمدم. 
شیخ آن تیریز و آستین به من داد و گفت: «تو ما را چون اين آستين و تيريزى.» آن 
جامه بستدم و خدمت کردم و جایی عزیز نهادم و پیوسته به خدمت شيخ می‌آمدم و 
مرادر خدمت شيخ بسیار فایده و روشناییها پدید امد و حالها روی نمود. 
چون شيخ از نشابور برفت,. من پیش استاد امام ابوالقاسم قشیری أامدم. و حالى که 
پیدا می‌آمد با وی می‌گفتم, و او می‌گفت: «برو ای پسر به علم آموختن مشغول 
تاشن > و قر رور ان ر انی رادت کی نود دو سه سال دیگر , به تحصیل مشغول 
بودم: تا یک روز قلم از مکبره برکشیدم. سفیډ برآمد: سزخاشتم و پیش :اښتاد امام 
رفتم و حال با وی بگفتم. استاد امام گفت: «چون علم دست از تو بداشت, تو نیز 
دست ازوی بدار, کار را باش و به معامله مشغول گرد !» برفتم و رختها از مدرسه با 
خانقاه آوردم و به خدمت استاد امام مشغول شدم. روزی استاد امام در گرمابه رفته 
بود تنهاء من برفتم و دلوی چندآب در گرمابه ریختم. چون استاد برآمد و نماز بگزارد, 
گفت: «این که بود که آب در گرمابه ریخت؟» من با خود گفتم: «بی خُردگی کرده‌ام .« 
خاموش بودم. دیگر بار بگفت. هم جواب ندادم. چون سه بار گفت. گفتم: «من 
بودم .» استاد گفت: «ای بوعلى! هرچه بوالقاسم به هفتاد سال بیافت تو به یک دلو 
آب بیافتی.» 
پس مدتی به مجاهدت پیش استاد امام بنشستم. کک روز خالی ته من دراهد کن ان 
حالت گم شدم و آن واقعه با استاد امام بگفتم. گفت: «ای بوعلی! روش من از اینجا 
فراتر نیست. هرچه از این فراتر بود راه فرا آن ندانم .» من با خود اندیشه کردم که: 
«مرا پیری بایستی که مرا از این مقام فراتر بردی.» و آن حالت زیادت می‌شد, و من 
ام نثنیخ ابوالقاسم کټ گانئ شنیده بودم. روی به طوس نهادم. جایگاه وی نمی‌دانستم. 


227 


چون به شهر رسیدم؛ جای او بپرسیدم۔ نشان دادند, رفتم. با جماعتی از مریدان 
خویش در مسجد نشسته بود. من دو رکعت تحیت مسجد بگزاردم و پیش وی درآمدم. 
وی سر در پیش داشت, سر برآورد وگفت: «بیا ای بوعلی تا چه داری!» من سلام 
و بنشستم و واقعه‌های خویش بگفتم. شیخ ابوالقاسم گفت: «اری. ابتدایت 
مبارک باد! هنوز به درجه‌ای نرسیده‌ای؛ اما اگر تربیت یابی به درجه‌اي بزرگ رسی.» 
من با خود گفتم: «پير من این است.» پیش او مقام کردم. ودار ان که هرا دنن 
دراز به انوع رباضت و مجاهدت فرموده بود, بر من اقبال کرد و عقد مجلس فرمود و 
فرزند خویش را به حکم من 
و هم خواجه بوعلی aT‏ «پیش از آن که شیخ ابوالقاسم عقد مجلس 
فرماید. شیخ ابوسعید از مهینه به طوس آمده بود. به خدمت وی رفتم. گفت: ای 
بوعلی! زود باشد که چون طوطکت در سخن آرند. بس برنیامد که شیخ ابوالقاسم مرا 
عقد مجلس فرمود و سخن بر من گشاده گشت.» 


4- شيخ ابوبكر بن عبدالله الطوسى التساج» رحمه الله 


تعالى 
و ے 
انت 
از وی پرسیدند که: «دیدار مطلوب را به چه توان دید؟» گفت: «به دیدۀ صدق در أيينة 
طلب.» 


وی فرموده که: «تصور آب تشنگی ننشاند و فکرت آتش گرمی نبخشد و دعوی طلب 
ا ر 

و هم وی گفته: «تا هستی موهوم سوخته نشود و دیدۀ دل به سوزن غیرت از غير او 
دوخته نشود, خلوتخانۀ جان به شمع تجلیات جانان افروخته نگردد. زیرا که تخم در 
گویند که در بدایت طلب مجاهدۀ بسیار کشید و مجاهدۂ وی به مشاهده نینجامید. به 
درگاه خداوند تعالی بنالید به سرش ندا کردند که: «نسشاج با درد طلب قناعت کن! ترا 
با يافت چه كار؟» 

و هم وی گفته: «توکل آن است که منع و عطا جز از خدای تعالی نبینی.> 

عین القضات همدانی در مصنفات خود آورده است که شیخ احمد غزالی گفت که شیخ 
وی یعنی ابوبکر نساج در مناجات گفت: «الھی! مَا الحكَمَةٌ في حَلقي. خداوندا در 
آفریدن من چه حکمت است؟» جواب آمد که: «الحکةة في ڪلف ژؤي. في مرا 
وچک و تی فی کلیک € گت «حکھت ان است که خمال خود را در آنه روچ و 
ببینم و محبت خود در دل تو افکنم.» 


5- حجُة الاسلام محمد بن محشد الالى:الطو شى ر هه 


کنیت وی ابوحامد است و لقب وی زین الذین. انتساب وی در تصوّف به شيخ ابوعلی 
فارمدی است. 

و وی گفته: «لَقَدٌ سَعٹث السّیځ اباعلی الفارمذی قڈس اللّهِ تعالی روحه عن شیخه 
أبن القاسح الك كاتى فاش الله الى زوحة اله قال :إن الأشماء اة و اللسعين 
تصيد أوضاها العد القالك: وهو يغد فى اللو غي واطضل:» 

و وی در اوایل حال در طوس ونشابور به تحصیل علوم و تگّمیل آن اشتغال نمود. بعد 
از ان با نظام الملک ملاقات کرد و قبول تمام یافت و با جماعتی از افاضل که در 
طا الل وودر الین ا اطره ادل د ور انان غات 
شد. تدریس نظامیة بغداد را به وی تفویض کردند. در سنة اربع و ثمانین و اربعمائه به 


228 


بغداد رفت همة اهل عراق شیفته و فریفتة وی شدند, قدری بلند و منزلتی ارجمند 
يافت. بعد از آن همه را به اختیار ترک کرد و طریق زهد و انقطاع پیش گرفت و قصد 
حج کرد در سنة ثمان و ثمانین و اربعمائه. و حج گزارد و به شام مراجعت نمود و 
مدتی انجا بود و از انجا به بیت المقدس رفت و از انجا به مصر و مدتی در اسکندریه 
بود. بعد از ان به شام مراجعت کرد و ان قدر که خواست انجا بود. 
بعد از آن به وطن بازگشت و به حال خود مشغول شد و از خلق خلوت گزید و کتب 
مفیده تصنیف کرد چون: كنات اآخاء اللوم :و جواهر القران و تقفجر اقوت التاونل 
چهل مجلد و مشکاة الأنوار و غير ان از کتب مشهوره و بعد از این همه به نیسابور 
عود کرد و در نظاميّْة نیسابور درس گفت, و بعد از چندگاه ترک کرد و به وطن 
بازگشت و از برای صوفیه بنای خانقاهی کرد و از برای طلبة علم بنای مدرسه‌ای. و 
اوقات خود را بر وظایف خير توزیع کرده: از ختم قران و صحبت ارباب قلوب وتدریس 
n E E‏ در رایع عشر جمادی الاخری, سنة 
خمس و 
ا ر ع ا کک «روزی میان نماز پیشین و نماز دیگر به مسجد حرام 
درآمدم و چیزی از وجد و احوال فقرا مرا فرو گرفته بود. نمی‌توانستم که بایستم و 
بنشینم؛ جایی می‌طلبیدم که ساعتی استراحتی کنم. به جماعتخانه بعضی رباطها که در 
درحرم داشت درآمدم و بر پهلوی راست در برا بر خانه بیفتادم و دست خود را زیر 
روی ستون ساختم تا مرا خواب نگیرد و طهارت بر من منتقض نشود. ناگاہ یکی از 
اهل دعت که به ان هور بود آمد و قصل پر در آن جماستعات پینداحت و ار چیب 
خود لوحی بیرون آورد گمان می‌برم که از سنگ بود و بر آنجا چیزها نوشته بودند آن را 
ببوسید و پیش روی خود نهاد ونماز دراز گزارد و روی خود را از هر دوجانب بر آنجا 
مالید و تضرع بسیار کرد. بعد از آن سر خود را بالا کرد و آن را ببوسید و بر چشمهای 
خود مالید و باز وسیک و در جیت نهاد: چون من: ان رادید مزا ازا ان کراهیت نسار 
ا خود کفتھ چ ودی که رول فی الله عله و له رند ودی اتن مدان ا 
خبر دادی از شناعت انچه می‌کنند و با این تفکر خواب را از خود دور می‌کردم تا 
طهارت من فاسد نشود. ناگاه از حس غایب شدم, در ميان خواب و بیداری ديدم که 
عرصه‌ای بسیار گشاده و مردم بسیار ایستاده‌اند, و در دست هر یک کتابی است مجلد 
و ,همه پیش شخصی درآمدند. از حال ایشان سؤال کردم. گفتند: حضرت رسالت صلی 
الله علفه و متام اشجا تشهتة اميت و اینها اصحاب هذاهب‌اند می‌خواهند که عقاید و 
اق ار وول دای الل ا بل کا و او 
عقاید خود کنند. شخصي درآمد, گفتند: شافعی است رضی الله عنه و در دست وی 
کټابی به ميان حلقه درآمد و بر رسول صلی الله علیه و سلم سلام گفت. رسول صلی 
الله عله و سل جوات داد وى مرا كفك شافعی پیش وی بنشست و از کتابی که 
داشت. مذهب و اعتقاد خود خواند و بعد از وی شخصی دیگر آمد, گفتند: ابوحنیفه 
اس کی الله عه و ف ست وى کتابی. پهلوی شافعی بنشست و از آن کتاب 
مذهب و اعتقاد خود خواند. 
و همچنین یک یک از اصحاب مذاهب می‌آمدند تا باقی نماندند مگر اندکی, و هرکه 
عرض مذهب خود می‌کرد وی را پهلوی دیگری می‌نشاندند. چون همه فارغ شدند. 
ناگاه یکی از روافض آمد و در دست وی جزوی چند جلد ناکرده و در آنجا,ذکر عقاید 
باطلة ایشان, و قصد کرد که به ميان ان حلقه دراید و ان را بر رسول صلی الله عليه 
و سلم خواند. یکی از انان که پیش رسول صلی الله علیه و سلم بودند. بیرون امد و 
وی را زجر و منع کرد و جزوها را از دست وی گرفت و بینداخت و وی را براند و 
نت کرد. من چون ديدم که قوم فارغ شدند و کسی نماند که چیزی خواند, پیش 
آمدم و در دست من کتابی بود مجلد. اواز دادم و گفته: یا رسول الله! اپن ¿ کټاب 
معتَقّد من و معتَقّد اهل اسلام است, اگر اذن فرمایی بخوانم. IT‏ 


229 


سلّم گفت: چه کتاب است؟ گفتم: کتاب قواعد العقاید است که غژالی تصنیف کرده 
است. مرا به قرائت ت آن اذن داد. بنشستم و از اول کتاب خواندن گرفتم تا په آنجا 
رسیدم که غزالی هی‌ڳويد: واللْه تعالى بَعَتَ اَي الأَمُىَّ الفُرّشى محمُداً صلى الله 
عليه ولم إلى كانه القعرت والعجة والح والانس: جون 4 اجا رشيدةة اثر يشاشة 
در زوئ هار ى وئ صلي: الله عة سال طاف. شتد. 
چون به نعت و صفت وی رسیدم» به من التفات کرد و گفت: أبن الغژالی؟ غژالی آێجا 
ایستاده بود گفت: غژالی منم یا رسول الله! و پیش آمد و سلام گفت. زول ان 
الله عله :و اسله:خواب داد و دست هازک خود را یه وی داد غزالئۍ دشت وی را ضلن 
الله و لھ کی نو سند وروی خود یر آنا فی‌مالند بعد از آن نشت رسول 
صلی الله عليه و سلّم به قرائت هیچ کس چندان استبشار ننمود که به قرائت من 
قواغد الفقانو ر اجون ار خرات درامدم. وخم کن ال کرته دودار آن گزامات: . 
احوال که مشاهده کرده بودم کر 
شيخ ابوالحسن شاذلی قدس الله تعالی روحه که قطب,زمان خود بود از واقعه‌ای که 
دیده چنین خبر داده است که: «خضرت ر سالت ضلى: الله غلية و تلم ا موشن و 
عیسی عليهما السلام مفاخرت و مباهات کرده است به غزالی. رحمه الله تعالی.» 
وكرت ر الت فى الله عه اة هة ور و كران الو ار د هوه 
اثر سوط تا وقت مردن بر تن وی ظاهر بود. 
و فن گلامه :رضن :الله قنه. فی ءمكتوب كته الى عض اضدقانة: 
روح هست نیست نمای است که کس را بدو راه نبود. و سلطان و قاهر و متصرف وی 
بود و قالب اسیر وبیچارۂۀ وی است, هر چه بینند از قالب بینند و قالب از ان بیخبر. 
الد واا کو الد وال اش نوم علو وت ست ای ا هة 
ذه را از ذرات عالم قوام و وجود نیست به خود بل به قیومی وی است و قیوم هر 
چیزی به ضرورت با وی به هم باشد , E Gl aT‏ 
سبیل عاریت بود « وهو مَعكّم اما گة» (4/حدید) این بود. ولیکن کسی معت 
نذاند الا منت خسم با جنه : EEE‏ 
هر سه در حق قیوم عالم مُحال باشد این معیت فهم نتواند کرد و معیت قیومیت قسم 
رابع است, بل که معیت به حقیقت این است و این نیز هست نیست نمای است. 
کساني که این معیت را نشناسند قیوم را می‌جویند و باز می‌نیابند. 
و ايضا نه" ا برخیزد و بر صورت مناره‌ای 
مستطیل بر خویشتن می‌پیچد. کسی درنگرد پندارد که خاک خود را می‌پیچاند و 
می‌جنباد و نه چنان است که با هر ذره‌ای از آن هواست که محرک وی است. لیکن هوا 
را نتوان دید و خاک را بتوان دید. پس خاک در محرکی نیست هست نمای است و هوا 
هست نیست نمای. خاک را در حرکت جز مسخری و بیچارگی نیست در دست هواء و 
شلطنت همه هوا :را اشست و سلظنت هوا نایدا 


6- شيخ احمد غژالی» قڈس الله تعالی سژه 

وی از اصحاب شیخ ابوبکر نساج است. لضفا ت و لفات مغنو وسال بی نظیر 
داد و کی از اعا ر نشال واچ انست كةالفغات تح فر الان ران ر س ان 
واف اسشت الک ردنا لی تھی وید کا یو اتن کلھ داع دد قاں 
مراتب عشق بر سنن سوانح زبان وقت املا کرد.» 
و یکی از فصول سوانح این است: «معشوق به همه حال خود معشوق است. پس 
استغنا صفت اوست. و عاشق به همه حال خود عاشق است. پس افتقار صفت 
اوست. عاشق را همیشه معشوق درباید. پس افتقار همیشه صفت اوست و معشوق 
را هیچ چیز درنمی‌باید که خود را دارد. لاجرم صفت او استغناء باشد. 

همواره تو دل ربوده‌ای معذوری غم هیچ نیازموده‌ای معذوری 

من بی تو هزار شب به خون دربودم تو بی تو شبی نبوده‌ای معذوری» 


230 


روزی در مجلس وعظ وی قاری اين آیت خواند که: «يا عبادی الذينَ أسرَفوا( 
3زمر).» وی گفت: ,«سَرَقَهُم بياءِ الأضاقَة إلى تَفْه, قله يا عبادى.» نَم أنشد: 


ومان على اللْومُ في جب حُبّها ‏ و قول الأعادى اه لخليخ 
ا إذا اوديتٿ ا و وا 5 قيل لي «یا عگبڌها» لَسّميع 


روزی کسی از وی حال برادرش حجة الاسلام پرسید که: «وی کجاست؟» گفت: «وی 
در خون است.» سایل وی را طلب کرد در مسجد یافت,. از قول شيخ احمد تعجب 
نفود و قصة راا خحة الاسام كته كفت وراست كفت فن در قالائ از مسال 
مستحاضه فکر می‌کردم.» 

یکی از صوفیان از قزوین به طوس رسید. بر حجُة الاسلام درآمد. وی را از حال برادر 
خود شیخ احمد پرسید, آنچه می‌دانست گفت. گفت: با تو از کلام وی هیچ هست؟» 
گفت: «اری. » جزوی داشت پیش اورد. دران تال کرد و گفت: «سبحان اللّه! ما 
طلب کردیم و احمد يافت !» 

گویند وقتی که محتضر بود چهارپایان وی گشاده شدند و رم کردند. شش وک كفن ا 
به فراست دانست. گفت: «جون فا فرود !اشد نه هرکه خواهد گو سوار شو!» 

در سنۀ سیع عشر و خمسمائه از دنیا رفته و قبر وی در قزوین است. 


كنيت وى ابويعقوب است. امام عالمٌ عارفٌ ربانى صاحِبٌ الأحوال و المواهب الجزيلة 
والكرامات ”و المقامات الحلك: 
در ابتدا به بغداد رفت و ملازمت مجلس شیخ ابواسحاق شیرازی کرد و کار وی بالا 
گرفت و بر اقران خود در علم فقه و غیرآن, خصوصا در علم نظر, فایق آمد. و شيخ 
وای ک را هر سی جر نارق از ادات ود قدو می کرو و ار خی رز 
در بغداد و اصفهان و سمرقند حدیث سماع کرد. بعد از آن ترک همه کرد و طریق 
عبادت و ریاضت و مجاهده پیش گرفت. و مشهور آن است که انتساب وی در تصوف 
ته نخ :اتو غلی«قارهدی انمت و کفه اند که ہا نیح عدا لل جویتی و س جدی 

نانی نیز صحبت داشته است. 8 
دز :رو ساکن نشد و آز آنجا ية هزات ت آمد و چندگاه اقامت کرد. بعد از آن اهل مرو از 
وی التماس مراجعت به مرو کردند. به مرو أمد. باز به هرات رفت. بعد از ان عزیمت 
مراجعت به مرو کرد در راه فوت شد در شهور سنۀ خمس و ثلاثین و خمسمائه. 
همانجا که فوت شد دفن کردند و بعد از چندگاه به مرو نقل کرده شد و مزار وی در 
مرو ظاهر و مشهور است. 
شة وختي الذنن خن الغركي فذق الله ال اه در یأر ف فا ت جود ی و 
که: «درسنة اثنتین و ستمائه شيخ اوحدالڈین حامد کرمانی در شهر قونیه در منزل من 
بود. وی گفت که: د ادا واک دوف ودای وخی الله کو ادت ار ا 
سال بر سجادۀ شیخی و ارشاد نشسته بود روزی در زاوی خود بود که خاطر بیرون 
رفتن در دل وی خطور کرد و عادت وی آن نبود که در غیر جمعه بیرون آید و آن بر وی 
گران آمد و نمی‌دانست که کجا می‌باید رفت. بر مرکبي سوار شد و سر وی را 
تاشت ا ھر کا که داف الین خواھداوی را عرد ان جرکت وی را از شر رون 
برد و به بادیه درآمد تا وی را به مسجدی ویران رسانید, و بیستاد. شيخ فرود آمد و به 
مسجد درآمد. دید که شخصی سر در کشیده. بعد از ساعتی سر بالا کرد جوانی بود با 
هیبت. گفت: يا يوسف! مرا مسأله‌ای مشکل شده است, و ذکر کرد. شيخ آن را بيان 
فرمود بعد از آن گفت: ای فرزند! هرگاه ترا مشکلی شود به شهر درآی و از من 
بپرس و مرا در رنج میفکن! شیخ گفته است که: ا کار و من لر وف 
هرگاو مزا مشکلی شود هز سنگی مرا بوشفی : است مل تو » 


231 


شیخ ابن العربی می‌گوید: «من از آنجا دانستم که مرید صادق به صدق خود. تحریک 
شیخ به جانب خود می‌تواند کرد.» 

شیخ نجیب الین بُرْعٌش شیرازی قڈس سژه فرموده که: «وقتی جزوی چند از سخن 
مشآیخ به دست من افتاد. مطالعه کردم مرا به غایت خوش آمد. طالب آن می‌بودم تا 
بدانم که آن تصنیف کیست و از کلام وی چیزی دیگر به دست آرم. شبی به خواب 
دندم که سری: یا شکوه و وقان مخاسنی سفند و بەاغانك تورانی تا اتذروؤن خاتقاة 
درآمد و به متوضًا رفت تا وضو سازد و جامۀ سفید نیکو پوشیده بود و بر آن جامه به 
خطی درشت به آب زر آية الکرسی نوشته. چنانکه سر تا پاي جامه را گرفته بود. من 

در عقب وی برفقتم؛ جامه را بیرون کرد و به من داد. ا 
بود از آن نیکوتر و به همان طریق آية الکرسی بر آن نوشته؛ آن را نیز به من داد و 
گفت: نگاهدار تا وضو سازم! چون وضو ساخت» گفت: از این دو جامه یکی را به تو 
می‌دهم,؛ کدام را می‌خواهی؟ من اختیاری نکردم. گفتم: هرچه تو خواهی نیک آید. جامة 
سبز را در من پوشانید و سفید را خود پوشید. پس گفت: مرا می‌شناسی؟ من مصنف 
آن جزوهایم که طالب وی بودی. ابویوسف همدانی و آن را رتبة الحياة نام است و مرا 
دیگر مصنفات است از آن خوبتر مثل منازل السّائرين و منازل السّالكين. چون از 
خواب درآمدم عظیم خژم شدم.» 

چنین گویند که وقتی در نظاميْة بغداد وعظ می‌گفت. فقیهی معروف به ابن السقا در 
مجلس برخاست و مساله‌ای پرسید. گفت که: «بنشین که در کلام تو رایحة کفر 
می‌یابم و شاید که مرگ تو نه بر دین اسلام باشد.» بعد از آن به مدتی نصرانیی به 
اسم رسالت از پادشاه روم به جانب خلیفه آمد. ابن سهًا به جانب وی رفت و از وی 
التماس مصاحبت کرد و گفت: «می‌خواهم که دین اسلام را بگذارم و در دین شما 
درآیم.» نصرانی آن را قبول کرد و با وی به قسطنطنيٌه رفت و به پادشاه روم پیوست 
و نصرانی شد و بر نصرانیت مرد. گویند ابن سقًا قرآن حفظ داشت. در مرض موت 
ازوی پرسیدند که: «هیچ از قران بر خاطر ت تو مانده است؟» گفت: «هیچ باقی نمانده 
است الا این ایت کة: رما تو الذین مروا لو کا توا مُسْلمین(2/حجر).» 

وای فص این ستا را برغز ان وجه حکایت کردوابی چا کور کرش مجان 
الدین عبدالقادر گیلانی قدس سژه بیاید. انشاء الله تعالی. 

خلفای خواجه یوسف همدانی قڈس الله تعالی سژه چهارند: خواجه عبداللّه ټرقیٍ و 
خواجه جسن الدقئن و خواجه احمد يسوی و خواجه عبدالخالق غجدوانی, قذس الله 
تعالی اسرارهم. و بعد از خواجه یوسف هر یک از این هر چهار در مقام دعوت بوده‌اند 
و خلفای دیگر به طریق ادب در خدمت وی بوده. 

و چون خواخه اخفد تشوی به طرف ترکستان عزیضت کرد جم بازان را به متابعت 
عبدالخالق دلالت کرد. همچنين است در رسالة بعصی ار متاخران مشایخ این 
ندان. 


8- خواجه عبدالخالق عَجّدوانی» قڈس الله تعالی روحه 
روش ایشان در طریقت حجت است و مقبول همة فرق‌انڊ. علي اد وام د ر واه دیو 
رفا و اعت رع :ورت مطاف ف الله.علنة ولم و فكافت ة 
بدعت و هوی کوشیده‌اند و روش پاک خود را از نظر اغیار پوشیده‌اند. 
ایشان را سبق ذکر دل در جوانی از حضرت خواجه خضر بوده عليه السلام و بر ان 
سبق مواظبت نموده‌اند. و خواجه خضر ایشان را به فرزندی قپول ,کردند و فرمودند 
که: «در حوض آب درآی و غوطه خور و به دل گوی که: لا اله الا الله محمد رسول 
اللّه.» چنان کردند و آین سبق را گرفتند و به کار مشغول شدند و گشادها یافتند و از 
اول حال تا آخر حال روزگار ایشان به نزدیک همة خلق مقبول و محمود بوده» بعد,از 
آن قن الشتوخ غالم غارف ران خواخه اقام اوعقوت نوسف همدانۍ فس الله 
تعالی روحه به بخارا امدند. خواجه عبدالخالق صحبت ایشان دریافتند و معلوم کردند 


232 


که ایشان را هم ذکر دل بوده. در صحبت ایشان می ‌بودند تا مدتی که در بخارا بودند. 
گفته اند که خواجه خضر پیر سبق ایشانند و خواجه یوسف پیر صحبت و خرقه» و بعد از 
خواجه یوسف خواجه عبدالخالق به ریاضت مشغول شدند و احوال خود را پوشیده 
می‌داشتند. و ولایت ایشان چنان شد که در یک وقت نماز به کعبه می‌رفتند و می‌آمدند 
ودن شام ایشان را مرید بسار دند افد و خانقاة و استانه پحدا شد 
در ایام عاشورا جمعی انبوه در خدمت خواجه نشسته بودند. و ایشان در معرفت سخن 
می‌گفتند۔ ناگاه جوانی درآمد بر صورت زاهدان. خرقه در بر سجاده بر کتف, ؛ و در 
گوشه ای بنشست. حضرت خواجه به وی نظر کردند. بعد از ساعتی آن جوان برخاست 
و گفت:«حضرت رسالت صلی الله عليه و سلّم فرموده است: إِتقُوا فراسَة المُوَمِن. 
قاته نکل ور الله عروجل. سر این حدیث چیست؟» خواجه رحمه الله تعالی 
فرمودند «سڙ اين حديث آن است که زتار ببری و ایمان آری.» آن جوان گفت: 
«نعوذبالله که مرا زار باشد!» خواجه به خادم اشارت فرمودند. خادم برخاست و 
خرقه از سر جوان برکشید. در زیر خرقه زناری پیدا شد. ان جوان فی الحال زنار 
ببرید و ایمان اورد. حضرت خواجه فرمودند: «ای یاران! بیایید تا ما نیز بر موافقت اين 
نو عهد زنارها قطع کنیم و ایمان آریم. چنانکه وي زنار ظاهر را ببرید ما نیز زنار باطن 
را که عباوت از عت است مرو اا نانک وی افر ریه دد ها ر آفرژنده شوه 
حالتی عجب بر اران ظاهر شد. در قدمهای خواجه می‌افتادند و تجدید توبه می‌کردند. 
روزی درویشی پیش خواجه می‌گفت: «اگر خدای مرا مخیّر گرداند میان بهشت و 
دوزخ؛ من دوزخ را اختیار کنم. چه من در همۀ عمر بر مراد نفس نرفته‌ام؛ و در ان 
حالت بهشت مراد نفس من بود و دوزخ مراد حق. تعالی.» خواجه این سخن رد کردند 
و فرمودند که: «بنده را با اختیار چه کار؟ هرکجا گوید رو رویم و هرکجا گوید باش 
باشیم. بندگی این است نه ان که تو می‌گویی.» 
آن درویش گفت: «شیطان را بر روندگان راه هیچ دست باشد؟» خواجه فرمودند که: 
«هر رونده که به سر حد فنای نفس نرسیده باشد. چون در خشم شود شیطان بر وی 
دست یابد. اما آن رونده که به فنای نفس رسیده باشد, وی را خشم نبود, غیرت بود و 
هر کجا غیرت بود شیطان بگریزد و این چنین صفت آن کس را مسلم شود که روی به 
راه حق دارد و کتاب خدای را عرُوجل به دست راست گیرد و سنت رسول را به دست 
چپ گیرد و در ميان این دو روشنایی راه را سلوک کند.»_ 
روری مسادری از راو دور ےھ جرت واج امد وی اکا کو ای کیب جورت ا 
حضرزت خواجه آمد و ظلب دغاټی کرد. خواجه دعاپی قرمودند, آن جوان ناپیدا شد آن 
مسافر پرسید که: «این جوان چه کس بود؟» خواجه فرمودند که: «فرشته‌ای بود که 
مقام وی در آسمان چهارمٍ بود. به سبب تقصیری از مقام خود دور افتاده بود و به 
آسمان دنیا آمده. با فرشتگان دیگر گفت: چه کار کنم که حق تعالی مرا باز به همان 
مقام رساند؟ فرشتگان وی را به اینجا نشان دادند. آمد و دعا درخواست کرد. دعا 
کردیم و اجابت شد و به مقام خود باز رسید.» آن مسافر گفت: «خواجه ما را به 
دعای ایمان مدد کند. باشد که از این دامگاه شیطان جان به سلامت بریم!» خواجه 
فرمودند: «وعده ان است که بعد از ادای فرایض هر کس دعا کند مستجاب شود. تو 
بر کار باش و ما را به دعای خير یاد کن بعد از فرایض,» و ما نیز ترا یاد کنیم. باشد که 
در این ميان اثر اجابت ظاهر شود هم در حق تو و هم در حق ما.» 


39- خواجه عارف ربوگروی. رحمه الله تعالىی 
خواجه عبدالخالق را سه خلیفه بوده است: خواجه احمد صدیق, و خواجه عارف 
ریوگروی. و خواجه اولیای کلان 9 سلسلة تست ارادت حضرت خواجه بهاءالڈين 
تفشنتة رز خهة: الله تعالی از این جماعت به خواجه عارف می‌رسد. 


233 


0- خواجه محمود انجیر فَعْنّوی» رحمه الله تعالی 
وی از خلفای خواجه عارف است. 


وی از خلفای خواجه محمود است 9 لقب ايشان در این سلسله حضرت عزیزان است 
و ایشان را مقامات عالیه و کرامات ظاهره بسیار بوده و به صنعت بافندگی مشغول 
من بو دة اند و ابن فقي ارز عض اكادر جضن استفاع دار د که شارت تة انشان. است اجه 
مولانا جلال الدين رومی قذس سره در غزلیات خود فرموده است: 

گرنه فلم جال فوق. قال .ودی کی بنده أعيانٍ بخارا خواجة نسشّاج را؟ 

2 ی 


و قبر ایشان در خوارزم مشهور است, بُزاژٌ و بُتبژک به 
از ایشان پرسیدند که: «ایمان چیست؟» فرمودند که: «کندن و پیوستن.» 
«پیش از صبح.» 
و از ایشان منقول است که می‌فرموده‌اند: «اگر در روی زمین یکی از فرزندان خواجه 
عبدالخالق عَجّدوانی قڈس سژه بودی, منصور هرگز بر سر دار نرفتی.» 
وئ حاف خضرت فریزان:است و حدمت خواچة بها الین .را نظر قول به فرز نی از 
ایشان بوده است. و ایشانند که بارها که بر قصر هندوان می‌گذشته‌اند می‌فرموده‌اند 
که: «از این خاک بوی مردی می‌آید. و زود باشد که قصر هندوان قصر عارفان شود.» 
ا رزوی از مزل په امیر کلال که ار خلفای اسان ده طرف قر عارفان وجه 
شدند و فرمودند که: «ان بوی زیادت شده است, همانا که ان مرد متولد شده است.» 
چون نزول فرمودند. از ولادت حضرت خواجه سه روز گذشته بود. جد ایشان 
فکاهلهای کر سد انشان اشک و کار شاع اه حدمت خواحه ومد اا نرد 
فرمودند که: «وی فرزند ماست, و ما او را قبول کردیم.» و توجه به اصحاب کردند و 
گفتند:ٍ «این آن مرد است که ما بوی وی شنیده بودیم» مقتدای زوزگاږ شود .» و أمير 
سيد کلال را فرمودند که: «در حق فرزندم بهاءالڈین تربیت و شفقت دریغ نداری! 9 
ترا ل کو اکر قدو کی © اتو کر فو دید یرد ناش اکر دی وک خوا که 
تقصیر کنم.» 
حضرت خواجه بهاءالڈين می‌فرموده‌اند که: «چون خواستم که متاهل شوم جد من 
ET TO N RS‏ 

منازل برسد. چون به لقای ایشان مشرف شدم»اول کرامتی که مشاهده کردم ان بود 
که در آن شب در من نیازی و تضرعی پیدا شده بود برخاستم و در مسجد ایشان 
درآمدم و دو رکعت گزاردم و سر به سجده نهادم و تضرع و نیاز تمام نمودم. در آن 
میان بر زبان من گذشت که: الهی! قوت کشیدن بار بلای خود و تحمل محنت محبت 
خود مرا کرامت فرمای! چون بامداد به حضرت خواجه رسیدم, فرمودند: ای فرزند! 
در دعا چنین می‌باید گفت که: الهی! آنچه رضای حضرت تو در آن است» این بندۀ 
ضعیف را بر آن دار به فضل و کرم خود. اگر خداوند تعالی به حکمت خود به دوستی 
CC N‏ 
گرداند. به اختیار طلب بلا دشوار است. گستاخی نباید کرد. بعد از آن. طعام حاضر 
کردند. چون بخوردیم. قرصی به من دادند. در خاطر من گذشت که: اینجا سیر خوردیم 
و همین ساعت به منزل خواهیم رسیدن, این نان ما را به چه کار اید؟ چون روان 
شدند. من در رکاب ایشان به نیاز تمام می‌رفتم و اگر تفرقه‌ای در باطن من پیدا 


234 


می‌شد. می‌فرمودند: خاطر را نگاه مي‌باید داشت. در راه به منزل یکی از محبّان 
رسیدند. به بشاشت و نیاز تمام پیش آمد. چون نزول فرمودند. در آن فقير اثر 
اضطرابی مشاهده نمودند. گفتند: حقیقت حال چیست؟ براستی بازنمای! گفت: ؛ سر 
شیر حاضر است, ولی نان نیست. خواجه توجه به من کردند و فرمودند که: آن قرص 
زا از کے اکت به کار امد و هرا از مشاهذة ان اخوال تفن نه خضرت :ايسان رياوت 
تىد. »> 


3- سبد امیر کلال» رحمه الله تعالى 
وی خلیفة خواجه محمد بابای مذکور است, و خدمت خواجه بهاءالڈین را نسبت صحبت 
و تعلم اداب سلوک طریقت و تلقین ذکر از ایشان است. 
روزی مجمعی عظيیم بود. خدمت امیر خواجه را طلبیدند وروی به ایشان کردند و 
گفتند: «فرزند بهاء الڈين! تقس حضرت خواجه محمد باباسماسیی را قڈس سژه در 
حق شما ,ٍ به تمامی به جای آوردم. گفته بودند که: آنچه از تربیت در حق تو به جای 
آورم؛ در حق فرزند بهاءالڈین به جای آری و دریغ نداری! چنان کردم.» و اشارت به 
سینة خود کردند و گفتند: «پستان را برای شما خشک کردم و مرغ روحانیت شما از 
َة شرت يرون اة افا فرع همت شما لنديرواز | فتادئ .انحت: اکنون اجازت 
است هرجا که بویی به مشام شما می‌رسد از ترک و تازیک طلبید و در طلبکاری بر 
موجب همت خود تقصير مکنید!» 
چنین آرند از حضرت خواجه که فرمودند: دجون اين تقش أن خدمت افر ر هة الله 
ظاهر شد. آن واسطة ابتلا شد که اگر بر همان صورت متابعت امیر می‌بودیم از ابتلا 
دورتر و به سلامت نزدیکتر می‌بود.» 
روزی خدمت امیر حضرت خواجه را گفتند: «چون استاد شاگرد را تربیت کند, هر آینه 
خواهد که اثر تربیت خود را در شاگرد مطالعه کند تا وی را اعتماد شود بر آن که 
تربیت وی جایگیر افتاده است و اگر خللی در کار شاگرد بیند آن خلل را اصلاح نماید.» 
آنگاه فرمودند: «فرزند من امیر برهان حاضر است و هیچ کس دست تصرف بر وی 
ننهاده است و تربیت معنوی نکرده است. در نظر من به تربیت وی مشغول شويد تا 
اثر آن را مطالعه نمایم و مرا بر صفت شما اعتماد شود.» حضرت خواجه مراقب 
نشسته بودند و متوجه خدمت امیر سید شده. و از غایت رعایت ادب در امتثال آن امر 
متوقف گشته. خدمت امیر فرمودند: «توقف نمی‌باید کرد.» حضرت خواجه امتثال امر 
ایشان کردند و متوجه باطن امیر برهان شدند و به تصرف در باطن وی مشغول 
شدند. در حال آثار آن تصرف در باطن و ظاهر امیر برهان پیدا گشت و خالۍ بزرگ در 
وی پدید امد و اثر سکر حقیقی ظاهر شد. 


4- فنّم شيخ رحمه الله تعالی 

وی از مشایخ ترک است. از خاندان خواجه احمد يسوی . خدمت خواجه بهاءالدين بر 
خت آن کن که کدف ضر کال ا انان کفند که اون اخاز ت است هجا که 
بویی به مشام شما می‌رسد از ترک و تازیک طلبید و در طلبکاری تقصیر مکنید!» به 
نزدیک فَتّم شيخ رفتند. در اول ا خربزه می‌خورد, پوست خربزه را سوی ایشان 
انداخت. ایشان از غایت حرارتِ طلب, پوست را همچنان بر سبیل تبرک به تمامی 
خوردند. سه بار در آن مجلس همچنین واقع شد. دو شان مخلسن حادم تفخ دراد 
گفت: «سه شتر و چهار اسب غایب کرده‌ام .» شیخ اشارت به حضرت خواجه کردند و 
به ترکی گفتند: «انی شی توتونگز ا« چھار کش از هردان خان ده همت در انشان 
افتادند که گویی خونی در ميان است. حضرت خواجه قدس سژه فرمودند: «هرکه را 
شناخت صفت مشایخ ترک نباشد. هر آینه از آن طریقه‌های ایشان بکلی از ایشان 
نوميد شود و معترض شود.» خواجه در مراقبه به دو زانو درآمدند و متوجه گشتند۔ بعد 


235 


از ادای نماز شام خادم درآمد و گفت: «شتران و اسبان ,خود آمدند .» خدمت خواجه دو 
سه ماه کمابیش در متابعت و ملازمت فُنّم شيخ رحمه الله بودند. آخرالاأمر ایشان را 
تشریف داد و گفت: «مرا ته پسراند. دهم تویی» و تو بر همه مقدم.» و سالها چون 
ازنواحی نخشب به بخارا آمدی. خواجه رعایت او کردندی. و او گفتی: «این صفت 
ال د رھ کی ار الان و ار اله کر و 
ف این فم شت ار غانت اقطاع و كمال یی یعلقی که داشت در آخ رخات هة نکی از 
تیمهای بخارا درامد و انواع سوداها کرد و بیرون امد و اثار صحت بر وی ظاهر بود بر 
ا وار تاو ودا روا وان هه راکاد ر هه 
ارفا ا قاد اک ول و ندرا فوا کرو ر فت ان 
بگفتند و در حال جان تسلیم کرد. 

5- خلیل اتاء. رحمه الله تعالی 
خدمت خواجه بهاءالڈین فرموده‌اند که: «شبی در اوایل این کار در خواب ديدم که 
نة اطا ر مةه الله علي که از ز کبار مشایخ ترک‌اند مرا به درویشی سپارش 
می‌نمایند. چون بیدار شدم» صورت آن درویش در خاطر من بود و مرا جده‌ای بود 
صالحه. والدۀ پدر من ان خواب را با ایشان گفتم, فرمودند که: ای فرزند! ترا از 
مشایخ ترک نصیبی خواهد بود و من دایم طالب ان درویش می‌بودم تا روزی در بازار 
ار اا او ملاقا ت واف د او را شتا که پر سدم اماه لیل ودد ودر ان بو قتا 
او مجالسه و مکالمه‌ای میسر نشد. چون به منزل رفتم. ؛ شب رسید. قاصدی بیامد که 
آن درویش خلیل ترا می‌طابد و ایام تیرماه بود. پاره‌ای میوه برگرفتم و نزدیک او 
رفتم. چون او را ديدم خواستم که آن خواب را با او گویم, به زبان ترکی گفت: انچه 
دراط ی نوی فااعا ںا م خاک مان ت جال ن ور ول 
خاطر به صحبت او بسیار شد و در صحبت او احوال شگرف و چیزهای غریب عجیب 
و بعد از مدتی او را پادشاهی مملکت ماوراء الثهر مسلم شد و مرا ملازمت و خدمت 
وی می‌بایست نمودن و در اوقات ملازمت نیز چیزهای ر از او مشاهده می‌افتاد و 
بامن شفقت بسیار می‌کرد. گاهی به لطف و گاھئ :نه غنف مرا اداپ حدصت 
درمی‌آموخت و از آن جهت فواید بسیار به من رسید و در مقام سیر و سلوک در این 
راه قوی به کار آمد و مدت شش سال بر این طریق در خدمت او بودم که در ملا 
رعایت آداب سلطنت او می‌نمودم و در خلا محرم صحبت خاص او بودم» و پیش از 
ملک شش سال دیڳر با او مصاحبت می‌افتاد و بسیار وقت در حضور خواص بارگاه 
خود مى کھت فر ار کھت رضای خو فالن مرا خاعت کد در ھان حل مررک 
نودو قرا وغلوم ای شد که مقضود: او کشنت د ان این مدت جون فیلکت ماز 
او را زوال شد ودر لحظه‌ای آن ملک و خدم و حشم هباءً منثورا شد و بتمامی کار دنیا 
بر ادل من شښرد شد ته بخازا آهدم و در زیورتون که از دنههای, بخارزاشت ساکن 
شدم.» 


نام ایشان محمد بن محمد البخاری است. ایشان را نظر قبول به فرزندی از خدمت 

خواجه محمد بابای سّماسیی است و تعلم آداب طرړیقت به حسب صورت از سيد امیر 
کلال, چنانکه گذشت. اما به حب حفيقت ایشان اۆیسی بوده‌اند و تربیت از روحانیت 
خواجه عبدالخالق عجدوانی يافته‌اند, چنانچه می‌فرموده‌اند که: «شبی در مبادی احوال 
و غلبات جذبات به سه مزار متبرک از مزارات بخارا رسیدم» به هر مزار چراغی ديدم 
افروخته. و در چراغدان روغن تمام و فتیله. اما فتیله را اندک حرکت می‌بایست داد تا 
از روغن بیرون آید و بتازگی برافروزد. در مزار آخرین متوجه قبله نشستم و در آن 


236 


توجه غیبتۍ افتاد. مشاهده کردم که دیوار قبله شق شد و تختی بزرگ پیدا شد پردۀ 
نر دز یش وی کشیده و کرداگرد ان تخت جا غتی: 5 
خواجه محمد بابا را در میان ایشان شناختم, دانستم که ایشان از گذشتگانند. از ان 
جماعت یکی مرا گفت: بر تخت خواجه عبدالخالق‌اند. و ان جماعت خلفای ایشان و به 
هر یک اشارت کرد: خواجه احمد صديق و خواجه اولیای کلان. و خواجه عارف 
ریوگرّوی و خواجه محمود انجیر فَعْنّوی. و خواجه على رامیتنی. قدس الله تعالی 
آرواحهم. و چون به خواجه محمد بابا رسید. گفت: ایشان را خود در حال حیات خود 
دریافته‌ای؛ شيخ تواند و ترا کلاهی داده‌اند و ترا آن کرامت ES‏ بلای نازل شده 
از برکت تو دفع شود. آنگاه آن جماعت گفتند: گوشدار و نیک شنو که حضرت خواجة 
بزرگ سخنان خواهند فرمود که در سلوک راه حقٌ سبحانه ترا از ان جاره اشد از آن 
شوم. 

پرده از پیش برگرفتند. پیری دیدم نورانی» سلام کردم. جواب دادند. آنگاه سخنانی که 
به مبدأً سلوک و وسط و نهایت تعلق دارد. با من در ميان آوردند و گفتند: آن چراغها 
که به آن کیفیت با تو نمودند. اشارت و بشارت است ترا E‏ 
اما فل استعذاد را :دز جر کت هی باد اور د تا وشن نود و اراز ظهور کند و دیگر 
فرمودند و مبالغه نمودند که: در همة احوال قدم بر جادۂ امر و نھهی نهی؛ و عمل به 
عزیمت و سثت به جاي آری و از رخصتها و بدعتها دور باشی,. و دایماً احادیث مصطفی 
را صلی الله عليه و سلم پیشوای خود سازی» و متفځخص و متخنين. اخبار :و اتار 
ل ع ا و ا وا زا او ری الل ال ع ا بعد از 
این سخنان. آن جماعت مرا گفتند: شاهد صدق حال تو آن است که فردا علی الصّباح 
فلان جای بروی و فلان کار بکنی و تفصیل آن در مقامات ایشان مذکور است. و گفتند: 
بعد از ان متوجه تَسّف شو به خدمت سید امیر کلال. چون به موجب فرمودۀ ایشان به 
تَسّف رفتم و به خدمت امیر قداس سژه رسیدم. خدمت امیر الطاف نمودند و التفاتها 
فرمودند و مرا تلقین ذکر کردند و به طریق نفی واثبات به طریق خفیه مشغول 
ساختند و چون درواقعه مامور بودم به عمل به عزیمت. به ذکر علانیه عمل نکردم.» 
کسی از ایشان سؤال, کرد که: «درویشی شما را موروثٹ است یا مکتسب؟» ایشان 
کرھودند: «به حکم جَدَبَةٌ من جَدّباتِ الك توارى غفل الان به ابن ادت مشرف 

«. 

باز از ایشان پرسید که: «در طریقة شما ذکر جهر و خلوت و سماع می‌باشد؟» 
فرمودند که: «نمی‌باشد.» 

پس گفت: «بنای طریقة شما بر چیست؟» فرمودند: «خلوت در انجمن: به ظاهر با 
خلق و به باطن با حق, سبحانه و تعالی. 

ازدرون سو آشنا و از برون بیگانه این چنین زیبا روش کم می‌بود اندر 

وش جهھ ان 


آنچه حقٌ سبحانه می‌فرماید که: رجا لاثلْهيهم تَجارَة وَلابْغ عن ذكر اللّ(37/نور) 
اشارت به اين مقام است.» 

گویند که حضرت خواجه را هرگز غلام و کنیزک نمی‌بوده است. ایشان را از این معنی 
سؤال کردند. فرمودند: «بندگی با خواجگی راست نمی‌آید.» 

کسی ار اتان :ر سد که :امل جرت ھا که کا هی رسد کر هودد کا 
سلسله کسی به جایی نمی‌رسد.» 

E E‏ هر که به عنایت حقٌ سبحانه نفس 
خود را به بدی شناخته باشد و مکر و کید او را دانسته نزد او این عمل سهل است. از 
رۇدان این راه بسیاړ بوده‌اند که رگنام دیگری را بر خود نهاده‌اند 9 بار آن کشیده.» 
وداد ل ا ا ا آَمِتٌوا باللّه(136/نساء) اشارت به آن 


237 


است که در هر طَرّفة العینی نفی این وجود طبیعی می‌باید کرد و اثبات معبود حقیقی 
می‌باید نمود. شیخ جنید قذس سژه می‌فرموده‌اند: «شصت سال است که در ایمان 

آوردنم.» 

و می‌فرموده‌اند: «نفى وجود نزدیک ما أقرب طرق است ولیکن جز به ترک اختیار و 

دید قصور اعمال حاصل نمی‌شود.» 

e‏ ق روند اين ٤‏ حجابی است. 


آهل حقیقت ایمان را چنین تعریفې کرده‌اند که: إلأيمان عَقْد الَقَلْب يني جَميع ما 
تَوَلْهَتِ الْفُلُوت إلَيْهِ مِنَ المَنافِع وَالمَضار سوى الله تعالى.» 

و فى قرقۇدەاند: «طریقة ما صحبت است, و در خلوت شهرت است و در شهرت 
آفت. یریت ور جیب است وجو در صحبت به شرط نفی بودن در یکدیگر. 9 
آنچه آن بزرگ فرموده است که: تعال ثُوْمِنٌ ساعةً! اشارت به آن است که اگر جمعی 

ا الا ا وا د د ا ا ن د اا ا 
ملازمت و مداومت بر آن, منتهی به ایمان حقیقی شود.» 

ا «طريقة ما عَروهُ وثقی است, چنگ در ذیل متابعت حضرت 
لت اال ا ا ن ا اا ا د ا ال فا 
عنهم کردن است و در این طریقه به اندک عمل, فتوح بسیار است, اما رعایت متابعت 
سنت کاری بزرگ است. هر که از طریقة ما روی گرداند خطر دین دارد.» 

و می‌فرموده‌اند: «طالب می‌باید که در زمانی که با دوستی از دوستان حق تعالی 
صحبت می‌دارد واقف حال خود پاشد و زمان صحبت را با زمان گذشته موازنه کند, 
آکز قفاوت بابد ته حكم اضنت ع فالرة صحنت آن عرد ړا غنیمت داند.» 

و فى فزهودو اند ل الد فى اة -طات انت اال ا E‏ 
iE‏ محمد رسول الله خود زا در قاد قابعوني درآوردن است. مقصود از ذکر آن 
است که به حقیقت کلمة توحید برسد و حقیقت کلمه ن است که از گفتن کلمة 
ماسوی به کلی نفی شود. بسیار گفتن شرط نیست.» 

و می‌فرموده‌اند که: «حضرت عزيزان عليه الژحمةٌ وَالرُضوان می‌گفته‌اند که: زمين در 
نظر این طایفه چون سفره‌ای است, و ما می‌گوییم: چون روی ناخنی است, هیچ چیز 
از نظر ایشان غایب نیست.» 

e‏ «به س توحید می‌توان رسیدن, اما به س معرفت رسیدن دشوار 
لت .»> 

وقتی که حضرت خواجه به سفر مبارک می‌رفته‌اند. یکی از بزرگزادگان خراسان را 
تعلیم ذکر کرده بوده‌اند. در وقت مراجعت با ایشان گفتند که: «فلان کس به تکرار 
سَبَّق ذکر که تعلیم گرفته بود کم مشغولی کرد.» فرمودند که: CES‏ 
وی پرسیدند که: «ما را هیچ خواب دیدی؟» گفت: «آری.» فرمودند که: «همین بس 
است.» از این سخن معلوم می‌شود که هر که را اندک رابطه‌ای به این عزیزان 
می‌باشد. اميد است که آخرالاأمر ملحق , به اینان گزدد :وان سبب نجات ورفع درجات 
وی شود. 

شخصی در حضرت ایشان گفت: «فلان کس رنجور است., توجه خاطر شریف دریوزه 
می‌دارد.» فرمودند: «اؤل بازگشت خسته می‌باید, آنگاه توجه خاطر شکسته.» 

از خدمت ایشان طلب کرامات کردند. فرمودند: «کرامات ما ظاهر است. با وجود 
چندین بار گناه بر روی زمین می‌توانیم رفت.» 

و می‌فرموده‌اند که: «از شيخ ابوسعید ابوالخیر قدس سژه پرسیدندکه: درپیش جنازۂ 
شما کدام ایت خوانیم؟ فرمودند که: آیت خواندن کاز بززگ است. این بیت خوانید: 
چیست از این خوبتر در همه آفاق کار دوست رسد نزد دوست یار به نزدیک 

اه 0ة 2 ان» 


238 


پس حضرت ایشان فرموده‌اند: در پیش جنازۂۀ ما اين بیت خوانید: 
فلن انم ادو ورک وی و یو ا )ار جال روی و 


از خدمت مولا خلال :الین خالدی رمه الله الین پرس دد که کت هلوک و 
طریقت خواجه بهاءالڈين از متاخزان مشایخ به طريقة که مناسبت دارد؟» فرمود که: 
«سخن از متقدمان گویید! دویست سال زیاده است تا این نوع ظهور آثار ولایت که بر 
خذمت خواجه»بهاءالڈین به عتایت الهۍ شده استه بر هیچ کش از مایخ طریقت از 
تاران نشده است.» 8 

شيخ قطب الذين نام پیری از اصحاب خواجه. به خراسان تشریف اورده بود. وی 
گفت که: «من خردسال بودم» ا مرا فرمود که: E‏ 
کبوتر بچه‌ای چند بیاور! چون کبوتر بچگان می‌آوردم» مرا خاطر به آن ميل کرد که 

کبوتر بچه زنده نگاهداشتم و به حضور خواجه نیاوردم. چون کبوتر بچگان را پختند و بر 
حاضران قسمت کردند, مرا ندادند و گفتند: OE OT‏ 
وفات ایشان در شب دوشنبه. سيم ماه ربیع الأؤل, سنة احدی و نتسعين و سبعمائة 
بوده است. قدس الله تعالی روحه. 


7- خواجه علاء الڈين عطار» قڈس الله تعالى روحه 

نام وی محمدبن محمد البخاری است. از کبار اصحاب خواجه بهاءالڈین بوده است» و 
حضرت خواجه در ایام حیات خود حوالۀ تربیت بسیاری از طالبان به ایشان می‌کرده و 
می قرموده که «غلاء الد ین خلی بار یر ما شیک کرده اس :لاجزم انواز:ولایت و اناز 
ار نالرت اا لاان رر ات د د و 
تربیت ایشان بسیاری از طالبان از پایگاه بعد و نقصان به پیشگاه قرب و کمال رسیدند 
مرت كفل و اكمال بافني» 
این فقیر از بعض عزیزان شنيده است كه قدوة العلماءِ المحقُقين, و اسشۇةاالك اء 
المدققين, صاحب التصانيف الفائقة و التحقيقات الزائقة, السيّد الر الجرجانئ 
زخمة الله که توفتی انخراط دن سلکاضعاب ایشان ناق بودة است وناز و اخلاض 
تمام به خادمان و ملازهان ایشان داشته بارها می‌گفته که: «تا من به صحبت شيخ ,زین 
الاين على كلا وجمه الله الي ترسشتدم از رق رة و تا به صحبت خواجه عطار 
قدذس سره نپیوستم خدای را نشناختم.» 
بعضی از کلمات قدسية ایشان را که در مجالس صحبت می‌فرموده‌اند. خدمت خواجه 
محمد پارسا قدس الله روحهما در قید کتابت آورده بوده‌اند و چندی از آن به نیت تبژک 
و استرز شاد مور می گرد 
lL‏ عنایت ازلی را می‌باید دید و از امیدواری به آن عنایت بی علْت و طلب آن 
عنايت لحظه‌ای غافل نمی‌باید بود واز استغنا خود را نگاه می‌باید ا 9 اندک حق را 
سبحانه بزرگ می‌باید شمرد و ترسان و لرزان بود از ظهور استغنای حقیقی. 
خاموشی از سه صفت باید که خالی نبود: یا نگاهداشت خطرات, یا مطالعة ذکر دل که 
گویا گشته باشد., یا مشاهدۀ احوال که بر دل گذرد. 
خطرات مانع نبود. احتراز از ان دشوار باشد. اختیار طبیعی که مدت بيست سال در 
E E RT‏ ا 
MS ll E‏ 
تاناس :دان فض احوال اظن اند یود وود زا عة فن ردن ھی کرد ظا ھا به 
امر مرشد, در حضور یا غیبت. A Ly‏ 
و سبب ان ان است که هر معنیی در لباس صورتی بود به هر وقت خود را به نفس 
زدن از خطرات موانعی که تمکن یافته است, تهی می‌باید کردن. 


239 


درخود رفتن است و از خود رفتن. و اصل معتبر در راه این است و علامت در خود 
رفتن از خود رفتن است. غیبت از خود و حضور با حقٌ سبحانه به قدر عشق است و 
نتیجة محبت مفرطه است. عشق هر که بیشتر غیبت او از خود و حضور با معشوق 


بیشتر. 
چون ملک و ملکوت بر طالب پوشیده شود و فراموش گردد, فنا بود و چون هستی 
سالک هم بر سالک پوشیده شود فنای فنا بود. 
بعد از هر نمازی از پنح نماز و بعد از مذاکرۂ علم بیست بار کلمة استغفار را گفتن مدد 
است در سعی و توجه که ذکر کرده شد. 
صیقل بر روی اينه باید, بر دستة اينه يا بر پهلو, یا بر پشت فایده ندهد. در این زمان 
به ذکر خفیه که مشغول اند به معډه مې گویند نه به دل. مقصود بسیار گفتن نیست» در 
یک نفس سه کژت, گوید: «لا إله الا اللّه.» از طرف راست آغاز کند و به دل فرود آرد 
وقد رول الله ا آرد, پی مجاهده رنمی‌شود پیش از صبح و 
بعد از شام در خلوت و فراغت از خلق. ظا ر ر دة الله هن ود 

شدهزاران قرو حون ازل چک تا نشان قطرهاۍ زان تافته 


یا در یک تَفَّس ته کژت گوید یا هژده کژت. اگر نتیجه ندهد از سر گیرد. 

از مزارات مشایخ کبار روح الله تعالی ارواحهم زیارت کننده به همان مقدار فيض 

اا اا اا ا 

آن صفت درآمده. اگرچه قرب صوری را در زیارت مشاهد مقدسه آثار بسیار است, 

اما ډر حقیقت توجه به ارواح مقدسه را بعد صوری مانع نیست. در حدیث نبوی 

«کلوا عل نما کمء» سان و ترهان اين سحن اشت و مشاهدة ضور متالة اهل 

قبور کم اعتبار دارد در جنب شناختن صفت ایشان در آن وجه ذز ان ریازت: و با 

این همه خواجة بر قفتن .الله تعالی روحه می‌فرمودند: «مجاور حق سبحانه بودن 

أحق وا اولی اشت از مجاورت خلق حق, عرُوجل.» و این بیت بر زبان مبارک ایشان 
تو تاک کور مردان را پرستی به گرد کار مردان گرد و رستی 


مقصود از زیارت مشاهد اکابر دین رضی اللّه تعالی عنهم اجمعین می‌باید که توجه به 
حق بود سبحانه و روح آن برگزیدۀ حقٌ را وسیلة کمال توجه به حقٌ گردانیدن. چنانکه 
در حال تواضع با خلق باید که هرچند تواضع ظاهراً با خلق بود به حقیقت با حق 
سبحانه باشد, زیرا تواضع با خلق آنگاه پسندیده افتد که خاص مر خډاي را باشد, 
عژوجل ر ھان فی کة ایشان چا مظافن | ار فزت و کیت فد وال آن ضعت وهه 
تواضع. 

طریق مراقبه از طریق نفی و اثبات اعلی است و اقرب است به جذبه. از طریق 
مراقبه به مرتبة وزارت و تصرف در ملک و ملکوت می‌توان رسید؛ و اشراف بر 
خواطر و به نظر موهبت نظر کردن و باطنی را منور گردانیدن از دوام مراقبه است. 
از عل راه وام جفعیت خاطر و دوا كول :لها اض اش و ان سى را ةة 
Es‏ 

عزیزان را رحمه الله تعالی سؤال کرده‌اند از ذکر علانیه. فرموده‌اند: «به اجماع علما 
ار ن اعرا کو و لفن رن جایز است و درویش را هر نفسی نفس اخیر 
لست .»> 

وفات حضرت خواجه علاءالڈین فَدس سژه بعد از نماز خفتن, شب چهارشنبه, بیستم 
رجب سنة اثنتین و ثمانمائه بوده است, و روضه مطهُرۀ ایشان در ده نوچغانیان 
است. 


240 


8 - خواجه محمد پارساء قدذس الله تعالی سره 
نام ایشان محمد بن محمد بن محمود الحافظی البخاری است. قڈس الله تعالى روحه. 
ایشان نیز از کبار اصحاب خواجة بزرگ‌اند. قڈس الله الى فخ و حر وا 
بزرگ قڈس سژه در حقٌ ایشان فرموده‌اند, و به حضور اصحاب جود با ایشان خطاب 
کرده که: «حقی 9 امانتی که از خلفای خاندان خواحگان قدس_ الله تعالی اسرارهم به 
ائ کد رفم امه و اج کوان راہ مه کرد ایت ان اقات ران ها 
سپردیم, چنانکه برادر دینی. مولانا عارف. سپرد. قبول می‌باید کرد و ان افانت را به 
خلق حقٌ سبحانه می‌باید رسانید.» ایشان تواضع نمودند و قبول کردند. 
و در مرض اخير. ا در حضور اصحاب و احباب, در حق ایشان 
فرموده‌اند: «مقصود از ظهور ما وجود اوست. او را به هر دو طریق جذبه و سلوک 
تربیت کرده‌ام. اگر مشغول می‌شود جهانی از او منور می‌گردد.» 
و در محلی دیگر صفت : برخ, به نظر موهبت او را کرامت کر و ا و 
عنه در کتاب فوت القلةب مذکور است. 8 
e‏ به نظر موهبت وی را نفس بخشیدند تا هرچه گوید آن شود. 
و در محلی دیگر فرمودند: : «هرچه ا وکود ال ان می‌کند. به حکم حدیث 
صحیح إِنٌ مِنْ عباد الله مَنْ لَؤَافَسَمَ على الله سبحاتة لأبرّه. می‌گویم بگوی او 
تھی گوند.» 
و در محلی دیگر او راتلقین ذکر خفیه فرمودند و او را اجازت دادند به عمل بر موجب 
انچه داند, از دقایق و حقایق اداب طریقت و تعلیم ان الى غير ذلک من الئشريفات 
التي لائ د وَلاتگصی. 
و چون در محرم سنة اثنتین و عشرین و ثمانمائه به نيت طواف بيت الله الحرام و 
زارت نه علنه الفا وة ی اللا ار را رین امود یار راه تفه انان و 
ترمذ و بلخ و هرات. به قصد دریافت مزارات متبرکه روان شدند. همه جا سادات و 
مشایخ و علما مقدم شریف ایشان را مغتنم شمردند و به اکرام و اعزاز تمام تلقی 
تھودند: به خاطر هی‌آید که چون ازو لانت جام هی کذشتد و به قباس چتان :هی تماید که 
ذر آؤاخر جفادۍ الاولۍ تا اوانل خفادی الاخری بودة باد ار سال فد کور پدر این 
فقیر با جمعی کثیر از نیازمندان و مخلصان به قصد زیارت ایشان بیروںن آمده بودند و 
هنوز عمر من پنج سال تمام نشده بود. یکی از متعلقان را گفت که مرا بر دوش 
فته پیش محفة محفوف به انوار ایشان داشت. ایشان التفات نمودند و یک سر نبات 
کرمانی عنایت فرمودند. ۋاقزورز از ان شصضت مال است. هنوز صفای طلعت منور 
ایشان در چشم من ا و لذت دیدار مبارک ایشان در دل من. و همانا که رابطةۀ 
اخلاص و اعتقاد و ارادت و محبتی که این فقیر را نسبت به خاندان خواجگان قڈس 
الله تعالی ارواحهم واقع است, به برکت نظر ایشان بوده باشد. و اميد می‌دارم که به 
یمن همین رابطه در زمرۀ محبان و مخلصان ایشان محشور گردم. بمٹه و جوده. 
و چون به نشابور رسیده‌اند به واسطة حرارت هوا و خوف راه ميان اصحاب سخنی 
می گذشته است و فی الجمله فتوری په عزیمتها راه یافته بوده است. دیوان مولانا 
جلال الذين رومی را قدس سره به تفال گشاده‌ اند این ابیات بزاظڌه 
روید ای عاشقان حق به اقبال ابد روان باشید همچون مه به سوی برج 
ملحق مدر عودی 
میارک بادتان این ره به توفیق و امان به هر شهری و هر جایی به هر 
الله دشتی که پیمودی 


از آنجا اين مکتوب به بخارا فرستاده بوده‌اند: 
باسمه سبحانه, نوشته شد این ¿ مکتوب در روزی که بیرون آمده شده بود از نیسابور 
عقنت وسات لاد المفلمتن نن الأقات و الحكانات و أن ارون ارده جود ار حفادی 


241 


O E E a 
تمام به فضل و اکرام الهی جل ذکره و قوت قلب و قوټ يقین به فيض فضل ج‎ 
نامتناهی. به حکم اشاراټ و شارات کان رشول الل لى الله وليه ول ا‎ 
ولابتطیز. و قال سول الله صلی الله عليه و سلم: لم تق من الوّة إلا المشراث‎ 
راا المُوْمِنْ ¿ اۋبرى له وهذا حدیتٌ مق على صحته. ۴ غ‎ 


و چون در کنف صحت و عافیت و سلامت و رفاهیت به مکۀ محترمه رسیده‌اند و ارکان 
حج تمام گزارده‌اند. ایشان را مرضی عارض شده است, چنانکه طواف وداع در 
عماری کرده‌اند و از انجا متوجه مدینه شده‌اند در راه اصحاب را طلبده‌اند و املا 


فرموده که: 

يسم الله الّحمن الرّحيمِ 
خا تى سد الطانفه: الجنید قڈس الله تعالی سڑه فى صَحَوَة يوم السبت, , التاسع 
عشر مي ذى الحجة. سنة اثنتين و عشرين و ثمانمائة, عند إنصرافنا من مكة المباركة 
زادها الله تعالى تكريماً و بركاتِ و نحن نسير مع الرّكب, و أنا بين الوم و البَقُظة, 
فقال رضى الله عنه فى زيارته و بشارته: القصد مقبول۔ فحفظث هذه إالكلمة و 
سؤرث بها ثم استيقظث من الحالة الواقعة بين الوم و اليقظة. الحمدللّه على ذلك. 
و قد از ان گلفات دیکر هھ به غبارت گری املا فز موده اند که :تر چمة آن این می شود 
که: 


این کلمۀ واحده که از سید الطایفه قدس سره واقع شد, کلمه‌ای است جامعة تامه و 
بشارتی است شاملة عامه ما را و اولاد ما را و اصحاب و احباب و حاضر و غایب ما 
رایریوا کے قفد ماد این هاعر عطام و اددای که کر سوھ ھر یو وام 
مصالح دینی و دنیوی همه پود و ان قصد به مقتضای این بشارت مقرون به قبول و 
الخفدلله سات خمد طا مارك بوافى بغهة و كائى مده 

و روز چهارشنبه» بیست_ واس به فده سدوا وان جرت ر فال هلي الاة غه 
و سلم بشارتها یافته. و آن مسودة املا را طلبیدماند تا بر آن زیادت کنند. چون مطالعه 
کرده‌اند. فرموده‌اند که: «همیينهاست .“ و زیادت ننوشته‌اند. و روز پنج شنبه به جوار 
رحمت حق پیوسته‌اند. مولانا شمس الذین قاری رومی و اهل مدینه و قافله بر ایشان 
نماز کرده اند و شب جمعه در آن منزل مبارک نزول فرموده‌اند, در جوار قبۀ شريفة 
اميرالمؤمنین عباس, رضی الله تعالی عنه و خدمت شيخ زين الدين الخوافى رحمه 
الله فاليا فهر ي فة اة اور ة اسو لوج فو انضان ساك وان 
از سایر قبور ممتاز است. 

یکی از ثقات که از مخصوصان ولد بزرگوار ایشان, خواجه برهان الین ابونصر؛ رحمه 
الله الى ووو است جن كة است كه حدمت خواجه, ران الأين. ابونجتن:رجهة 
الله تعالی چنین فرمودند که: «د رآن وقت که خدمت والد من فوت می دند بر بالین 
ایشان حاضر نبودم. چون حاضر شدم» روی مبارک ایشان را U‏ تا نظری کنم. 
چشم بگشادند وتبسم نمودند. قلق و اضطراب من زیادت شد به پایان پای ایشان 
آمدم و روی خود بر کف پای ایشان نهادم, پای خود بالا کشیدند.» 

و جون خر اتان كه وو ف ازول طلى الله و فل فل كردق هكي اة 
اکاتر کے رسد ای ارت فرمود که هم انحا بارید که ان آغاان » 

یکی از مریدان و معتقدان خواجه می‌گوید که: «چون حضرت خواجه عزیمت حجاز 
می‌کردند, در وقت وداع گفتم: خواجه شما رفتید؟ فرموند که: رفتیم و رفتیم.» 

و از انفاس متبژکة ایشان است که به یکی از اصحاب نوشته بودهاند: 

خاطر این فقیر دانجا نگران احوال ظاهرف. و باظنى تشما می باشد و على الذوام نه 
تشن ان پزادر فط بطر ات بی کلت الھی می ود 


سيد الطايفه جنيد قدس الله تعالی روحه فرموده است: إن ڌٿ غين من الكرم 


242 


ألْحَقَّتِ اللاجقين بالشابقينَ. و با این همه اصل معتبر است نزد کبرای دين قدس الله 
تعالی ارواحهم اجمعین آن که : کوشش را مگذار و بخشش چشم می‌دار! 

و حضرت خواجة ما را قڈس الله تعالی روحه سؤال کردند که: طریقت به چه توان 
یافت؟ فرمودند: تشغ وديك وة الما فظة على الاسر الوسط فى الطعاة لافوق 
الشبع ولا الجوع المفرط, در تقليل منام على طريق إعتدال المزاج كوشيدن, على 
الخصوص احياء بين العشائين و قبل الصبح بحيث لایطلع عليه احد, به توجه در خود 
رفتن و نفی خواطر, على الخصوص خاطر تمتی به نسبت حال و ماضی و استقبال, 
نیک مؤثر است في رفع الحجب عن القلي. و دیگر اذا سكت اللسان عن فضول الكلام 
نطق القلت مع الله سجائة :و اذا نطق اللسان سكت الفلت و الضمت على قشمن 

المت باللسان و الصمت بالقلب عن خواطر الأكوان, فمن صمت لسانه و لمريصمك 
قلبه خف وزره. و من صمت لسانه و قلبه ظهر له سژه و تجلی له ره عژوجل؛ و من 
لو ا ا ا اعاذنا الله من ذلک و من 
صمت قلبه و لم يصمت بلسانه. فهو ناطق بلسان الحكمة ساكت عن فضول الكلام, 
ززا الل عالى لى فطل و رةه 


9- خواجه ابونصر پارساء رحمه الله تعالی 
و بعد از وی به جای وی ثمرۀ شجرة طيبة وى بود خواجه حافظ الدين ابونصر 
محمدبن محمد بن محمدالحافظی البخاری رحمه الله تعالی که پایة علوم شریعت و 
رسوم طريقت را به والد بزرگوار خود رسانیده بودند و در نفی وجود و بذل موجود کار 
را از وی گذرانیده. در ستر حال و تلبیس به مثابه‌ای بودند که هرگز از ایشان ظاهر 
نشدی که در این راه قدمی نهاده‌اند. ls‏ این طایفه بلکه از سایر علوم چیزی 
دانسته. اگر از ایشان سؤال کردندی. فرمودی که: «به کتاب رجوع کنيم .»> چون کتاب 
نکشاد ییا همان محل براهدی که آر اله بوڈ ی ا تک دو وزی بن و کش : کو از 
این تخلف کردی. 
روزی در مجلس شریف ایشان ذکر شيخ محیی الدین تن العری :٠ف‏ مى: الله الى هة 
و مصنفات وی می‌رفت. از والد ل و انان می‌فرموده‌اند که: «فصوص 
جان است و فتوحات دل .» و نیز مې فرموده اند که: «هرکه فصوص را نیک می‌داند وی 
را داعیة متابعت حضرت رسالت صلی الله عليه و سلّم قوی می‌گردد.» 
یئ رهه الله فى شور فة كن و فن و انات و قر امان :ڈو نل :انف 


450- واخ :خن .غا رحمه الله تعالی 

اتان قزر نة خد مت خواخه عل الین فطارند و فة رة ولات اسان داق 
قوی داشته‌اند و به صفت جذبه هرگاه در هر که می‌خواسته‌اند تصرف می‌کرده‌اند و 
وی را از مقام حضور و شعور به این عالم به کیفیت بیخودی و بی‌شعوری 
می‌رسانیده‌اند و ذوق غیبت و فناء کا ارباب سلوک را علی سبیل الثدره بعد 
از مجاهدځ بسیار میسر می‌شود می‌چشانیده. در همة ماوراءالٹهر و خراسان, کیفیت 
تصرف ایشان در طالبان و زایران اشتهار تمام دارد. هر که به دست بوس شریف 
ایشان مشرف شدی,. از پای بیفتادی و دولت غیبت و بیخودی دست دادی. چنین 
افتاده است که یک روز بامداد از خانه بیرون آمدند و کیفیتی غالب داشتند۔ هر 

که را نظر بر ایشان افتاد: همه را کیفیت بیخودی روی نمود و بیخود بیفتادند. 
یکی از درویشان ایشان به عزیمت سفر مبارک به هرات رسید. اثار جذبه و غیبت و 
بیخودی و حيرت ازوی ظاهر بود. گاهي که در بازارھا می گذشت, چنان می‌نمود که وی 
را امری باطنی فرو گرفته است و به آمد شد خلق و گفت و گوی ایشان چندان 
شعوری ندارد. 5 
عزیزی از این سلسله که این فقیر به خدمت ایشان می‌رسید می‌فرمودند که: «کار ان 


243 


درویش بیش از این نیست که على الذوام صورت خواجه حسن را مراقب می‌باشد و 
نگاه می‌دارد و به برکت اين نگاهداشت صفت جذبه ایشان به وی سرایت کرده .“ 

و دت خواچه خسن نانک ظط ر هة سلسلة جواجگان انت کاهی ته زی تار بیماران 
در ھی آهذةاند و بیماری ایشان را برمی‌داشته‌اند. در وقتی که به عزیمت سفر 
Ue SS Ses‏ 
تمام واقع شده بوده است, مرضی طاری گشته بوده. خدمت خواجه به زیر بار وی 
درآمده بوده‌اند. آن عزیز صحت یافته و خواجه مریض شده‌اند و در آن مرض نقل 
فرموده. 

و نقل ايشان در شب دوشنبه. عید قربان. سنة سٿ و عشرين و ثمانمائه بوده است و 
تعش ارک انشان برا ار شرار ته ولات کفانان: که مدفن والد:تزرگوار انشان 
است» تقل کردة اند 


1- مولانا یعقوب چَرٌّخی,» رحمه الله تعالی 

در اصل از چَرٌخ بوده‌اند که یکی ازدیهههای غزنین است و از اصحاب خواجه علاءالڈين 
عطارند. بلکه از اصحاب خواجة بزرگ قڈس سژه بوده‌اند و بعد از وفات خواجة بزرگ 
به صحبت خواجه علاءالدین قذس سره رسیده‌اند. 
و از وی آرند که می‌فرموده‌اند که «اول بار که به صحبت خواجة بزرگ قڈس سژه 
ردو کر ویو کا کیو کاری تھی ککو ر امایت فکدو اکر را کول ھی کن عا 
نیز قبول کنیم.» 
حدمت مولانا می‌فرموده‌اند که: «هرگز شبی از آن بر من سخت‌تر نگذشته بود که در 
فکر آن بودم که: a‏ 
رفتم. فرمودند که: قبول کردند. اما تو در صحبت خواجه علاءالدڈین خواهی بود. بعد از 
آن من به ولايت ا افتادم و خدمت خواجه علاءالڈین بعد از وفات خواجة زر 
به ضغانیان: آمدند و متوطن شدند. پش کسی پیش من فزرستادند که: خضرت خواجه 
فرموده بودند که در صحبت ما خواهی بود. پیش ایشان رفتم و مادام حیات ایشان در 
صحبت ایشان بودم.» 
وجنات مخدوفی :ا وناد ابی خو اجه اضر الكن كب دال ادام الله الى ظلال 
ارشاده علی مفارق الطالبین به صحبت ایشان رسیده‌اند. فرمودند که: «در هرات 
بودم؛ مرا داعیة خدمت مولانا یعقوب پیدا شد. متوجه ولایت صغانیان شدم و به محنت 
و فت سار انتخا ردم و از اخنان اتشان خان معلوم فی شد که ان :را5 نا 
تمام يا اکثر پیاده رفته بودند. فرمودند که: «چون به صحبت ایشان مشرف شدم,؛ بر 
روی مبارک ایشان اندک بیاضی, که موجب نفرت طبیعت می‌باشد, بود و با من در 
لباس سیاست و درشتگویی ظاهر شدند و چندان. سیاست نمودند و درشت گفتند که 
نزدیک بود که باطن من آز ایشان منقطع شود و مرا بأس تمام حاصل گردد. اناو 
محزون و مغموم شدم. بار دیگر که به مجلس شریف ایشان رسیدم,؛ بر من به صفت 
محبوبی چنان ظاهر شدند که هرگز هیچ کس را چنان محبوب ندیده بودم و با من 
لطف بسیار نمودند.» و در این وقت که خدمت خواجه این سخن می‌فرمودند در نظر 
این فقیر به صورت عزیزی برامدند که مرا رابطة ارادت و محبت تمام به نسبت وی 
بودو چندگاه پود که از دنیا رفته بود و فی الحال خلع آن صورت کردند. مرا تصور ان 
شد که شاید آن صورت همین در خیال من بوده باشد. بعد از آن از بعض همراهان 
شنیدم که وی هم آن را مشاهده کرده بود و عقیدۀ این فقیر آن است که آن خلع و 

صورت به شعور و اختیاز ایشان بود اثبات آن معتی را که از خدمت مولانا 
تفقوت نفل گردنة: 
چنين استماع افتاده است که خدمت مولانا يعقوب می‌فرموده‌اند که: «طالبی که به 
صحبت عزیزی می‌آید چون خواجه عبیداللّه می‌باید آمد چرآغ مهیا ساخته و روغن و 
فتیله آماده کرده. همین گوگردی به آن می‌باید داشت.» 


244 


خدمت خواجه عبیدالله فرمودند که: خدمت مولانا یعقوب با شیخ زین الدین خوافی 
رحمهما الله تعالی پیش مولانا 2 الذين سیر کی هم نق دوا روزی از من 
وزان EE‏ نفام دازند گفتم: اوی چنان است. lS‏ 
طریقةۀ ایشان چنان بود که ساعةً فساعة از خود غایب می‌شدند. چون حاضر شدند. 
این بیت را خواندند: : 

چو غلام آفتابم همه ز آفتاب گویم e‏ 


و ق اب ویم“ 


ن 
2- خواجه علاءالڈین عغَخدوانی» رحمه الله تعالی 
دمت خو اچ فقدالله کر مودند که خو اخ غلا ءالا بجوو انی ار اجات خواحة 
زوک بود و خدمت خواجه وی را به صحبت خواجه محمد پارسا فرموده بودند و 
استغراق تمام داشت و به غایت شیرین سخن بود و گاه بودی که در ميان سخن از 
خود غایب شدی. وقتی که خدمت خواجه محمد پارسا به سفر مبارک می‌رفته‌اند وی 
را نیز می‌برده‌اند. « 
یکی آز اکابر سمرقند گفته است که: «از خدمت خواجه درخواست کردم که: خواجه 
علاءالد ین سار سو وصیف شده انس اروی کار نمی ان اکر وف را از ائن سفر 
معذور دارنددور نمی‌نماید. خواجه فرمودند که: با وی هیچ کاری نداریم, جز آن که چون 
وی را می‌بینیم از نسبت عزیزان یاد می‌آید.» 


3- مولانا نظام الڈين خاموش» رحمه الله تعالى 


ی از ا ضا ت جوا غلا الان اشک ی واج رر رااان جل در حت 
یکی از علمای نواحی بخارا دیده بوده است و بعد از ان به صحبت خواجه علاءالڈین 
رسد وپش ار رسن صت انان به اواع راضات محا ها سول 
می‌بوده است و در تزكية نفس وتصفية دل جهدی بلیغ می‌نموده. 

می‌گفته‌اند که: «اول بار که عزیمت صحبت خواجه علاءالدین کردم یکی از اصحاب 
ا بزرگ بیروں ایشان نشسته بود ا a‏ مولانا نظام الذين! 
نزدیک خواجه درآمدم, ا نيز همين عبارت فرمودند, افا پړ خاطر ھ گران نیامد .« 
«پیوسته پیش جامة ایشان چرب ی ود و مرا مشکل می‌بود که سبب آن چیست. 
اخر چنان معلوم شد که در اثنای طعام خوردن به جهت غلبۀ حالی که داشتند. چمچه 
ازدست ایشان می‌افتاد و شوربایی که می‌خوردند بر جامة ایشان می‌ریخت و چرب 
می‌شد.» 

و هم ایشان می‌گفتند که: «چون در صحبت خواجه علاءالدین اباد جذبه و غلبة حال بر 
انان طاخر هده بوده ات حزم چو اچه خو اسهد اند که اتان را از اا 
فرموده‌اند تا بغرا پزند. و خدمت خواجه فوطه بسته بوده‌اند و خود به آن اشتغال 
می‌نموده‌اند. چون وقت بغرا انداختن رسیده» مولانا نظام الذين را طلبیدماند و شوشه 
به دست وی داده‌اند که بغرا اندازد. چون یک بغرا انداخته‌اند, مغلوب شده‌اند و شوشه 
از دست ایشان افتاده. خواجه فرموده‌اند که: مولانا نظام الڈین, برخیز! که کسی را 
که حقٌ سبحانه و تعالی به خود مشغول گردانیده است ما نمی‌توانیم که وی را از آن 
باز آریم.» 

زیارت خواجه محمد علی حکیم ترمذی قدس سژه شد. من همراه نرفتم و همانجا که 
بودم متوجه شدم, روحانیت ایشان حاضر شد. چون حضرت خواجه به مزار ایشان 


245 


رسیده بودند. خالی یافته بودند. همانا که جهت آن را دانسته بودند. چون بازآمدند. 
خواستند که به من مشغول شوند ونوع تصرفی کنند. من نیز متوجه شدم» خود را به 
اک ای افا ک یز کا و کر ت 
هرخا که کی کرم دو دال سن ودند آخر مضطر کشم اة به زوخا یت خضرت 
رسالت صلی الله علیه و سلم بردم و در انوار بی‌نهایت آن مجو دة خدمت خواجه 
را مجال تصرف نماند از ان غیرت بیمار شدند و هیچ کس سبب بیماری را 
نمی دانست.» 
وهم ایشان می‌گفتند که: SO TOC E‏ 
شد گفشند به عاذت وی می روید در راه که می رفقند کفنند که فلان کس ما 
بسی خدمتهای شایسته کرده است, می‌باید که چون عیادت ET‏ 
دراییم و مرض وی را برداریم. خاطر من از ان سخن بسیار ترسان شد. چون بر بالین 
وی بنشستند, وی بر روی بستر افتاده بود و مجال سخن و حرکت نداشت. خدمت 
مولانا ساعتی متوجه شدند. آن شخص باز نشست و آغاز سخن گفتن کرد. ایشان سر 
پرآوردند و گفتند: اين بار هم حواله به تست که نشار :خن می کویی. چوں بیروںن 
آمدند, گفتند: دیدیم که وی رفتنی است و بار وی برداشتنی نیست, باز ان راه وی 
حواله کردیم و آن شخص در همان مرض برفت.» 
و هم ایشان می‌گفتند که: «یک شب یکی ازمنکران نسبت به ایشان سخنی می‌گفت و 
فتزل راشان اتی مید بود ک آمکان تنود کہ آوار برست چون بافد اوسن اتان 
رفتم» گفتند: دوش اواز تو ما را تشویش می‌داد. می‌باید که هر کس هرچه گوید خاطر 
خود به ان مشغول نداری و دړ کار خود باشی.» 
جنات مخدوهی: جو اجه الله ادام الله على بخا هچ رودن که وک روز اجراه 
ملازمت ایشان بسته بودم. یکی از آشنایان مرا در راه پیش آمد. وی خمر خورده بود و 
آثار آن بر وی ظاهر بود و مرا به سخن نگاه داشت. چون به صحبت ايشان رسیدم؛ 
تو خمر می‌خوری؟ گفتم: نی. گفت: پس ترا چه حال است؟ گفتم: در راه 
O O TT‏ پس این حال اوست که به تو 
سرایت کرده است.» 
و هم ایشان فرمودند که خدمت مولانا نظام الڈیم گفتند که: «یکی از اکابر سمرقند 
که نسبت به ما اخلاص و محبت و ارادت بسیار داشت, بیمار شد و مُشرٍف بر موت 
گشت. فرزندان و متعلقان وی نیازمندی بسیار کردند. مشغولی کردم ديدم که وی را 
امکان بقا و حیات نیست مگر در ضمن. وئ را در ضمن گر فته صحت يیافت. بعد از 
چندگاه نسبت به ما تهمتی واقع شد که مُّفضی به اهانت و اذلال ما گشت و آن شخص 
می‌توانست که در آن باب سعی نماید و آن را دفع کند, اما خویشتن داری کرد و خود 
را به ان نیاورد. خاطر ما ازوی کوفته شد وی را از ضمن اخراج کردیم, بیفتاد و 
بمرد.» 
و هم ایشان فرمودند که: «روزی خبر به من آوردند که خدمت مولانا بیمار شده‌اند. 
چون پیش ایشان رسیدم, ایشان را تمرجی عظیم گرفته بود چنانکه آتش کرده بودند 
و جامه‌هاى بسیار بر ایشان پوشیده؛ و ان هیچ تسکین نیافته بود. ساعتی بنشستم. 
یکی از اصحاب ایشان که گندم به آسیا برده بود درآمد با جامه‌های تر و سرمای بسیار 
E‏ آسیا در آب ا بود. چون و دید گفت: وی را 
ا ا ول ا 


4- خواجه عبداللّه امامی اصفهانی» رحمه الله تعالى 
وی نیز از اصحاب خدمت خواجه علاءالڈین است. قڈس الله تعالی روحه. 
وی گفته است که: «اول بار که به صحبت حضرت خواجه رسيدم اين بیت خواندند: 


246 


بس بس» 


وی در بعض رسایل خود ذکر کرده است که: «طريقة توجه طايفة علاثیه و پرورشٍ 
تست باطنی ایشان:.چنان است که هرگاه که خواهند که بذان اشتغالتایند. اول 
صورت آن شخص که این نسبت از او یافته‌اند در خیال آورند تا آن زمان که اثر حرارت 
و کیفیت معهودۀ ایشان پیدا شود. بعد از آن, آن خیال را نفی نکنند, بلکه آن را نگاه 
دارند و به چشم و گوش و همة قوا با آن خیال متوجه به قلب شوند که عبارت است 
ا حقیفت جا انسانی که مجموع انات ار قلوئ “و بتفلی فصل ان اسك اک جه 
آن از حلول در اجسام منزه است, اما چون نسبتی ميان او و ميان اين قطعة لحم 
صنوبری واقع است. چشم و فکر و خیال و همة قوا را بر آن بايد گماشتن و حاضر آن 
بودن و بر در دل نشستن. و ما شک نداریم که در این حالت کیفیت غیبت و بیخودی رخ 
نمودن آغاز می‌کند. آن کیفیت را راهی فرض می‌باید کردن و از پی آن رفتن, و هر 
فکری که درآید متوجه به حقیقت قلب خود نفی آن فکر کردن, و به آن چیز مشغول 
نشدن و بدان مجمل به کلی درگریختن و تا آن نفی شود التجا به صورت آن شخص 
تان ردنو ات راالجظة ای نگاه داشتن, تا باز آن نسبت پیدا شود. آن زمان خود آن 
صورت نفی می‌شود اما باید که شخص متوجه آن صورت را نفی : 0 

و هم وی گفته است در معنی کلمۀ طیبه: SESS SLI sS‏ 
و صور اشيا به آن عین واحد که مقصود و مطلوب همۀ سالکان است و اثبات عبارت 
ات ان مشاهده کردن »ان غین دز ههه ضور و انها راعین ان واحد ددن پس لا اله 
کی ان ضور توقم کر ن فی اتو راڪ نة آن ک اصل است و الإ الله نح 
این معنی واحد است که به اين صور می‌نماید.» 


در اوایل حال به تحصیل علوم اشتغال داشته‌اند و کتب متداوله کرده بوده‌اند و جمعیت 
صوری نیز داشته‌اند. چون داعیة این طریق پیدا کرده‌اند ترک و تجرید تمام کرده به 
صحبت مولانا نظام الذين پیوسته‌اند. 

می‌گفتند که: «بعد از چندٍ سال که به صحبت ایشان مُشژف بودم. مرا داعیة زیارت 
حرمین شریفین زادهما الله تعالی تشریفا و تکریما قوی شد. از ایشان اجازت 
خواستم, فرمودند که: هرچند می‌نگرم ترا امسال در ميان قافلة حاجيان نمی‌بینم و 
پیش از آن واقعه‌ها دیده بودم_ که از آن منوهم می‌بودم و ایشان گفته بودند که: 
مترس! گفتند: چون می‌روی, آن واقعه‌ها را به خدمت مولانا زین الڈین عرض که 
مردی مُتشڑع است و بر جادۀ سنت ثابت و مراد ایشان خدمت شيخ زین الذين خوافی 
بود رحمه الله تعالی که ان روز در خراسان در مقام ارشاد و شیخوخت متعين بودند. 
چون به خراسان رسیدم, رفتن به حجچ چنانچه مولانا نظام الدین گفته بودند در توقف 
افتاد و بعد از ان به سالهای بسیار میسر شد. 

و چون به خدمت شیخ زین الدین رسیدم و آن واقعه‌ها عرض کردم ایشان فرمودند 
که: با ما بیعت کن و در قید ارادت ما درای! گفتم: عزیزی که این طریقه از ایشان 
گرفته‌ام هنوز در قید حیات‌اند. شما امینی‌اید. اگر می‌دانید که در طریقت این طایفه 
این جایز است, چنان کنم. ایشان فرمودند که: استخاره کن! گفتم: مرا بر استخارۂځ 
خود اعتماد نیست. شما استخاره کنید! گفتند: تو استخاره کن؛ که ما هم استخاره 
کنیم. چون شب رسیيد. استخاره کردم ديدم که طبقة خواجگان به زیارتگاه هری که 
خدمت شيخ آن وقت آنجا بودند درآمدند ودرختها را می‌کندند و دیوارها می‌افکندند. و 
آثار قهر و غضب بر ایشان ظاهر بود. E O‏ 
طریقة دیگر درآیم. خاطر من فارغ شد پای دراز کردم و به آسودگی در خواب شدم. 
خون تافذاد به مچلش شخ درامدمه تی آن: کمن واة خودت ایشان کو دفر 


247 


طریق یکی است و همه به يکي باز می‌گردد. به همان طریق خود مشغول باش ! اگر 
واقعه‌ای افتد یا مشکلی پیش آید. با ما بگوی آن قدر که توانیم مدد کنیم.» 
بر خدمت مولوی غلبه و استیلای معنیی که به آن مشغولی می‌کردند ظاهر بود به 
اندک توجهی آثار غیبت و کیفیت بیخودی روی می‌نمود. کفنی :را که بر ان :مغنی و قوق 
فود توف ان می زد که مدو انان زاوا تھی اند زاوال که نه صخت اسان 
رسیدم در مسجد جامع پیش ایشان نشسته بودم. ایشان چنانکه عادت ایشان بود از 
خود غات سند مرا کماں ان شد که فر اشان ترا خوات می اک کنو واک سناع 
به استراحتی اشتغال نمایید, دور نمی‌نماید.» ایشان تبسم نمودند که: «مگر اعتقاد 
نداری که ما را ورای خواب امر دیگر می‌باشد؟» 
زوزی هی کفنند که ڈعھی: از دروناں. فرق ان چوا و قاری جر ان 
نمی‌توانند کرد که در خود خفتی که بعد از خواب می‌باشد می‌یابند والا کیفیت مشغولی 
ایشان در خواب و بیداری بر یک طریقه است. بلکه در حالت خواب ب که بعض موانع 
رفع می شود ضائی تر و قوی تز می اشد و فرا گان چنان:اشته کهآ نچه می فد 
اشارت :جال جود می کرذند. والله الى اعله. 
یکی از درویشان که به صحبت ایشان می‌رسید. چنین حکایت کرد که: «مرا در 
مجالس وعظ که معارف درویشان می‌گذشت. تغپیر بسیا ر می‌شدو فریاد و نعرة 
ضار کی ردم و آنآ ن :ھجوت می وده یک روز آن را با ایشان گفتم. گفتند: هر وقت 
که ترا تغییر می‌افتد. مرا به خاطر درمی‌ار! در ان وقت که ایشان به سفر حجاز رفته 
بودند مرا در یکی از مدرسه‌ها که آنجا عزیزی وعظ می‌گفت. آغاز تغییر شدن گرفت. 
به ایشان توجه کردم ديدم که از در مدرسه درآمدند و پیش من رسیدند. و دو دست 
خود را بر دوشهای من نهادند. من از خود بیرون رفتم و بیهوش افتادم. ان زمان را که 
به حال خود آمدم مجلس وعظ برشکسته بود و اهل مجلس رفته بودند و آفتاب به 
من رسیده بود و آن روز آخرین پنجشنبه بود از ماه رمضان که بعد از آن تا عید دیگر 
پنجشنبه نبود. آن را در خاطر گرفتم که چون از مکه بیایند با ایشان بگویم. چون 
ایشان از مکه تشریف اوردند و به خدمت ایشان مُشرٌّف شدم و جمعی پیش | 
بودند که نتوانستم که آن را با ایشان بگویم» روی به من کردند و گفتند: e‏ 
که بعد از آن تا عید پنجشنبة دیگر ني نیود.» 
OT I O TT‏ 
الأغرى. تة شن و تفانمانة 


6- خواجه عبیدالله» ادام الله برکات وجوده علی مفارق 
الطالبين 

امروز مظهر آیات و مجمع کرامات وولايات طبقة خواجگان و رابطة التيام 9 واسطة 
اذام اا راان ن الل الى اروا د فف ت خو اجه و لاان و 
aT‏ اة امیدواری چنان است که به برکت وجودشریف ایشان التیام و 
انتظام این سلسله الی یوم القیام امتداد یابد. هرچند از این فقیر امثال این سخنان 
صورت گستاخی دارد. اما چندان که با خود اندیشه کرد از خود درنیافت که خاطر را بر 
آن قرار تواند داد که این مجموعه که مقصود از جمع آن ذکر معارف و نشر مناقب ایر 
ظافه است ان دک انان کال ماشو لکرم :شوج فاقت ف اخوال آین سلسلة ده 
را به بعضی از کلمات قدسيه که رقمزدۀ خامة معارف نگار ایشان شده است» مسکكية 
الختام گردانید: 
بریدن و تھی شدن دل از غير حق سبحانه دلیل است بر مظهریت دل مرتجلی حق 

ات وا ووت اع کل ار ای اسای قات ی ان ی 
مدر ست جه انت فول کو من ا یوار لات ات نی تمن دن ار اقات 
هرچه وصمت حدوت یافته است میسر نیست. تهی شدن دل موقوف افتاده است بر 


248 


تچلی ذات به وصف احدیت. حصول این معني را بعد از تحقق به ایمان باللّه و برسول 
الله و بماجاء من علد الله ومن علد رشول الله على مراد الله وغلى مراد رشول الله 
اشبات:اشت از .اتخاذ ریاضات که شرنعت از اغد آن هنع نکزدة اشته و دؤام ذکن به 
شرط وجدان مذکور به وصف انکسار و خضوع به کمال متابعت مر رسول راء 
الله عليه و سلم. لیکن هیچ سببی در تحصیل این نسبت قوی‌تر از ان نیست که به 
صدق و نیاز تمام مجالست به جماعتی لازم وقت خود گرداند که باطن ایشان مظهر 
این تجلی گشته باشد و به سطوت این تجلی جسبان وجود غیر از پیش بصیرت ایشان 
برداشته شده و از شهود غیری به تمامی آزاد گشته. و به فنای حقیقی از مزاحمت 
شعور به خود و غير خود خلاص گشته. بعد از تحقق به فنا حق سبحانه ایشان را از 
نزد خود به وجود موهوب حقانی مُشژف گردانیده از بیخودی وسکر حال افاقت یافته. 
دیگران را واسطۀ حصول سعادت حقیقیّه که عبارت از فنا و بقا است» شده. در این 
مقام هیچ چیز از ممکنات, ایشان را از شهود حق سبحانه محجوب نتواند گردانید. پس 
واخت بر آدکا ان که :در تخلیص از کرفنارۍ دل و جود ا کوان که ته جفقت ججات 
عبارت از این گرفقتاری انست:. به اشټاټی که ښټ خلاصئ می شود تشک نموده خود 
را پیش از مردن خلاص گردانند. اگر مناسب استعداد خود اشتغال به ذکر دانند تقصیر 
SCS lG‏ 
شهود د ل از گرفتاری زودتر خلاص می‌شود خود را به صحبت این برگزیدگان به 
نگاهداشت آداب صحبت الزام کنند. زمان خلاصی دل از گرفتاری به غير حق به 
حقیقت زمان وصول و شهود است. چون دل از مزاحمت شعور به وجود غير نجات 
یافت. غیر گرفتاری به شهود حقٌ سبحانه هیچ نیست. 
EES SNES N‏ 
غ لار رو کل یر و زان در نکززان تفن كه تير اجه هماند 
ا ا شاد باش ای عشق شرکت 
س gÈËوززفت‏ 


زمان غیبت از مادون حق سبحانه به حقیقت زمان وصول و شهود و وجود است زيادت 

ار ان ست که به کم [نما:الاعفال انها آزیات کشی :و و جود بیش از هکین 

دران بخ ارات دون راز الان جه این اة عالن هزد ا یور ائ کی 

مقدمة فناست, و مبشر است به ظهور تباشیر صبح سعادت و وصول از مطلع احديت 

که استغراق و استهلاک است در شهود ذات بی مزاحمت شعور به وجود غیری. بلکه 

در این مقام اگر ترقی واقع شود شعورش از ذوق تجلیات اسما نیز منقطع شود. 

اشارت :ان بززگ به این فرموده است که سالک می‌تواند بود که متصف شود به 

اوضا ت خن سات و عدر اظ چه از وصل مقصود شهود ذاتی است 

بی مزاحمت شعور به وجود کثرتی مرتبة اتصاف به اوصاف مرتبة تجلیات صفات است 

بی کثرت ازوجهی متعذر است. 

اکر خواهۍ که درمقام حضور اا کی خان ار مک و وشوش رطان اراد یا نی 

بلکه ملک را اطلاع بر حضور تو نشود, بلکه نفس ترا وقوفی بر حضور تو نشود, بر تو 

باد که همنشینی با مردمی کنی که دل ایشان در ذکر ذات مستغرق شده باشد و از 

خود رهایی یافته. تعبیر از این معنی بعضی به شهود وبعضی به وجود کرده‌اند, و بعضی 

به تجلی ذات و بعضی به یادداشت کرده‌اند. اگر این سعادت دست ندهد بايد که 

ذکر یا طريقة توجه و جذبة خواجگان را قبول کردههمگی خود را در ورزش 
ین طریقه برسانی تا بدین دولت عظمی که فوق آن متصور نیست برسی. لفن 5را 


ا متتھن: «وإلی E E N A NE‏ 
ا ا مزد کار و اجرۀ خدمت هم اوست 


249 


عشق ان شعله است کو چون هرچه جز معشوق باقی جمله 


باید که شغل در نگاهداشت آگاهی به این وصف بود که در خروج و دخول نفس واقف 
باشد که در نسبت حضور مع اللّه فتوری واقع نشود, تا برسد به آنجا که بی تکلف 
دات و هار ف ورل اد وھ کلت وا ان یا 
دل دور کند. گاه باشد که او را از خود تمام بستانند. نه از خودش خبر بود نه ازوقوف 
1 به مقصود. بايد که چون او را به خود دهند بر طریقۀ مقژره در نگاهداشت نسبت 
آگاهی کمال سعی به جای آرد تا فتوری به واسطة عوارض نفسانيّه به او راه نیابد. و 
دوام التجا و افتقار به صفت انکسار به جناب حقٌ سبحانه قوی‌ترین سببی است در 
دوام این نسبت, بايد که همیشه از حق سبحانه به وصف نیاز بقای این صفت جوید۔ 
اگر ! به عمر ابدی در نگاهداشت این نسبت سعی کند. هنوز حق او گزارده نشود, عَريمٌ 
اى ينه گویا در شأن این نسبت است. 

معنی مشاهده نه آن است که حقٌ را سبحانه به حاسّۀ سه بصر توان دید چون لمعه‌ای از 
انواز بی‌نهایت بز ارواخ و اشباح تاختن آرد: جمله کان لم نکن چنان تست گردند که از 
ایشان ته تام ماند و نه تشان: تله این نهان مغنۍ ست که چون خضوز دل ته 
حقیقت ذکر که منزه است از حرف و صوت به واسطة مواظبت بر ذکر به درجه‌ای 
ترقی کند که دیگری را در حقیقت دل گنجایی نماند و در این حال دل را مُشاهد گویند 
و حق را شاهد. و کمال ذوق از این مشاهده وقتی دست دهد که آگاهی او از وصف 
حضور بشود. حضوری باشد بی مزاحمت شعور به حضور. چه به مقدار شعور به 
حضور نقصانی در حضور به حقٌ سبحانه واقع شود ذات مقدس او از آن برتر است 
که در دیدۀ بصیرت دل اید فکیف که در نظر حسنٌ؟ از اینجاست که عطش 
متعطشان زلال,وصال ! به مشاهدۀ سژڑی هرگز تسکین نیابد, بلکه تشنگی برایشان 
زیادت گردد. واللّه اعلم بحقايق الأمور. 

رهانیدن مرغ لاهوتی. که محبوس قفس ناسوتی است, بی تأثیر جذبه‌ای که لازم است 
مقام مچبوبی را که,باز بسته به متابعت مصطفوی است, مپسر نگردد. فعلیک باتباعه 
صلى الله عليه و سلّم إن كنت متوجْهاً الى حقيقة الكقائق التي لهلوجه فيي كل موجود 
و په تحفقتِ الموجودات. گوئيا اشارت «وَلِلّه المَسرق والمَغْرب, قايتما ثولوا َنَم وجه 
اللّه(115/بقره)» به این حقیقت است. اینجا بدانی «وَهُوَ مَعَگُم»(4/حدید) از کجاست. 
او به مااز مابسی نزدیکتر داند ان کس کو زخود دارد خبر 


وار اعات کی امت که دل دا مرو اھ و کچ ها 
کر حرارت قلبش نگذارد که محبت دنیا گرد حریم دل گردد. تا چنان گردد که 
اندیشه‌اش جز حق سبحانه هیچ نباشد. 

فیض نخستین را مظاهر کثیره است. هرچه موجود است او را از تجلی ذاتی نصیب 
انست: که آن: زا وجه خاصض می گوبنذ: این وجه را انجذاب به حق سبحانه واقع است به 
حسب دوام توجه اگر تباشیر اسم الهادي از تصرف اشم الفضل نجات یابد, به دوام 
انجذابش به ذات مقدسه از خود بکلی نیست شده» به مهیمن ملحق شده غير از حق 
ا وا وا رل ار اکر ا ل ر و اا 
ذات گم کند. گرفتار خود گشته جز خود نبیند و جز خود نداندہ همه آن کند که ظلمتش 
بر ظلمت افزاید. همیشه محجوب و ممنوع از شهود وحدت گردد. نه او را روح در 
طاعت باشد. بلکه طاعت نیز نباشد. همة عذابهای دنیوی و اخروی و صوری و معنوی 
را مستعد و مهيا گردد. خلاصی از این بلیه را اسباب است از توبة تَصّوح و مباشرت 
اعمال صالحه. وا ار ی ا ا وو ا 
خود رهایی یافته‌اند. قیام نماید بتمامی خود را در ایشان گم کند. رزقنا الله و اتاكم. 


250 


دانی کهاپیر کھت ؟ پھر ان کن اسة که .اه فر رول صلى الله عله و فلم 
نیست از او نیست شده باشد و آنچه نه از اوست صلی الله علیه و سلّم نمانده بلکه 
او و بایست او از او تمام گم شده باشد و او آینه‌ای شده باشد که جز اخلاق و اوصاف 
نبوی در أو هیچ نباشد. در این مقام به واسطة اتصاف به صفات نبۆیه. مظهر تصرف 
خو شنخانه: کسه و بد تصرف الھی در بواطن مستعدان تصرف کرده و تمام از خود 
خالی شده و به مراد حقٌ سبحانه .ایستاده. 

از بس که در کنار همی گیرد آن نگار بگرفت بوی یار و رها کرد بوی طین 


مرید آن که به تأثیر آتش ارادت بایست او سوخته باشد, و از مرادات او هیچ نمانده و 
به بصیرت دل در آیينة پیر جمال مراد دیدهء روی از مجموع قبله‌ها گردانیده و قبلة او 
جال پیر کشته و در بندگی پیر از آزادی فارع آمڌة. و سر نبان جز بر استانه پیر 

نینداخته و اعراض از مجموع کرده. سعادت خود را در قبول او دانسته و شقاوت خود 
را در رد او بلکه رقم نیستی بر ناصیة وجود کشیده و از تفرقۀ شعور به وجود غير پیر 
آن را که در سرای نگاری است فارغ از باغ و بوستان و تماشای لاله زار 


ارسر“ 


اگر پرسند که: «توحید چیست؟» بگو: «تخلیص دل و تجرید او از آگاهی به غير حق. 
سبحانه.» 


اگر پرسند: «وحدت چیست؟» بگو: «خلاصی دل از علم و شعور به وجود غير حق. 


اگر پرسند: «اتحاد چیسد «$C‏ یکو «استغراق در هستی حق. سبحانه.» 
اکر پزسشنه «شغادت چیست؟» یگ :«خلاضی از خود به دید حو سبحانة € 
اکر یزسند «شگاوت چیست ؟» بکو: «به: خود درماندن :و ار خو بازماندن.» 
اگر پرسند: «وصل چیست؟» بگو: «نسیان خود به شهود نور وجود حق.» 
اگر پرسند: «فصل چیست؟» بگو: «جدا کردن سڑ از غير حق. سبحانه.» 
اگر پرسند: «سکر چیست؟» بگو: «ظاهر شدن حالی بر دل که دل نتواند که پوشيده 
دازد چیزی را که پوشیذن آن چیز پیش از این حال واجب است.» 
شبی سخن در محبّت ذاتیّه می‌رفت که عبارت از ارتباط و تعشفُی است به حضرت 
خی سان تیان که آن را ست داید ا هوی اشد که هنل و انخذایی اسه 
که بر دفع ان قدرت نباشد. فرمودند که: «از دو پسرک در نواحی تاشکند این نسبت را 
يافتيم. یکی دایم به گرد حلقة اصحاب ما می‌گشت و از دور می‌نشست و گردن کج 
می‌کرد. یک روز به جهت طهارت برخاستم. به جانب ابریق طها رت مسارعت نمود 
چون فارغ شدم, از وی پرسیدم که: سبب آمدن تو اینجا چیست و چند گرد این صحبت 
می‌گردی؟ گفت: ؛ من هم نمی‌دانم. اين قدر می‌دانم که هرگاه اينجا فی انه در باطن 
خود کششی به حضرت حق سبحانه باز می‌یابم و خود را از همة بایستها خالی می‌بینم 
و از آن لڈتی عظیم به من می‌رسد و چون بیرون می‌روم از آن نسبت تهی مي‌شوم. 
O AR O ay‏ وران 
واک فرام تیار ت وی لی کار دا و و اص وار ار اعون می دای 
گفتم: او را عذر خواهید! هرچند مبالغه کردند. سود نداشت. آخر در گریه شد و 
اکطراب شار ردو قت ار طا رار این جه قا وة کمن آنا ا و در 
بیرون مرا مردم مشوش کردند و باطن من در کشاکش بایستها افتد و از این نسبت 
جمعبت که اينجا از خود باز می‌یابم دور افتم؟ ياران وی را معذور داشتند. کار او به 
جابی رسید که مغلوب این نسبت شد به مثابه‌ای که پارها راه خاتۀ خود گم می‌کرد. و 
هرگاه که مرا با او مهمٌّی بودی چون از منزل بیرون آمدمی,» یا بر در خانه بودی یا 
راه بودی. و چون خواستمی که او را کاری فرمایم ان کار را کرده بودی یا می‌کردی.» 


251 


خدمت خواجه عبیدالله,فرمودند که: «مولانا حسام الڈین شاشی از اصحاب امیر 
حمزه فرزند امیر سید کلال بود رحمهم الله سبحانه و استغراق تمام داشت. وی را به 
قضای بخارا تکلیف کرده بودند. در محکمةٌ وی حاضر می‌شدم در مقابلة وی پنجره‌ای 
بود که من وی را می‌دیدم و وی مرا نمی‌دید. آنچا فی‌نشستم و نظارة :وی هی کرذة 
هرگز از وی دُهولی و فتوری فهم نکردم.» 
و هم ایشان فرمودند که: «خدمت مولانا حسام الدين رة الله می‌گفت که: این کار 
را هیچ لباسی از اشتغال , به افاده و استفاده در صورت اهل علم بهتر نیست.» 
و هم ایشان فرمودند که: «خواجة بزرگ را قدس سژه در خواب ديدم که در من 
تصرف کردند و من بیخود بیفتادم. چون با خود آمدم. خواجه از من گذشته بودند. 
خواستم که در عقب بروم, پایهای من درهم می‌پیچید. به محنت بسیار به خواجه 
رسیدم۔ فرمودند که: مبارک باد!» 
و هم ایشان فرمودند که: «یک بار دیگر خواجه محمد پارسا را در خواب دیدم. خواست 
که در من تصرف کند. اما میسر نشد. همانا که جهت آن بوده باشد که خواجة بزرگ 
تصرف کرده بودند.» 
این فقیر در زمانی که به بخارا رسیدم و به شرف خدمت حضرت مولانا حسام الڈین 
مولانا حمید الڈین شاشی مُشژف شدم, در این فقیر اضطراب و اضطراری بود. 
ایشان هودد و و اتار است. E‏ مراقبه عبارت از این انتظار 
که طهورش از علب محبت آست راهبر جز اين اتتطار تیست» 

گر ندارم از شکر جز نا این بسی بهتر که اندر کام زهر 


xxx 


آسمان نسبت به عرش أف فرود ورنه بس عالی است پیش خاک تود 


چون امثال ما فقيران را E Sa a‏ 
اين چنين گفت و گوی شیرین‌تر می‌نماید از اشتغال به غیر این گفت و گوی: رز فا الله 
و آثاکم انتظاراً نينا عا بخرمة محمد صلى الله عليه و سلم. 
از ذکر بعض احوال و اقوأل خانوادۀ خواجگان و بيان روش طریقت ایشان. به تخحصیص 
حدمت خو اجه پهادالڈین و اضخاتے: فشان فس الله تعالی اسرارهم معلوم شد که 
طريقة ایشان اعتقاد اهل سنت و جماعت است و اطاعت احکام شریعت و اثباع سنن 
سد المرسلین صلی الله عليه و سلم و دوام عبودت که عبارت است از دوام ن 
به جناب حقٌ سبحانه بی‌مزاحمت شعور به وجود غیری. یفن کو و ھی کے تھی این 
عزیزان کنند. به واسطة آن تواند بود که ظلمت هوی و بدعت ظاهر و باطن ایشان را 
فرو گرفته است و رَمَد حسد و عصبیت دیدۀ بصیرت ایشان را کور ساخته. لاجرم 
انوار هدایت و آثار ولايت ایشان را نبینند و اين نابینابی خود را به جحود و انکار آن انوار 
انار که از فرق اا فزت کرفةاست. اظهار کنندہ شات هات! 
نقشبندیه عجب قافله سالارانند که برند از ره پنهان به حرم قافله را 
از دل سالک ره جاذبۀ صحبتشان می‌بردوسوسة خلوت و فکر چله را 
اصرق کر ند ایق طانف را طن کاش لله که نرارم: که رتان این کله 
ق ور را 
ال أ لهند ا 2 ا .د ور 


7- شيخ ابوالحسن بستی» رحمه الله تعالى 
وی چون خواجه یوسف همدانی از اصحاب شیح ابوعلی فارمدی است, 9 این رباعی 


252 


قشل وین خاک از رشا لقنن لفات اتی لوه میود ار ان وة 
است: 
دیدیم نهان NS‏ واصل جهان وز علّت و عار ET‏ آسان 
ن نور سيه ز قط برتر دان وان نھ به اتن اتد و تة ان 


8 شخ خن شگاک شاقن زرحهة الله الى 
وی از اصضحات شخ اآنوالخنسن شتی اشت وخانقاه نشکاکیه: که دن شخان است و 
خد ركن الذين علاء الذوله رخمة الله الى دو اوانل دن اناا مى بودة و ارنغات 
بز اور دة و بعض املاک در آنجا وقف کرده. منسوب به وی است. 


89 محمد بن وة الخويتى: زر خمة الله تعالى 
کنیت وی ابوعبدالله است, از اصحاب شیخ ابوالحسن بستی است. وی به علوم 
ظاهری و باطنی اراسته بوده است. 
غتن .الات ر کی ار وات جو ھی کوید کو و کے کسی ان ان طانفة کله 
ظاهری داند. خواجة اقام ابوحامد غزالی و برادرش شيخ احمد غرالی از این جمله‌اند و 
خواجه امام محمد حَمٌویه بگویان نیز از این جمله است. چه دانم که علم داند و از 
بزرگان است در سلوک. Ls‏ است در تصوف سلوة الطالبين نام و در انجا 
بسی حقایق و دقایق این طریق درج کرده است. 


0- عین القضات همدانی» قدڈس الله تعالی سژه 

کنیت و نام وی ابوالفضایل عبدالله بن محمد المیاتجی است, و عين القضات لقب وى 
است. با شيخ محمد بن حَمُویه صحبت داشته است و با شیخ امام احمد غزالی نیز و 
فضایل و کمالات صوری و معنوی وی از مصنفات وی ظاهر است, چه عربی» و چه 
فارسى. ان قدر کشف حقايق و شرح دقایق که وی کرده است, کم کسی کرده است. 
و از وی خوارق عادات چون احیا و اماتت به ظهور امده و میان وی و حضرت شيخ 
احمد مکاتبات و مراسلات بسیار است. و از ان جمله رسالۀ عيتیه است که شيخ به 
IC LC N‏ 
نيیست . 
عين القضات در كتاب زبدة الحقايق می‌گوید که: «بعد از آن که از گفت و گوی علوم 
رسمی ملول شدم, به مطالعة مصتفات حجُة الاسلام اشتغال نمودم و مدت چهار سال 
در آن بودم» چون مقصود خود از آن حاصل کردم. پنداشتم که به مقصود خود واصل 
تدم با خود گفتم: 

ازل مزل رب ينب و رباب ازع قهذا مَربع الأگباب 


E O O E 
مدت یک سال در این بماندم. ناگاه شندى: و مولايئ: الشسخ الاماة سلطان الطريقة‎ 

ا دال ال وال الى د فان هة مرجي و ةا 5ة 
در صحبت وی در بیست ر وز بر من چیزی ظاهر شد که از من و طلب من غير خود 
دای کا ا ماتا لار اکوق ای تف ر عل و دران 4 
اگر چنانچه عمر نوح یابم و در این طلب فانی سازم هیچ نکرده باشم و آن چیز همة 
عالم را فرو گرفته است, چشم من بر هیچ چیز نیفتد که روی وی را در آن نبینم» و هر 
نفسی که نه استغراق من در آن بیفزاید بر من مبارک مباد!» 

و هم وی گفته که: «پدرم و من و جماعتی از ايمة شهر ما حاضر بودند در خانة مقدم 
صوفی, پس ما رقص می‌کردیم و بوسعید ترمذی بیتکی می‌گفت. پدرم بنگریست. 
گفت: خواجه احمد غزالی را قداس سژه ديدم که با ما رقص می‌کرد و لباس او چنین و 


253 


چنین بود و نشان می‌داد. بوسعید گفت: مرگم آرزوست. ن فة . بمير. ! در حال 
بیهوش شد و بمرد. مُفتی وقت حاضر بود گفت: چون زنده را مرده می‌کنی. مرده را 
نیز زنده توانی کرد؟ گفتم: مرده کیست؟ گفت: فقيه محمود. گفتة' خداوندا! فقیه 
محمود را زنده گردان! در ساعت زنده شد.» 

و هم وی گفته: «ای عزیز! کاری که با غیری منسوب بینی به جز از خدای تعالی آن, 
مجازی می‌دان نه حقیقی. فاعل حقیقی خدا را دان! آنجا که گفت: فل : يَوفَيكُمْ مَلَک 
الْمُوب (11/سجده). مجازی می‌دان! ,حقيقټش آن باشد که: لله 7 بتوفى الألْقُسنَ حينَ 
2وا( 42ز ھن را6 هودن محمد صلی الله عليه و سلم مجازی دان و فز اة 
کردن ابلیس مجازی می دان! يُضل مَنَ يَشاءٌ ويَهدي مَنْ يَشاءٌ(93/نحل يا 8/فاطر) 
حقیقت می‌دان! گیرم که خلق را اضلال, ابلیس می‌کند ابلیس را بدین صفت که 
آفرید؟ مگر موسی عليه السلام از بهر این می‌گفت: إن هی إلا فثتثک(155/اعراف). 


گنه بلغاریان را نیز هم نیست بگویم گر تو بتوانی شنیدن 
خدایا این بلا و فتنه از تست ولیکن کس نمی‌یارد خجیدن 
همی آرند ترکان را ز بلغفار ز بهر پبردة مردم دري دن 
لب 9 دندان آن خوبان چون ماه بدين خوبی نبایست افری دن 


461 تىح ركه همدانی» رحمه الله تعالىی 
فين القضات زخمه الله غالن در مضتفات خود ار وی حکایت: کن یک جا می گوید: 
«برکه جز فاتحه و سوره‌ای چند از قرآن یاد ندارد و ان نیز بشرط بر نتواند خواند و 
قال يقول نداند که چه بوده وگر راست پرسی حدیث موزون به زبان همدانی هم نداند 
کردن. ولیکن فی‌دانم که قران او داند درست»؛ و من تی دات الا کی از ان فان 
بعض هم نه از راه فشر و عبر ان دانسته‌ام. از راه خدمت او دانسته‌ام. .« 
و جای دیگر گفته است که: «از خواجه احمد غزالی شنیدم که گفت: هرگز شیخ 
انوالقاسنع گڑگانی نگفتی که: ابلیس, چون نام او بردی گفتی که: خواجة خواجگان و 
سر مهجوران! چون این حکایت با برکه قدّس سڑژه گفتم. گفت: سر مهجوران به 
است که خواجة خواجگان .« 
و جای دیگر گفته که: «برکه رضی الله عنه حکایت کرد که: مردی بود فرزند خود را 
گفت: هرگز ریش گاو بوده‌ای؟ گفت: ریش گاو که بود و چه بود؟ گفت: ان که بامداد 
از 0 رانید کون اوور کجی ابم شر کشک اآی پرا نا من نودام ریش کاو 
بوده‌ام.» 


2- شيخ فتحه» رحمه الله تعالی 
ی لفات در خا ت خود اد وی چان کن کے چا ھی کوت که واو فی دة 
که فتحه گفت: از خدای تعالی شر به خلق نرسد.» 
و جای دیگر می‌گوید که: «از برکه قڈس سژه شنیدم که فتحه گفتی: ابلیس گفت: در 
عالم از من سیاه گلیم‌تر فتحه بود و بس و از این سخن بگریست.» 
و جای دیگر گفته که: «پیران چون کامل باشند دانند که هر مریدی به کدام مقام رسد 
به عاقبت کار, چنانکه از فتحه بسیار شنیده بودند که فلان را قدم فلان خواهد بود و 
فلان را قدم فلان.» 


الله نخ 
در علوم ظاهر و باطن بکمال بوده است. مصنُفات 9 لفاك بسیار دارد. نسب وی 


254 


به دوازده واسطه اوک ف و ر کیال کی یرو ی وی 
شيخ احمد غزالی انت 

وی در کتاپ آداب المريدين گفته اپست: واوا ,على ,ان الفقير أفضل من الغنى, اذا 
کان مقرونا بالرّضا. قان ٠ا‏ فخ تقول ال صلى اللة عة و اة اليد العليا خيز 
فن الد الشعلى. قيل له اليد العليا تنال الفضيلة باخراج مافيها. واليد السفلى تجد 
المنقصة بحصول الشىء فيهاء ففى تفضيل السخاء و العطاء دليل على فضل الفقر. 
قهن فكل الفنى:للأفاق. و العظاء على الفقز كان كمن قضل المعضة فلى الطاعة 
لفضل الثوبة.» 

در تاریخ امام یافعی فی‌گوند که «یکی از اصحاب شيخ ابوالتجیب سهروردی رحمه 
الله گفت که: روزی با شیخ در بازار بغداد می‌گذشتم. به دکان قصابی رسیدیم. 
گوسفندی آویخته بود. شیخ بایستاد و گفت: این گوسفند می‌گوید که: من مرده‌ام نه 
کشته. قصاب بیخود بیفتاد. چون به خود بازآمد. به صحت قول شیخ اقرار کرد و تایب 
لتىد. »> 

و فی :رضن الله فته فى شور سه تلات و سن و خمسفانة. 


وی از اصحاب شیخ ابوالتجیب سهروردی است, در تکمیل ناقصان و تربیت مریدان و 
کفتف ۔وقات انشاں کال تمام دا شه است: 

شيخ نجم الدین کبری در كتاب فواتح الجمال آورده است که: «چون به خدمت شيخ 
عمار رسیدم و به اذن وی به خلوت درآمدم؛ به خاطر گذشت که چون اکتساب علوم 
ظاهری کرده‌ام. چون فتوحات غیبی دست دهد آن را بر سرهای منبر به طالبان حق 
برسانم. چون به این نیت به خلوت درآمدم, اتمام خلوت میسر نشد. e‏ 
فرمود: اول تصحیح نیت کن بعد از آن به خلوت درآی! پرتو نور باطن او بر دل من 
تافت. کتابها را وقف کردم و جامه‌ها را به فقرا بخشیدم, به غير یک جبه که پوشیده 
بودم و گفتم: این خلوتخانه قبر من است و این جبه کفن, مرا دیگر امکان بیرون آمدن 
نیست . و عزم کردم که اگر داعیة بیرون آمدن غالب شود آن جبه را پاره سازم تا 
ساتر عورت نماند و استحیا مانع خروج شود. تخ کر طن ظز کرد و گقفت: درای که 
نیت درست ساختی! چون درآمدم. اتمام خلوت دست داد و به یمن همت شيخ ابواب 
فتوحات بر من بگشاد.» 


5- شیخ روزبهان کبیر مصری» قدس الله تعالی سژه 


وی کازرونی الاصل است. اما در مصر می بوده. از مریدان شیح ابوالنجیب سهروردی 
است. در اکثر اوقات در مقام استغراق می‌بوده و شيخ نجم الدین کبری به صحبت وی 
رسیده و انجا به ریاضت اشتغال نموده و خلوتها نشسته و شيخ روزبهان وی را به 
دامادی قبول کرده و وی را از دختر شيخ دو پسر امده. 

و فى كتاب تحفة اليررة: «سمعتٌ شيخناء ابا الجثاب, يقول: ECE‏ 
بقول: قل لي مراراً آترٌک الصّلوة! فاٹک لاتحتاج الیها. فقلٹ: یا رب اثی لا آطیق ذآک, 
کلفنی شیئاً آخر!» 


6- شيخ اسماعیل قصری,» قدذس الله تعالی سره 
وی نیز از اصحاب شیخ ابوالنجیب سهروردی است و شیخ نجم الدین به صحبت وی 
رسيده است و خرقة اصل از دست وی پوشیيده است. و وی از محمد بن مانکیل, 9 
وی از محمد بن داود. المعروف بخادم الفقراء و وى از ابوالعباس ادریس. و وى از 
ابوالقاسم بن رمضان و وی از ابویعقوب طبری و وی از ابوعبدالله بن عثمان؛ و وی از 
ابویعقوب تهرجوری؛ و وی از ابویعقوب سوسی, و وی از عبدالواحد بن زید» و وی از 


255 


کل بن واد فسن الله الي اروا خخ و وئ ادامرا لوین فلی ن ابن طالت 
رضی الله تعالی عنه و وی از حضرت رسالت, صلی الله عليه و على آله و سلم. کذا 
ذكزة. الشخ :زك الأين علاءالولة السمانن كذس, الله الى شه قى تعض محفات. 


7 تخ جم الوين الكيرى: قن الله تخالى زوحة 
کنیت وی ابوالجناب است, و نام وی احمد بن عمر الخیوقی و لقب وی کبری. 
و کف اند کہ وی را کری ار ان لقت کردا کټ در اؤان ځوانۍ که به خضل علوم 
مشغول بود با هر که مناظره و مباچثه کردی بر وی غالب آمدی. فَلَقَبّوه بهذا السّبَب 
الطامة الكبرى, ثم غلّب عليه ذلك اللقب فحذفوا الطامة و لقبوه بالكبرى. و هذا وجه 

قله جمافة من اأضحاه فن بوق هم و قال تعضهم هو مهدود فح الباء 
الفوحدة ائ قو كه الکتراء جمع تكسير للكيبر. و الطحيح الاؤل. كذا في تاريخ الامام 
الائ خمد الله جا 
A E SS‏ 
هر که افتادی به مرتبة ولایت رسیدی. 
روزی بازرگانی بر سبیل تفرج به خانقاه شیخ درآمد. شیخ حالتی قوی داشت, نظرش 
بر ان بازرگان افتاد. در حال به مرتبة ولایت رسید. شيخ پرسید که: «از کدام 
مملکتی؟» گفت: «از فلان مملکت.» وی را اجازت ارشاد نوشت تادر مملکت خود 
خلق را به حق ارشاد کند. 
روزی شيخ با اصحاب نشسته بودند. بازی در هوا صعوه‌ای را دنبال کرده بود. ناگاه 
نظر شيخ بر آن صعوه افتاد. صعوه برگشت و باز را گرفته پیش شيخ فرود آوردږ 
o Ra‏ ا ال حون وا ر هة الله 
تعالی. که یکی از مریدان شیخ بود به خاطر گذشت که: «آیا در این امت کسی باشد 
که صحبت وی در سگ اثر بکند؟» شیخ به نور فراست دانست, برخاست و به در 
خانقاه رفت و بایستاد. ناگاه سگی آنجا رسید و بایستاد و دنبال می‌جنبانید. شیخ را 
نظر بر وی افتاد. در حال بخشش یافت و متحیر وبیخود شد و روی از شهر بگردانید و 
به گورستان رفت و سر بر ز زمین می‌مالید تا آورده‌اند که هر جا که می‌آمد و می‌رفت 
قريب به پنجاه و شصت سگ گرداگرد او حلقه کردندی. و دست پیش دست نهادندی و 
آواز نکردندی» و هیچ نخوردندی و به حرمت بایستادندی, عاقبت بدان نزدیکی بمرد. 
شیخ فرمود تا وی را دفن کردند و ا عمارت ساختند۔ 
السته را می‌خواند۔ چون به رسید» e‏ در حصضور استاد و جمعی از ایمه 
نشسته بود و شرح السنه می‌خواند. درویشی درامد که وی را نمی‌شناخت. اما از 
تشاخدة وی ر شمام نه شت راو نافت 2 خاک مال ان نماني بسند که 
این جه کمن است؟ه کفند که داین ابافخ فرتری است که ار جملة مجذویان اؤ 
محبوبان حق است. N N RC‏ بامداد به خدمت استاد امد و 
التماسن کرد که بر رند که نه از ت انا ق رونوا اشقا یا .اصحات وات 
کردند. بر در خانقاه بابافرج خادمی بود باباشادان نام چون آن جماعت را دید درون 
رفت و اجازت خواست. بابافرج گفت: «اگر چنانکه به درگاه خداوند تعالی می‌روند 
می‌توانند آمد. گو درآیید! !» شیخ گفت: «چون از نظر بابابهره‌مند شده بودم. معنی 
سخنش دانستم. هرچه پوشیيده بودم بیرون آوردم و دست بر سینه نهادم. استاد و 
اصحاب موافقت کردند. پس پیش بابافرج درآمدیم و بنشستیم. بعد از لحظه‌ای حال بر 
بابا متغیر شد و عظمتی در صورت او پدید آمد و چون قرص آفتاب درخشان گشت,» و 
جامه‌ای که پوشیيده بود بر وی شکافته شد. چون بعد از ساعتی به حال خود بازآمد. 
برځاسښت و آن .جاه راادر من پوشید و گفت: ترا وقت دفتر خواندن نیست. وقت 
است که سر دفتر جهان شوی. حال بر من متغیر شد و باطن من از هرچه غير حق 


256 


چون از آنجا بیرون آمدیم, استاد گفت که: از شرح السّنه اندکی مانده است» به دو سه 
روز آن را بخوان ودیگر تو دانی. چون با سر درس رقتم؛ ا را ديدم که درآمد و 
گفت: دیروز هزار منزل از علم الیقین بگذشتی, امروز باز با سر علم می‌روی؟ من 
درس کردم و به ریاضت و خلوت مشغول گشتم. علوم لدٹی و واردات 
e‏ گفتم: حیفق باشد که آن فوت شود. آن را می‌نوشتم. بابافرج را ديدم 
که از در درآمد و گفت: شيطان ترا تشویش می‌دهد. این سخنان را منويس! دوات و 
فلم را شداخ و خاطر زا از همه بان پرداجتم > 
غلاءالدوله: قداس الله تعالی سه حمع کرد است از شخ قل می کند که: د شخ 
نجم الین کبری به همدان رفت و اجازت حدیث حاصل کرد و شنید که در اسکندریه 
مُحڈّثی بزرگ هست با اسناد عالی. هم از آنچا به,اسکندریه رفت و از وی نیز اجازت 
حاصل کرد و در باز کش سی ر سول را صلی الله عل و لم ر خواب دید و ار ان 
حضرت درخواست کرد که: مرا کنیتی بخش! رسول صلی الله عليه و سلم فرمود که: 
ابوالجتّاب. پرسید که: ابوالجناب مخففه؟ فرمود که: لا مشدده. چون از واقعه باز 
آمد. در معنی این وی را این روی نمود که از دنیا اجتناب می‌باید کرد. در حال تجرید 
کرد و در طلب مرشد مسافر گشت. و به هر کس که می‌رسید ارادت درست 
نمی‌کرد, به سبب آن که دانشمند بود و سر او به هیچ کس فرو نمی‌آمد. 
و چون به ملک خوزستان رسيد. در درپُول درامدو انجا رنجور شد و هیچ کس او را 
فقاقی تفی‌داد که آنجاا نزول کد عاجز گشت. از کسی پرسید که: در اين شهر هيچ 
مسلمانی نباشد که مردم رنجور و غریب را جای دهد تا من آنجا روزی چند بیاسایم؟ 
آن کس گفت: اینجا خانقاهی هست و شیخی,. اگر آنجا روي ترا خدمت کنند. گفت: نام 
او چیست؟ گفت: شیخ اسماعیل قصری. شیخ نجم الدین آنجا رفت. او را جای دادند 
در صُفَه مقابل صُفَهٌ درویشان, و آنجا ساکن شد و رنجوری وی دراز کشید و 
می‌گفت: :این ههه .از ر نخوری چندان رنخ به هن تنیز سند که از اواز شاع اننشان: 
من سماع را به غایت رو و و ل وام کردن: اام 
E e‏ 
سماع برد و زمانی نیک مرا بگردانید و بر روی دیوارم تکیه داد. من گفتم که: در حال 
خواهم افتاد. چون به خود e‏ خود را تندرست دیدم, چنانکه هیچ بیماری در خود 
نمی‌دیدم. مرا ارادت حاصل شد. روز دیگر به خدمت وی رفتم و دست ارادت گرفتم و 
به سلوک مشغول شدم و مدتی آنجا بودم. چون مرا از احوال باطن خبر شد و علم 
وافر داشتم. مرا شبی در خاطر امد که از علم باطن باخبر شدی. علم ظاهر تو از 
شيخ زیادت است. بامداد شیخ مرا طلب کرد و گفت: برخیز و سفر کن! که ترا بر 
عمار یاسر می‌باید رفت. من دانستم که شیخ بر آن خاطر من واقف شد. اما هیچ 
نگفتم و برفتم به خدمت شیخ عمار و آنجا نیز مدتی سلوک کردم و آنجا شبی مرا 
بامداد شيخ عمار قود که: نجم الدین برخیز. به مصر رو به خدمت روزبهان! که این 
هستی را وی به سلی از سر تو بیرون برد. برخاستم و به مصر رفتم. چون به خانقاه 
وی در رفتم. شیخ آنجا نبود و مریدان او همه در مراقبه بودند هیچ کس به من 
نپرداخت. آنجا کسی دیگر بود از وی پرسیدم که: شیخ کدام است؟ گفت: شيخ در 
بیرون است و وضو می‌سازد. من بیرون رفتم شیخ روزبهان را ديدم که در آب اندک 
وضو می‌ساخت. مرا در خاطر آمد که: شیخ نمی‌داند که در این قدر آب وضو جایز _ 
نیست . چگونه شیخی باشد؟ اووضو تمام ساخت و دست بر روی من افشاند. چون اب 
به روی من رسید, در من بیخودیی پیدا شد. شيخ به خانقاه درامد من نیز درامدم و 
ی کے مل ت م مر ای رم مر اں کے ت سلا بار تھ او 
را سلام کنم. همچنان بر پای ایستاده غایب شدم ديدم که: قیامت قایم شده است. 


257 


ودوزخ ظاهر گشته و مردمان را می‌گیرند و به آتش می‌اندازند و بر این راهگذر آتش 
پشته‌ای است و شخصی بر سر آن پشته نشسته است و هرکه می‌گوید که: من تعلق 
او را رها می ند و دیکران :را دز اشن فی اندازند ناگاه مرا بگرفتند و 


E RS‏ من تعلق به وی دارم. مرا رها کردند. من بر پشته بالا رفتم و 
ديدم که شیخ روزبهان است. پیش او رفتم و در پای او افتادم. او سیلیی سخت بر 
قفای من زد چنانکه از قوت آن به روی درافتادم و گفت: بیش از این اهل حق را 
انکار مکن! چون بیفتادم, از غیب بازامدم. شيخ سلام نماز داده بود. پیش رم و در 
پای او افتادم. شیخ در شهادت نیز همچنان سیلی بر قفای من زد و همان بگفت. 
آن رنجوری از باطن من برفت. بعد از آن امر کرد مرا که: بازگرد و به خدمت شيخ 
عمار رو! و چون بازمی گشتم مکتوبی به شیخ عمار نبشت که: هرچند مس داری 
می‌فرست تا زر خالص می‌گردانم و باز بر تو می‌فرستم 
از آنجا به خدمت شیخ عمار آمد و مدتی آنجا بود. NGS‏ 
فرمود که: به خوارزم رو! وی می‌گفت: آنجا مردهان عجب‌اند و این طریق را و 
مشاهده را در قیامت نیز منکرند. گفت: برو و باک مدار! E OD‏ 
زا هتشر گزدانید و مریدان بشټاز تر وی جمع آمدند ونه ارزشاد مشغول شد:» 
چون کفار تتار به خوارزم رسیدند. شيخ اصحاب خود را جمع کرد و زیادت بر شصت 
بودند و سلطان محمد خوارزمشاه گریخته بود. و کفار تتار پنداشتند که وی در خوارزم 
است: و به خوارزم درآمدند. شيخ بعض اصحاب را چون سعدالڈین حمُویی و شيخ 
رضی الڈین علی لالا و غیر ایشان طلب داشت و گفت: «زود بر خیزید و به بلاد خود 
روید که آتشی از خانب مشرق برافزوخت کة ا تردیک به مغرب خواهد تینوخت: اين 
فتنه‌ای است عظیم که در این امت مثل این واقع نشده است!» بعضی از اصحاب 
گفتند: «چه شود که حضرت شيخ دعایی کند. شاید که این از بلاد مسلمانان مُندفع 
شود؟» شيخ فرمود که: «این قضایی است مبرم. دعا دفع آن نمی‌تواند کرد.» پس 
اصحاب التماس کردند که: «چهار پایان آماده است. اگر چنانچه حضرت شیخ نیز با 
اصحاب موافقت کند تا در ملازمت ایشان به خراسان متوجه شوند. دور نمی‌نماید.» 
شيخ فرمود که: «من اینجا شهید خواهم شد و مرا اذن نیست که بیرون روم.» پس 
اصحاب متوجه خراسان شدند. چون کفار بع شهر درآمدنډ, شيخ اصحاب باقی مانده را 
بخواند و گفت: «قومُوا عَلّى اسم الله تقايل في سَبیل اللّهِ!» و به خانه درآمد و خرقة 
E‏ 
جانب پر سنگ کرد و نیزه به دست گرفت و بیرون آمد. چون با کفار مقابل شد در 
روی ایشان سنگ می‌انداخت تا آن غایت که هیچ سنگ نماند. کفار وی را تیر باران 
کردند یک تیر بر سینة مبارک وی آمد بیرون کشید و بینداخت و بر ان برفت. 
گویند که در وقت شهادت پرچم کافری را گرفته بود. بعد از شهادت ده کس نتوانستند 
که وی را از دست شيخ خلاص دهند. عاقبت پرچم وی را ببریدند۔ و بعضی گفته‌اند که 
حضرت مولانا جلال الڈین رومی قڈس سژه در غزلیات خود اشارت به این قصه و به 
انتساب خود به حضرت شیخ کرده. آنجا که گفته است: 

ما از آن محتشمانیم که ساغر گیرند نه از آن مفلسکان که بز لاغر گیرند 

به یکی دست می خالص ایمان نھ یکی دشت دگر پرچم کافن کر ند 

ا 


وكائنت شهادة فذسن الله الى روج كى شهور تة تمان .وة و بمانة: 

حضرت شیخ را مریدان بسیار بوده‌اند. اما چندی از ایشان یگانة جهان و مقتدای زمان 
بوده‌اند. چون شيخ مجد الدین بغدادی و شیخ سعد الدین حمویی و بابا کمال جّندی و 

شيخ رضی الڈین على لالا و شيخ سیف الڈین باژزی و شيخ نجم الڈین رازی و شيخ 

جمال الدین گیلی و بعضی گفته‌اند که: «مولانا بهاءالڈین ولد والد مولانا جلال الڈين 


258 


زومت تر ان اتشان دة انات > فمن الله الى ارواجهه. 


8- شيخ مجدالڈین بغدادی» قدس الله تعالی روحه 
کنیت وي ابوسعید است, و نام وی مجد الدين شرف بن المؤيد بن ابى الفتح البغدادى, 
رحمه الله. وی به اصل از بغداد است. خوارزم شاه از خليفة بغداد التماس طبیبی 
کرد پدر وی را فرستاد و بعضی گفته‌اند از بغدادک است, یکی از دیههای خوارزم. وی 
از مقربان سلطان بود. 
نسح ر کنا لانن غلا ءالا وك قفرمو واشت که وان که ھی کوکد کے وی رک بذاك 
که به صحبت شيخ رسیده. خلاف واقع است. مردی تمام بود اما صورت لطیف 
داشت. وی را شیخ. اول به خدمت متوضا مشغول ساخت. والدۀ وی بشنيد. واو 
طبیبه‌ای بود و شیخ نیز طبیب بود. والدة وی کسی پیش شيخ فرستاد که: فرزند 
مجدالڈین مردی نازک است و این کاری بس عجب است. اگر شیخ بفرماید من ده 
غلام ترک بفرستم تا خدمت متوضا کنند و وی را به خدمت دیگر مشغول کند. شيخ 
E EE O O GD‏ 
پسر ترا تب صفرایی زحمت دهد. من دارو به غلام ترک دهم پسر تو صحت نیابد.» 
شيخ رکن الین علاء الڈوله گفته است که: «روزی یکی از مریدان سلطان بایزید, که 
مردی در حساب بود و کار کرده. با من گفت که: چون است که تو به این خاندان 
ارادت آوردی و سلوک جز به متابعت بایزید کردی؟ گفتم: من این نمی‌دانم؛ اما یک 
نوبت وضو می‌ساختم در اثنای آن دیدم که دیوار قبله بگشاد و از آن سو فضایی پیدا 
شد و آسمان و ستارۀ مشتری می‌نمود. پرسیدم که: این چیست؟ یکی گفت: این نور 
سلطان بایزید است. ساعتی شد. آسمانی دیگر ديدم تمام نوراني همچون خورشید. 
گفتم: این چیست؟ یکی گفت: این نور مجدالدین بغدادی است. آن دزوتئن فتعخت 
شید عد ار آن کفتو این :سکن :ته مه ان ھی گوم که کر مر انت انان عات کی کا 
رچ یی ھچ رت معد ادن را بن لان بازیت اها هر کس راح قالى خواله 
کرده است به مشربی. کر اا و وا ا 
تعالی جهت ثبات قدم او را در آن طریق؛ شیخ او را در اعلی مراتب بر او جلوه کند. و 
اكزنه علن اللخفق رانب ر فامت هدا شود و نشان عاو رته در ابن عالم جز 
متابعت حبیب مطلق صلی الله عليه و سلم نیست. هر کس که متایع‌تر, مرتبة وی 
عالی‌تر.» 
روزی شيخ مجدالڈین با جمعی از درویشان نشسته بود سّکری بر وی غالب شد. 
گفت: «ما بیضة بط بودیم بر کنار دریا. و شيخ ما شيخ نجم الڈين مرغى بود. بال 
تربیت به سر ما فرود اورد تا از بیضه بیرون امدیم. ما چون بچۀ بط بوديم در دريا 
رفتيم و شيخ بر کنار بماند.» شيخ نجم الڈین به نور کرامت ت آن را دانست. بر زبان 
ایشان گذشت که: «در دریا میراد!» شيخ مجد الڈین آن را شنید بترسید. پیش شيخ 
سعدالڈین حمُویی آمد وتضژع بسیار کرد که: «روزی که حضرت شیخ را وقت خوش 
باشد مرا خبر کن تا به حضرت ایم و عذری بخواهم.» وقتی شيخ رادر سماع حال 
خوش شد, شيخ سعدالدین شيخ مجدالدڈین را خبر کرد. شيخ مجدالدین پای برهنه بیامد 
و طشتی پر اتش کرد و بر سر نهاد و به جای کفش بایستاد. شیخ به وی نظر کرد و 
روهظ وو فار رسک ردان یرای ایمان و دين به 
سلامت بردی, اما سرت برود و در دریا میری و ما نیز در سر تو شویم؛ و سرهای 
سرداران و ملک خوارزم در سر تو سو و ا خراب گردد.» شیخ مجدالدین در قدم 
شخ مجدالڈین در خوارزم وعظ ا و ادر ولان مک و بود به غایت 
جمیله به وعظ شيخ مجدالڈین می‌آمد و گاه گاهی به زیارت وی می‌رفت. مدعیان 
فرصت جستند تا شبی که سلطان به غایت مست بود عرضه داشتند که: «مادر تو به 
مذهب امام ابوحنیفه رحمه الله به نکاح شیح مجدالدین درامده است.» سلطان بسیار 


259 


رنجه شد فرمود که شيخ را در دجله اندازند. انداختند۔ خبر به شيخ نجم الدین رسید 
متغیر گشت و گفت: «إثا لله و إا إلَبّه راجعُّونَ(156/بقره). فرزند مجدالدین را در آب 
El‏ پس سر از 
سجده برآورد و گفت: «از حضرت عزت درخواستم تا به خونبهای فرزندم ملک از 
سلطان محمد باز ستاند, اجابت فرمود.» 

سلطان را از ان خبر دادند. به غایت پشیمان شد. پیاده به حضرت شیخ امد و طشتی 
پر زر بیاورد. شمشیر و کفن بر سر آن نهاده و سر برهنه کردو در صف نعال بیستاد و 
گفت: «اگر دیت می‌باید اینک زر و اگر,ٍقصاص می‌کنید اینک شمشیر.» شیخ در جواب 
فرمود که: «کانَ ذلِک في الكتاب kl‏ (58/اسسراء). دبت او جمله ملک تست و سر 
تو برود و سر بسی خلق, و ما نیز در سر شما شویم.» سلطان محمد نومید بازگشت 
و عن قريب چنگیزخان خروج کرد و رفت آنچه رفت. 

روزی قوال در مجلس شيخ مجد الین این بیت را خواند که: 

RE EE‏ ازل جامة عشق گڑ یک خط سو بر کتار س ودی 


شیخ محاسن خود را بگرفت و تیغ دست بر گلو نهاد و گفت: «گر یک خط سرخ بر 
E e‏ اشارت به شهادت خود کرده باشد و بعد از ان این 
رباعی ر 
در بحر E‏ غوطه خواهم خوردن یاغرقه شدن يا گهری آوردن 
کار تو مخاطره است خواهم کردن یاسرخ کنم روی ز تویا گردن 


در خدمت شيخ نجم الڈین کبری قدس سژه درویشی بود از قریۀ یسشکرداباد. وی را 
زنگی بسکردی می‌گفتند و به مقام عالی رسیده بود تا غایتی که تا وی از خلوت بیرون 
نیامدی سماع برنخاستی» روزی در اثنای سماع وقت او خوش شد. از زمین برخاست 
و طاقی بلند بود آنجا. بر آن طاق نشست و در وقت فرود آمدن از بالا بر گردن شيخ 
مجد الڈین بغدادی جست و پايها فرو آویخت و شيخ مجد الدین همچنان چرخ می‌زد و 
این زنگی مردی بلند و گران بود و شيخ SE‏ و لطيف. چون از سماع 
فارغ شد. گفت: «ندانستم که زنگی است بر گردن من NS‏ 
او قرو می امد ر خشارة او زا به دندان: یگر قت: چنانکه تشان .بماد بارها شيخ مجد 
الڈین گفتی که: «مرا در قیامت همین مفاخرت تمام است که اثر دندان رکف بر روی 
من باشد.» 
شیح رکن الذين علاءالڈوله قذس سره ڳفته است که: «شیح مجدالڈین بغدادی فرمود 
که: در واقعه از چضرت رسالت صلی الله عليه و سلّم پرسیدم که: ما تقول فی َو 
ابن سینا؟ قال صَلّى الله عَلَيهِ وَسَلّحَ ل ا ان ل الا غ 
بلاواسِطتي. فة بيَدي هکَذا, قَسَقَط في الثار. من اين حکایت را پیش استاد مولانا 
مال الین خلی فی گفتم: els e‏ 
می‌رفتم تا از انجا به روم روم. . چون به موصل رسیدم؛ شب در مسجد جمعه بودم. 
چون در خواب شدم. ديدم که کسی می‌گوید که: آنجا نمی‌روی که فایده گیری. من 
نظر کردم جمعی ديدم که حلقه زده بودند و شخصی در میان ایشان نشسته و نوری 
از سر وی به آسمان پیوسته. . وى سخن می‌گفت و ایشان می‌سشتنیدند. 
گفتم: این کیست؟ گفتند: مصطفی.» صلی اللّه عليه و سلم. من پیش رفتم و سلام 
گفتم. جواب ب گفتند و مرا در حلقه جای دادند. چون بنشسټم پرسیدم که: يا رسول 
اللّه! ما تقول في حق ابن سپینا؟ فرمود كه: رل أَصَلَهُ الله على عِلم. دیگر گفتم: ما 
تقول في حق شهاب الڏينِ الْمَفْئُولِ؟ گفت: هُوَ مِڻْ مُتيعيه. بعد از آن گفتم که از 

ی اا نیز بپرسم» پرسیدم که: ما ټقول في حق فخرالڈين الژازی؟ گفت: هُوَ 
رَجُل معاتب. گفتم: ما تفُول في حق حُجْة الأشلام ه تقر القزالی؟ گت ی و کک 
وَصَلَ إلى مَقُصُودِه. گفتم: ما تقول في حق إمام الْحَرَمَيْن؟ گفت: هو مِمَنْ تَصَر دینی. 


260 


گفتم: ما تقُولٌ في حقٌ بی الْحَسَنِ الأْشْعَرئ؟ گفت: أتا فُلْثْ وَقَؤلي صِدق: ألإيمان 
مان و الْحِكَمَهٌ یمانيّةٌ بعد از آن کسی که نزدیک من بود مرا گفت که: از این سؤالها 
چه می‌کنی؟ دعایی درخواست کن که ترا فایده کند. بعد از آن گفتم: یا رسول اللّه! 
اقات تاموزا! ل کی انوت ر واغضي جنی اغود 
وت إل الطاعات :ك هال الحطات. تداز ان :از من برنیعد که ته کجا ھیروی 
o‏ الوم ما دَحَلَة المَعْصُوم. و من از آن واقعه باز آمدم. 
در آنجا غرفه‌ای بود مولانا موفق الدین کواشی انجا بو و وراو ھر رر 
بود. به زیارت وی رفتم. پرسید که: تو کیستی؟ بگفتم. گفت: از کجا می‌آیی؟ گفتم: از 
بغداد. گفت: به کجا می‌روی؟ گفتم: . به روم. . گفت: به روم؟ گفتم: بلئ:. گفت: ال وة 
مادَحَلَهٌ المَعَصْوم. من متعجب شدم ودست در دامن او زدم. گفتم: مگر شما در 
مجلس د دوشین حاضر بودید؟ گفت: ڌعني! ڌَعني! دست از وی بازداشتم و بازگشتم.» 
شيخ رکن الذين علاءالڈوله قدس سژه گوید که: «مولانا جمال الدين مردی عزیز بود و 
او را تصانیف مشهوره در علوم بسیار است و میان او و امام غزالی دو واسطه بیش 
و است و اين حکایت وی دلیل است ر صحت و سي 2 الدين وا 
O O O N CR‏ 
قاشات ورا ته اسفرانن قل کردة ات 


9- شيخ سعد الڈین حُبّویی» قڈس الله تعالی روحه 
ادات و لون کرک :اسه ف ن الل الى روه 
وقی: تاریخ الیاقعن: کان ضاجب اجوال و رباضات. و له اصجاټ و مريدو قو كلام. 
سکن سفح قاسيون مُدّةّ ثم رجع الى خراسان, فتوقي هناک. 
در علوم ظاهری و باطنی یگانه است. مصنفات بسیار دارد چون کتاب محبوب و 
سَجَنَجَل الأرواح ونر ان ا مرموز و کلمات مشکل و ارقام و 
اکال ودوایں که بطر غفل و یکر از کف وکل ان اجر اسک مسار اسک و 
همانا که تا دیدۀ بصیرت به نور کشف منفتح نشود, ادراک آن متعذر است. 
وى كه اة :رى الله انه و قال :من أكغن كلام خسن القول والأعتقاد 
فى ذكرئ و تعزنقى. ققد اندرحت فيه نطفة الغلم. و المعرفة..و إن التخسن عله في 
الخال فف مت لالض في طوو من أظوارة»> 
شيخ صدر الدین قونیوی قدس الله تعالی سژه به صحبت وی می‌رسیده است» 
فن کید که ٭ار وی يدم کہ می کت موا یی فقت انت ودن ميان الست کد 
ا آن را با شيخ خود. شيخ محيي الین قڈس الله تعالى 

بازگقتم, گفت: کلیات را می‌گوید و اگر نه جزقیات از آن بیش است.» 
ا الجّندی در شرح فصوص الحکم می‌گوید که: «شیخ صدرالدین روزی 
در مجلس سماع با شيخ سعدالدین حاضر بود. شيخ سعد الدین در اثنای سماع روی به 
صفه‌ای که در آن منزل بود کرد و به ادب تمام مدتی بر پای ایستاد و بعد از آن چشم 
خود را پوشید و آواز داد که: أن صَدَرُ الڈين؟ چون شيخ صدرالڈین پیش آمد, چشم بر 
روی وی بگشاد و گفت: حضرت رسالت صلی الله عليه و سلم در آن صفّه حاضر 
بودند» خواستم که چشمی که به مشاهدۀ جمال آن حضرت مُشژف شده است, اول 
به روی تو بگشایم.» 
وی گفته است که: «وقتی روح مرا عروجی واقع شد و از قالب مُنسلخ گشت. سیزده 
روز چنان بماند آنگاه به قالب آمد و قالب در این سیزده روز چون مرده افتاده بود و 
هیچ حرکت نمی‌کرد و روح چون به قالب آمد و قالب برخاست خبر نداشت که چند 
روز افتاده است. دیگران که حاضر بودند گفتند: سیزده روز است تا قالب تو چنين 
افتاده است.» 


261 


و از اشعار وی است که در کتاب محبوب درج کرده ا 


ياراكة مهچَتي وور ال ر 
رر جَيْت ضمير خاطري يا قَمَري 


و این رباعیات فارسی نیز از آن قبیل است: 


کافر شوی ار زلف نگارم بینی 
در کفر میاویز ودر ایمان منگر 
در باغ رضای چون تو زیبا یاری 
بی تو نه بهشت بایدم نی رضوان 
با قهر تودوزخ است دار رضوان 


و اپن شعرنیز از ان قبيل است: 
أت قلپي وات فيه بيب 
ا وتي وش فائی 
وإذا ما نط رت ف بلطف 
ٽک سژڙي وَمُهجَتي وَصَميري 


إسشتيقظ قل بي کک السّحر 
اتا فی ات ل و و 


مؤمن شوی ار عارض یارم بینی 
تا عزت یار و افتقارم بینى 
بی روی تو خوش نیایدم گلزاری 
پیدا و ن روی تو ديدم بارى 

نی کوثر و زنجبیل و بحر حیوان 
با لطف تو دوزخ همه رَوّح و ريحان 


و ل اة REET‏ 

ويك القوث والحياه يَطيتُ 
ع فؤادي ا لاتغيب 
ساجدڈ شاهڈ ۆمالى تصيب 


عمر وی شصت و سه سال بوده است, و در روز عیډ آاضحی؛ سنۀ خمسین و ستمائه 
ازدنیا رفته است و قبر وی در بحراباد است. رحمه الله تعالی. 


0- شيخ سیف الڈین باحَرٌّزی» قدڈس الله تعالی روحه 
SN NT‏ بعد از تحصیل و تکمیل علوم به خدمت 


شیخ امد و تربیت یافت. در اوایل که وی را 


به خلوت می‌نشاند در اربعين دوم به 2 


خلوت وی آمد و انگشت مبارک بر در خلوت وی زد و آواز داد که: 


منم عاشق مراعغم سازوار است 


برخیز و بیرون آی !» آنگاه دست وی را بگرفت و از خلوت بیرون آورد و به طرف 


بخاراروانه گردانید. 


وقتی برای شيخ نجم الدين از ختای کنیزکی آورده بودند شب زفاف با اصحاب گفته 
است که: «ما امشب به لذتی مشروعه اشتغال خواهیم کرد. e‏ 


ریاضت کنید و به فراغت و آسودگی به سر برید!» چون حضرت شیخ این , 


سیف الڈین آن شب ابریقی بزرگ پر آب کرد و بر در خلوت شیخ بیستاد. e‏ 
صبح شیخ بیرون آمد. وی را دید گفت: «نه ما گفته بودیم که امشب به لذت و حضور 


خود مشغول باشید, چرا خود را 


به این ریاضت در رنج انداختی؟» گفت: «شما 


فرمودید که هر کس ,ر نه لذت 6 خطور خو مول شود را ھچ لدت ورای ان شت 
بر استانة حضرت شیخ به خدمت بایستم.» شیخ فرمود که: «بشارت باد ترا که 


سلطانان در رکاب تو بدوند.» 


روزی یکی از سلاطین به زیارت شيخ سیف الدین آمد و در وقت بازگشتن از شيخ 


درخواست که: «اسبی نذر شیح کرده‌ام التماس می‌نمایم 


شيخ قدم رنجه فرمایند تا 


به دست خود سوار کنم .»> شیح التماس وی را مبذول داشت به در خانقاه امد. پادشاه 
رکابش بگرفت تا سوار شد. اسب سرکشی کرد و عنان در ربود, قریب به پنجاه گام 
در رکاب شيخ ندوید. شخ با پادشام گغت: «حکمت دز سرکشی این اسب ان بود که 
فاا شی ور حدمت مالاا ن ت الین ودی ما را نشار ته داد کی هادنافان 
در رکاب تو بدوند. اکنون این مُصدق سخن شيخ شد.» 


و صن كلماته القدنسة هذة الأ ناغيات؛ 
هر شب به مثال پاسبان کویت می‌گردم گرد آستان کویت 
باشد که برآید ای صنم روز حساب نامم ز جریدۂۀ سگان کویت 
هرچند گھهی ز عشق بیگانه شوم با عافيت اشنا و همخانه شوم 
تاکاھ پر ری که فن برک رد برگردم :از آن خدیث و دیوانه شوه 


رڕوزی به جنازۀ درویشی حاضر شد. گفتند: «شیخا تلقين فرمایید!» پیش روی میت 
آمد و این رباعی فرمود: ۴ 
گر من گنه جمله جهان کردستم لطف تو اميد است که گیرد دستم 
گفتی که به وقت عجر تنش يزه عاجزتر از این مخواه کاکنون هستم 


توفؤی قدس سره في لسنة ٿمان و خمسیين و ستمائة 9 قبر وی در بخارا ست . 


1- عین الزمان جمال الڈین گیلی» رحمه الله تعالی 
وی نیز از خلفای شيخ نجم الدین است. بسیار دانشمند و فاضل بوده است. در اوایل 
که عزیمت صحبت شيخ کرد به کتب خانه درامد. و از لطایف علوم عقلی و نقلی 
مجموعه‌ای انتخاب کرد که در سفر مونس وی باشد. چون نزدیک خوارزم رسید. شبی 
در خواب دید که شیخ با وی گفت که: «ای گیلیک! پشته بینداز و بیا!» چون بیدار شد. 
اندیشه کرد که: «پشته چیست؟ من از دنیا هیچ ندارم و انديشة جمع آن نیز ندارم.» 
او ا «شیخا! پشته 
چیست؟» گفت: «آن مجموعه که جمع کرده‌ای .» چون بیدار سند آن ا در جيحون 
انداخت: چون به خضرت شخ زستو کفت: داگ ان مخمو عة را تھی اند اختی. ترا هيچ 
فایده نمی‌بود.» پس وی را خرقه پوشانید و در اربعین نشاند و بعد از اتمام اربعین 
عين الرّمان لقب نهاد. 
شيخ جمال الدین در قزوین می‌بوده است. یکی از سادات قزوین راعزیمت شیراز 
شد از شیخ التماس سفارشی به پادشاه شیراز که به شیخ ارادت تمام داشت کرد. 
شیخ پاره‌ای کاغذ طلبید و بر آنجا نوشت که: «عسل و رازیانه» و به وی داد. چون آن 
سيّد به شیراز رسید. قصد ملاقات پادشاه کرد. گفتند که: «وی درد شکم دارد و در 
حمام است.» به در حمام رفت دید که پادشاه بر سر حمام نشسته است و از درد 
شکم : تشویش عظيم دارد. پیش رفت و سلام کرد. گفت: «از کجا می‌آیی؟» گفت: 
«از قزوین.» از وی احوال شیخ پرسید کاغذ را به وی داد. بگشاد دید که در وی نبشته 
که: «عسل و رازیانه.» گفت: «شیخ به نور فراست و کرامت علاج ما نوشته.» فرمود 
تا آن را حاضر کردند. بخورد و فی الحال شفا یافت و آن سید را رعایت بسیار کرد. 


2- بابا کمال جَندی» رحمه الله تعالى 
چون خدمت باباکمال جَندی در صحبت شيخ نجم الذين مرتبة تكميل و اكمال يافت, 
حضرت شيخ خرقه به وی داد و گفت: «در دیار ترکستان مولانا شمس الدین مفتی را 
فرزندی است که وی را احمد مولانا می‌گویند. خرقة ما را بدو رسان, و تربیت از وی 
دریغ مدار!» چون باباکمال به جَنّد رسید, جمعی کودکان بازی می‌کردند و احمد مولانا, 
چون هنوز کودک بود. در میان ایشان بود. اما بازی نمی‌کرد جامه‌های ایشان نگاه _ 
می‌داشت. چون باباکمال را دید برخاست و استقبال وی کرد و سلام گفت. بعد از ان 
گفت: «چند ما جامة دیگران نگاه داریم و شما جامة ما نگاه دارید؟» خدمت بابا وی را 
کنار گرفت. وة خاتة ففتى افدتد مفتی گفت: «این فرزند مجذوب است, شاید که 
خدمت شایسته نتواند کرد. برادر خردتر وی دانشمند مولانا به غایت زیرک است و 
مؤڈب.» بابا گفت: «وی نیز با نصیب گردد. اما ما به حوالة شیخ به خدمت وی 
آمده‌ایم.» 


263 


احمد مولانا در اندک فرصتی تربیت تمام یافت و صیت کمالات وی منتشر شد و بسی 
از طالبان در صحبت وی تربیت یافتند و به مرتبة کمال رسیدند ویکی از انها شيخ 
بهاءالڈین کبری است که تربیت برادر خود دانشمند مولانا را که محمد نام داشته حواله 
به وی کرده بود و شيخ بهاءالدین تربیت فرزند خود. ابوالفتوح, را حواله به دانشمند 
مولانا کرده است و همانا که خدمت خواجه ابوالوفا خوارزمی را انتساب به ابوالفتوح 
است, چنانکه در بیان سلسلۀ مشایخ خود گفته است: 


ود فو ی وا و اخم د ههار 
حبیب و طایی و معروف» پس سرئ 
9 جنيد 
رڈ 


پس از اکابر مذکور شيخ نجم الڈين 
كمال و اجھد و انگ اء فلتو دن 


LT 
أخپ اا‎ 
J7 

امام احمد و پس سهروردی و عمُار 
که بود قدو اخیار و سرور ابرار 
دگر محمد و پس بوا فخر بار 


3-- خواجه ابوالوفا خوارزمی» رحمه الله تعالى 


و خدمت خواجه ابوالوفا را از مشارب صافية ارباب توحید و اصحاب اذواق و مواجید 
شربی تمام بوده است, چنانکه از رسایل و اشعار ایشان, بتخصیص رباعیات, این 
معنی ظاهر است و اثبات ان دغوئ را زباعئ چند اوردة می‌شود: 


ای آن که تویی حیات جان جانم 
بینایی چشمم من تویی؛ می‌بینم 
من از تو جدا نبوده‌ام تا بودم 
در ذات تو ناپدیدم ار معدومم 
بعض ظهورات حق آمد باطل 

وجود هر که جز حق بیند 
| نهان و آشکار است جهان 
بل اوست همه. چه آشکارا چه نهان 
کی اش ولیہ ان کی کن رای 
خود را ز قیود خود اگر برهانی 
ند کردم و اعتذار ترز گنان 


در وصف تو گرچه عاجز و حیرانم 
دانایی عقل من توبی؛ می‌دانم 
این است دلیل طالع مسعودم 
وز نور تو ظاهرم اگر موجودم 
ا ل 
تادر حقفت ت الخ انق قافل 
بل عکس بود شهود اهل عرفان 
کر اهل ی ف ف مان 
کی کو شاو ید اند یکی را انی 
دانیش نه از دلال برھهانی 


چون هست در اين عذر سه دعوی 
دعوی وجود و دعوی قدرت و فعل س ا 
اول ولاق ۆة الا بالله 


فاك واخ انوالوفا در ھون نة خن و ان و اها تة وة نة رح الله 
تعالی. 


4- شيخ نجم الڈین رازی» المعروف به دايه» رحمه الله تعالى 
وی نیز از اصحاب شيخ نجم الڈین کبری است. تربیت وی را حواله به شيخ مجدالدین 
کرده بوده است. صاحب مرصاد العباد و تفسير بحرالحقايق است, وی را در کشف 
حقایق و شرح دقایق قوت و قدرت تمام بوده است. در واقعة چنگیزخان از خوارزم 
بیرون امد و به روم رفت ووی را با شيخ صدرالڈین قونیوی و مولانا جلال الدین رومی 
اتفاق ملاقات افتاد. 

گویند که وقتی در یک مجلس جمع بودند. نهاز شام قایم شد. از وی التماس امامت 
کردند. در هر دو ركعت سورة «فلٌ یا انها الكافرونَ» (1/كافرون) خواند. چون نماز 
تمام کردند. مولانا جلال الدين رومی با شيخ صدرالدين بر وجه طیبت گفت که: 
«ظاهرا یک بار برای شما خواند و یک بار برای ما.» 


264 


وفات وی در سنۀ اریع و خمسین و ستمائه بوده است. و در شونیزية بغداد. بیروںن 
مقبرۀ شیخ سرئ سقطی و شیخ جنید, قبری بود می‌گفتند که قبر وی است. والله 


تعالی اعلم. 

و از مقولات وی است این رباعی: 2 : 
ف ارچه چو من داغ جدایی دارد با گریه و سوز اشنایی دارد 
سر رشتۀ شمع به که سر رشتۀ من کان رشته سری به روشنایی دارد 


5- شيخ رضى الدين على لالاء الغزنوى» قڈس الله تعالى 
سره 

و هو على بن سعید بن عبدالجلیل اللالاء الغزنوی؛ و این شيخ سعید که پدر شيخ على 
لالاء است پسر عم حکیم سنایی است. به عزم حجچ به خراسان آمده و به صحبت شيخ 
ابویعقوب یوسف الهمدانی رحمه الله رسیده. 
در آن وقت که شيخ نجم الین کیری به همدان می‌رفت به طلب جدیث» در یک 
فرسنگی دیهی که شیخ علی لالا آنجا می‌بود» فرود آمده بود. اثفاقاً همان شب شيخ 
على لالا در واقعه دید که: «نردبانی نهاده بود تا سهان و شخصضی بر سر نردبان 
ایستاده بود و مردمان یک یک پیش او می‌آمدند و او دست یشان ھی کر فت و می برد 
تا در آسمان و آنجا شخصی ایستاده بود و دست ایشان را به دست او می داد و او 
افشان :را :دز اسان می برد شيخ على لالا نیز برفت و او را بر نردبان بالا بردند و 
دستش به دست او دادند و وی را به اسمان دربرد.» چون ان واقعه را پیش پدر 
بگفت. پدرش گفت: «آن شخص را می‌شناسی؟» گفت: «می‌شناسم ونام او 
می‌دانم.» گفت: «طلب او می‌باید کرد که کلید تو در دست اوست.» پس شيخ علی 
لالا به طلب او مساقز شد و جندین سال گرد غالم فر کرد و از وئ نام :و نان 
نمی‌یافت تا آن زمان که شیخ نجم الدین به خوارزم آمد و این طریق را منتشر 
گزدانید: و در ان وقت شیخ علی لالا در ترکستان بود در خانقاه شيخ احمد يَسّوی. 
روزی شخصی از خوارزم امده بود و شيخ علی لالا در خلوت می‌بود می‌شنید که شيخ 
احمد از وی می‌پرسید که: «در خوارزم هیچ درویشی هست. و مردمان به چه 
مشغولند؟> ان شخصض گفقت: «این ژزمان چواتی آمده است :و به ارشاد خلق مشغول 
شده. و خلقی بر وی جمع شده‌اند.» پرسید که: «چه نام دارد؟» گفت: «نجم الڈین 
کبری.» چون شیخ علی لالا این نام بشنید. از خلوت بیرون جست و ميان سفر 
دربست. شیح احمد يسوی فرمود که: «چه بوده است؟» گفت: «سفر می‌کنم .« 
فرمود که: «صبرکن تا زمستان بگذرد إ4 گفت: «نتوانم .» به خدمت شيخ نجم الدین 
آمد و به سلوک مشغول شد. بعد از آن به چندگاه شيخ مجدالڈین بیامد و مرید شد. 
و شيخ نجم الڈین به سی و پنج سالگی نزدیک بوده است که به سلوک مشغول شده و 
شخ :مالین به سه جار شال از تھ علی لل رادت وده انت اما مخ عل لا 
در اول جوانی به طلب مشغول شده بوده» و ایشان آن وقت هنوز به سلوک مشغول 
نشده بودند و تحصیل می‌کردند. 
شیخ على لالا به صحبت بسیاری از مشایخ رسیيده بوده» و گویند که از صد و بيست و 
چهار شيخ کامل مکفل خرقه داشته است و عد از وفات وی ار.آن جمله, ضد و سنزده 
خرقه باقی بوده و سفر هندوستان کرده بوده و صحبت ابوالژضا رَتّن رضی الله عنه 
دریافته و امانت رسول صلی اللّه علیه و سلم از وی گرفته, چنانکه شیخ رکن الڈین 
علاء الڈوله آن را تصحيج فرمود ه و گفته: ز «صحب, يعنى الشيخ رضى الدين على 
اللالاء؛ صاحب رسول الله صلى الله و سلّم ابا الّضا رن بن نصر رضى الله تعالى عنه 
وا اة طا مر اهاط رول الله كلن الله عل و سام 6و نت ركن الان 


علاءالڈوله آن شانه را در خرقه پیچیده و آن خرقه را در کاغذی. و به خط مبارک خود 


265 


تر ان كاعد توشتة: «هذا المشط من افشاط ر ا 
الت فا العف مز ضاحت رول الله لن ,الله عله وملك و قدذة الخرةة ولك 
ا السا وال فاا ف 
و هم شیخ رکن الدین به خط مبارک خود نوشته است که: «چنین گویند که آن امانت 
برای شيخ رضی الڈین علی لالا بوده است از رسول. صلی الله علیه و سلم.» 
و هذه الزباعية من انفاسه القدسية منقولة من خطه بیده: 

هم جان به هزار دل گرفتار تو است هم دل به هزار جان خریدار تو است 


وى انين الله تطالن روخ فى الالت من رفع الول ست اتن و ازن و مما 


6 شت جمال الان اجه خو فائى. رخف اللة حالف 
وی از اصحاب شیخ رضی الڈین على لالا است. 
شيخ رکن الین علاءالڈوله گفته است که: «شیخ احمد عجب مردی ذاکر بوده است. 
مرتبه‌ای عالی دارد. من در غيب مرتبة سلوک او را مناسب یافتم با شيخ ابوالحسن 
خرقانی, و از ان شيخ رضی الڈین على لالا را با سلطان بایزید, قڈس الله تعالی 
ارواحهم.» ۰ 2 
شیخ رضی الڈین على گفته است: «هرکه با خاموشی احمد ما در سازد آنچه از جنید و 
ا ا ا ار وای 
روزی شيخ سعدالڈین حمُویی به جؤرپان رسید. کسی فرستاد و شیخ احمد را طلب 
داشت. شيخ احمد نیت عزلت کرده بود نیامد. باز کس فرستاد که: «می‌باید امد که 
مرا اشارتی رسیده است که چون ازجهت تو شيخ علی اجازتنامه‌ای نوشته. من نیز 
بنویسم.» شیخ احمد جواب فرستاد که: «من خدای تعالی را به اجازتنامه نخواهم 
پرستید.» 
شيخ ركن الذين علاءالڈوله گفته که: «این سخن مرا از وی بسیار خوش آمده أاست.» 
وقتی شیخ احمد یکی از مریدان را دید که مراقبه کرده بود. کفش بیرون کرد و چند 
کفش محکم در پس گردن او بزد. مرید گفت: «مراقبه کرده‌ام. شیخ چرا رنجش 
می‌نماید؟» فرمود که: «مراقبه کسی را روا بود که یک هفته طعام نخورده باشد. چون 
آواز انی رہشنود در خاطرش نیاید که این کس برای من طعام می‌اورد.» 
وى در سَلّخ ربيع الاخر سنة تسع وسثين و ستمائه از دنیا رفته. 


7- شيخ نورالڈین عبدالژحمان اسفراینی کَسرّقی. رحمه الله 
تعالی 


وی از اصحاب شیخ احمد جورفانی است. در تسلیک طالبان و تربیت مریدان و کشف 
وقایع ایشان شأنی عظیم داشته است. 
شيخ ركن الدين علاءالڈوله گفته است که: «پدر من از من پرسید که: در این زمانه از 

او کدام مانده‌اند؟ گفتم: ھستند۔ ابن عجيل ا در یمن؛ و شمس الدين ساوجی 
است در ششتر, و خواجه حاجی در ابهر. و چند کس را از مشایخ که بر صراط 
مستقیم بودند بر شمردم. گفت: چون است که اين ¿ همه هستند وتو ارادت به شيخ 
ل را او ااا ا دا ا 

به ارشاد او راست نمی‌امد. من می‌خواستم که سلوک کنم و این طریقه بشناسم و در 
آن وقت در همه عالم استادی نبود غیر او و مرا به آن کاری نبود که ببینم که بزرگان 
که‌اند تا هر که را بزرگتر نشان دهند به خدمت او روم. چه اگر کسی را با آهنگری کار 
باشد و به دکان زرگری رود عقل بر وی خندد.» 
هو شرك الان علا الله هه كه ودن خو ال ان اک ته وود شه وزان 


266 


وا ان کین الل کال روچو نونک لوک لی فج کی و نان ماد 
اما چون حقٌ تعالی این طریق را تا قیامت باقی خواهد داشت» به وی مجدد کرد.» 
و هم وی گفته که: «روزی در جماعتخانه غایب شدم. امام غزالی رادیدم که نشسته 
بود و سر بر زانو نهاده و قلم ميان دو انگشت گرفته متحیر. از او پرسيدم که: چه 
می‌شود و امام در چه فکر است؟ گفت: چگونه متفکر نباشم که من در دنیا سیمرغ را 
سی صفت نبشته‌ام و این ساعت می‌بینم و همه غلط بوده. این واقعه را به خدمت 
شيخ نورالڈين عبدالژحمان گفتم. فرمود که: عجب! من نيز در ديه شقان بودم وان 
a aE‏ دوت ھی مک ی لی را 
Mc Culms‏ ار ان کو ا غت ان آمو ر 
زبان خود عقده‌ای یافتم و خاموشی پیشه کردم و به کار خود مشغول شدم .« 
ولادت وی شؤال سنه تسع و ثلاثین و ستمائه بوده است و در بغداد از دنيا برفته. 


8- ابوالمكارم ركن الڈين علاء الوله احمدبن محمد 
البیابانکی» قڈس الله تعالی سژه 

وی در اصل از ملوک سمنان است. بعد از پانزده سالگی به خدمت سلطان وقت شغل 
گرفت. در یکی از حروب که سلطان را با اعدا بود وی را جذبه‌ای رسید. بعد از آن در 
شهور سنه سیع و ثمانین و ستمائه در بغداد به صحبت شيخ نورالڈین کسرٌقی رسید. 
Sg O NNEC AEE‏ 
سنة عشرين و سبعمائه در خانقاه سکاکیه در مدت شانزده سال صدو چهل اربعین 
برآورد و گویند که در سایر اوقات صد و سی اربعین دیگر برآورده است. و چون عمر 
وی به هفتاد و هفت سال رسید, شب جمعه, بيست و دوم رجب سنۀ سٹ و ثلاثین و 
سبعمائه در برج احرار صوفی آباد به جوار رحمت حقٌ پیوست» و در حظیرۀ قطب 
زمان عمادالڈین عبدالوهاب مدفون گشت. 
روزی پادشاه چوپان پیش شیخ آهویی فرستاد و سلام رسانید و نیازمندی نمود که: 
SR MLM‏ «مرا در این حالت 
حکایت امیر نوروز یاد امد که ان وقت که در خراسان بود و من به زیارت مشهد 
طوس رفته بودم. و او بشنید و با پنجاه سوار از عقب من بیامد و گفت؛ می‌خواهم که 
اا افر باشی با تو باشم. چند روز با وی مصاحبت افتاد. یک روز امد و 
دو خرگوش آورد و گفت: من خود زده‌ام؛ بخور! گفتم: گوشت خرگوش است و هر 
کس که, زده است من نخواهم خورد. گفت: چرا؟ گفتم: به قول امام جعفر صادق 
رضی الله تعالی عنه حرام است و چون یکی از بزرگان آن را حرام داشته ناخوردن آن 
بهتر است. برفت و روز دیگر بیامد و آهویی بیاورد و گفت: این آهو را من زده‌ام» به 
تیری که خود تراشیده‌ام و بر اسبی نشسته بودم که از پدران ما در قدیم پیش از 
غارت تخم بر تخم به ما رسیده است. گفتم: ان هان اس وا حال ال ا 
گزینی است که: یکی از امرای مغول که در حوالی همدان می‌نشست و با وی دعوی 
ارادت می‌کرد, روزی به پیش وی درآمد و دو مرغابی بنهاد و گفت: این را باز من 
گرفته است و حلال باشد. مولانا تناول فرمایند! مولانا گفت: سخن در مرغابی نیست. 
سخن در آن است که بازتو دوش تا مرغ کدام پیرزن خورده است که امروز او ر ووت 
گرفتن این مرغاتی خاصضل. افده انننت؟ برذاږ ونر که لابق مانت ! اسب تو نیز 
دوش جو کدام مظلوم خورده است که امروز او را قوت دویدن حاصل آمده ا 
تو در پشت او آهو می‌توانی زد؟ مرا خوردن آن روا نباشد. القصّه هر چند گفت گوشت 
او نخوردم. اما درویشان را گفتم: بخورید! اید که چون یه تاز اورده: کازی .زايد نه 
برکت نیازمندی او.» 
درویشی از شيخ سؤال کرد که: «چون این بدن را در خاک ادراک نیست, و بدن 


267 


مکتسب با روح ازوی مفارق شده‌اند. و در عالم ارواح حجاب نیست., چه احتياح است 
به سر خاک رفتن و فایده چیست؟ چه در هر مقامی که توجه کند به روح بزرگی. 
همان باشد که به سر خاک رفته.» ۴ 
شیخ گفت: «فایدۀ بسیار دارد. یکی آن که چون به زیارت کسی می‌رود. چندان که 
می‌رود توجه او زیادت می‌شود و چون به سر خاک رسد و به حس مشاهده کند خاک 
او را حس او نیز مشغول او شود و بکلی متوجه گردد و فایده بیشتر باشد. و دیگر ان 
که هرچد اروا را ججات ممت و همه جهان او زا یکی اسک امار انی که هفنا 
سال با او صحبت داشته باشد و بدن محشور او که بعد از حشر ابدالاباد خواهد بود 
آنجا باشد به آن موضع نظر او و تعلق او بیشتر بود که په مواضع دیگر.» 
پس حکایت کرد که: «یک نوبت ذز خلوت جنید قذس, الله تعالی شه ودم و از خلوت 
وی ذوق تمام می‌رسید به سبب جنید که در آن خلوت بوده بود. بیرون آمدم و به سر 
خاک او رفتم. آنجا آن ذوق نیافتم. این معنی را با خدمت شیخ قڈس سژه بگفة 
فرمود که: آن ذوق به سبب جنید یافتی یا نه؟ گفتم: بلی. گفت: در موضعی که در 
عمر خود پیداست که چند نوبت آنجا بوده باشد وقتی که ذوق حاصل می‌شود در بدنی 
که چندین سال دایم با او صحبت داشته بود اولی باشد که ذوق بیشتر حاصل شود. 
اما شاید که به سبب مشغولی حس بر سر خاک در توجه تقصیری افتاده باشد. اخر در 
خرقه‌ای که اهل دلی پوشیده باشد ذوق آن مشاهده می‌توان کرد و بدن از خرقه 
نزډیکتر است, و فواید زیارت بسیار است. کسی اینجا E‏ 
صلئ اللهعله ولو فابدة بان اها اكر مه فده رود روح ست مضفافى صان )الله 

علیه و سلم از رفتن او و رنج راه او باخبر باشد. و چون آنجا رسد به حس ببیند روضة 
اک اق خضرت زاو نکل متو حه اغود اندو آن زانا قاندة این جه نیت ؟ و اخل 
مشاهده را این معنی تحقیق باشد.» _ 
دی قرقودۂ که دیل انما برای آ و :امو اند غاا چم خلق را ینان مه کم خود و 
کمال حق,؛ و به عجز خود و قدرت حق و به ظلم خود و عدل حق و به جهل خود و علم 
حق, و به مذلت خود و عزت حق, و به بندگی خود و خداوندی حق» و به فقر خود و 
غنای حق, و به تقصیر خود و نعمتهای حق و به فنای خود و بقای حق و هم بر این 
قیاس. نیز شیخ برای آن است که چشم مریدان را به این معانی بگشاید. پس هر چند 
فرید در انات خوددو کمال خود بسن کوشد یا عفلۍ کند تا کمال او ظاهن شون شنځ 
از وی بیشتر رنجد. چه شیخ این همه رنج از برای آن می‌کشد تا چشم کمال بین نفس 
او را بدوزد و چشمی که کمال حق بیند بگشاید و او هر لحظه در کمال خود چشم 
دیگر می‌گشاید پس در صَيعت رنج شیخ می‌کوشد در حق خویش. درویش می بايد که 
در کمین نفس باشد تا هر چشمی که به کمال خود می‌گشاید حالی آن را می‌بندد و 
اگر نه چنین کند تا او را خبر شود نفس از هر سر مویی چشمی به دیدن کمال خود 
بگشاید و از دیدن کمال حق کور گرداند. که خاصیت نفس این است.» 
و هم وی فرموده که: «این مردمان عجب اعتقادها دارند! البته فی کو نید که درویش 
مئ اید کہ کا و اغا میداد کی چو الین ھر ھھ جر شد را ماح 
نداشته است به خلق. و چرا باید که بندگان خدای تعالی جز به خدای تعالی محتاج 
بانشند؟ اجو این دتا را یا این مه نعمت به بر کة ایفان بای می‌دارو بلک مضو 
از آفرینش ایشانند. نه آخر شيخ مجدالڈین بغدادی را قڈس الله روحه هر سال خرج 
سفرۀ خانقاه دویست هزار دینار زر سرخ بوده است؟ و من حساب می‌کنم پانصد 
شزار دشار را آملاک وقف کردوام بر ضوفه ای که بر طرف ها ماشی» 
و هم وی فرموده که: «حق تعالی این زمین و مزارع به حکمت افریده و می‌خواهد که 
تقفو اشد و انف هة جل رسد و اکر لی نداد کو او ارت اک رای اندو 
دخل کنند. نه به وجه اسراف چه ثواب است هرگز ترک عمارت نکنند و اگر بدانند که 
ازترک عمارت و گذاشتن زمین را معطل چه گناه حاصل می‌شود. هرگز نگذارند که 
امات اف کرات شود چ کس که می دا کار ان هرال و ان میا ال 


268 


می‌تواند کرد. اگر به تقصیر و اهمال نهصد من حاصل کند و به سبب او آن صد من از 
حلق خلق دور افتد. به قدر آن ازوی بازخواست خواهند کرد و اگر کسی را حالی 
هست که به دنیا و عمارت آن نمی‌پردازد خوش وقت او و اگر چنانچه از کاهلی ترک 
E O RT O OO ag‏ 
هنچ کمن کمتن از آدقی سار سحت اخروا وفوا 
و هم وی فرموده که: #فمکن ست که کسی نه مرنة ولایت رسد الا که خو الین 
پرده‌ای بر سر او بپوشد و او را از چشم خلق پنهان دارد. ونی آولنائی تحت قبابی 
این است و این قباب صفات بشریت است نه پرده‌ای است از کرباس و غیره و صفات 
آن است که در او یه ظاهر کدرا شری را ار او در چشم مردم به غیت فرا تماید :و 
معنی لایَعّرفهُم غیری آن است که تا به نور ارادت باطن کسی را منور نکند آن ولی را 
کات من انیو ووا فقا که ا د ے ان کن »> 
و هم وی فرموده که: ریا فی که یه کار واد یی ا د که طا ادراق 
ایشان راه نباشد, که یک بیکار صد مرد در کار را از کار اردارد» 

دا ااا وه ول ت فال ا 


و هم وی فرموده که: «می‌باید که درویشان جهد نمایند 5 در وقت لقمه خوردن نیک 
حاضر باشند, که تخم اعمال در زمین قالب انسانی لقمه است. چون به غفلت تخم 
E E RT‏ 

فرموده که: «حکیم ترمذی و جماعتی از مغاربه گڳفته‌اند که: بَدايَةٌ الأولياء 
نهاتةٌ الا لییاء. روزی در بغداد در خدمت شیخ بودیم قڈس الله سژه فرمود که: آن 
جماغتی که کقه اند که بَدايَةٌ الا ياء نهايَةُ الأنڀباءِ آن را عذری هست و ایشان ا ان 
سخن اين خوایسته‌اند که: بَدايَة الأولياء نِهايَةٌ الأثيياء في الشريعَة وَنَهايَةٌ الأولِياء بَداية 
الأنيياء في الطريقة ة. زیرا که چون کمال شریعت در آخر کار نبی تمام شد که: أَليَوْمَ 
أكمَلْتْ لَك ديتكم(3/مائده) و ولی تا شریعت را به کمال فرا نگیرد قدم در ولایت 
نتواند نهاد» پس آنچه نبی را در شرایع به انتهای کار باشد ولی را به ابتدا باشد. زیرا که 
اگر کسی بدان احکام که در مکه نازل شد, سلوک کند و به احکامی که در آخر عمر در 
مدینه نازل شد التفات ننماید هرگز به ولایت نرسد. بلکه اگر انکا ر کند کافر گردد. پس 
ابتدای ولایت آن است که همه شرایع را بکمال قبول کند و متابعت نماید. اما در 
E ASS E IS al‏ 
معراجی که جسم نبی را بوده حاصل نشود و محال بود که شود؛ پس چون در انتهای 
ولایت روح ولی مشابهت می‌یابد به جسم نبی در طریقت نِهابَةٌ الأولياء بَدايَةٌ الأثبياء 
باشد.» 
و هم وی فرموده: «انبیا عليهم السلام از انشای گناه چامداً معصوم اند و اوليا از خوار 
داشت گناه محفوظ و از مصطفی صلی اللّه عليه و سلّم مروی است: 

إن تعفر اللهُم E Er‏ وَأىّ لک لاالفا؟ 


و نزدیک اين نیچارو شیچ گناھئ یڈتن از آن نیت که دو خود را :مقضر و جره 
نداند.» 


w 
وی شیخی بوده در ملک شام و روم و مریدان بسیار بر وی جمع امده» اما چون مردی‎ 
منصف بود جمعی از مریدان خود را که مستعد بودند با ایشان گفت: «اگر شما طالب‎ 
حق‌اید من نيز طالبم و مرشدی نیافته‌ام که پیش او سلوک کردمی. اکنون در واقعه‎ 
دیده‌ام و در شهادت نیز می‌شنوم که در خراسان مرشدی است مکمل. برخیزید تا‎ 
برویم و او را دریابیم و در خدمت مرشدی روزی چند سلوک کنیم و از آنچه خلق به ما‎ 
ن می‌برند چیزی حاصل کنيم!» القصه بنابراین قضیيه امده تود وور جلف قر ندا‎ 


269 


شيخ داخل شده با جمعی از اصحاب خود. شيخ فرمود که: «ارادت ایشان به تو بعد از 
این ارادت من اسټ و وساطت تو دړ ميان ایشان را سود کند. چه به نزدیک من ميان 
E‏ هرجند که خرقه بیشتر, راه روشن‌تر و سلوک 
که خڅ فد O TG OT e‏ ایشان بیشتر 
بود.» 

روزی حکایت منصور حلاح درافتاد. اخی علی مصری از حال وی استفسار کرد حضرت 
شیح؛ . بعد از آن که در باب وی سخنان شار قرخودند: گفتنه «در آن ,وقت که مرا 
حال گرم بود به زیارت وی رفتم. چون مراقبه کردم روح وی را در علیین یافتم در 
مقامی عالی. مناجات کردم و گفتم: خداوندا! این چه چالت است که فرعون »| 
2 الأعلى» (24/نازعات) گفت. و حسیين منصور اتا الحق گفت و هر دو دعوی 
خدایی کردند, اکنون روح حسین در علیین و روح فرعون در سجین؛ دراین چه حکمت 
است؟ در سر من ندا کردند که: فرعون به خودبینۍ درافتاد و همه خود را دید و ما را 
گم کرد و حسین منصور همه ما را دید و خود را گم کرد. بنگر که چه فرق باشد!» 


0- شيخ نجم الذین محمد بن محمد الادکانی» رحمه الله 
تعالی 
وی نیز مرید شيخ رکن الدین علاءالدوله است. قدس سژه. عمر وی به هشتاد رسیده 
بود در شهور سنةٌ ثمان و سبعین و سبعمائه از دنیا برفته و در حصاری از اعمال 
اسفراین مدفون 
وى فو رل وول لى الل فاه وهاو و اواد ا اق اا 
1- اخی محمد دهستانی» رحمه الله تعالى 

شيخ فرموده است که: «در اربعین. شب پنجشنبه سی و نهم اربعین» در غيب ديدم که 
جھاعتی مساقران تبریمیدند وار میاق ایضان جوانن بود که ج تغالی را با او ری 
ار کا اھ واو رای ولت ایح چون دی ادت آم وکا را کک 
زینهار که هیچ مسافر را اجازت مده تا بیرون آمدن من که برود! قضا را همان ساعت 
جماعتی مسافران رسیدند. گفتم: N E a‏ 
مد جخاف ‏ انخا ةد ھن فی نم انان ر اماو ا انان را چون روز جمعه 
به مسجد رفتم. درویشان مسافر بیامدند و سلام کردند. چندان که نظر کردم آن را که 
فن دد ودم دو کیان اتان بود کم هگر قومی دنگر کواهند امد :مار یک رار دو 
به خانقاه اقدنف خادم آمد و گفت: از این درویشان یک تن. که به خدمت ایشان 
مشغول است, مگر پیش رختهای ایشان بوده و به مسجد نیامده. درخواست می ‌کند 
كە شمارا شن ٠‏ 2 
کفتھ زنیک: اند چون درامد. از دور او را بدیدم دانستم که او است. بیامد و سلام کرد 
و ساعتی بنشست و بیرون رفت. من خادم را طلب کردم و گفتم: برو و این جوان را 
کارت بکوی که میراد که اجا روری چیا ما باش و ار این خماعت ار گردی 
که ما را با تو کار است. چون خادم بيرون رفت ا و 
خادم از اوپرسید که جال چیست؟ كفت می واه که با خدهت نشخ بکویی تا زا 
قبول کند و هم اینجا به خدمت درویشان مشغول شوم خادم گفت: شیخ مرا از پىی تو 
به به این مهم فرستاده و او را درآورد و مسافران برفتند و او را به خدمت مشغول 
کردم کدمتن ک ار ایی هر ار ان فجن مات کرد 
بعد از سه سال که ذکر گفت و خلوتی چند بنشست و حالهای نیکو او را روی نمود, 
روزی در سفری بودیم و او در صفُه نشسته بود. من آنجا که بودم نظر من بر حال وی 


270 


افتاد. دیدم که واردی عالی بر وی نازل می‌شد و حالی بس شگرف بر وی کشف 
می‌گشت.۔ حالی برخاستم و آنجا رفتم که او بود و مغلوب شده بود و مست آن حال 
گشته؛ بانگ بر وی زدم کک حالی و چه دیدی؟ بگو! گفت: نمی‌توانم. گفتم: 
زژازمخای. بگوی! به زجر بگفت. الحق مقامی بس عالی بود. اما چون ديدم که در او 
کی زاین ندا فی شود فة اتن جرک ست و آن :را فی کرده: باری در آن_ 
مقام در خود چیزی پیدا کرد و مدتی مدید از دماغ او نمی‌رفت تا بعد از آن به چندگاه 
دیگر ر به تجلی صمدیت متجلی شد و آن مقامی است که در آنجا احتیاج به آکل از 
یں دران حال ودا بدید, غروری در وی پیدا شد و با خود گفت: ناخوردن صفت 
حق است و این صفت مرا حاصل است و در باطن وی دعوی خدایی سر بر زدن 
گرفت و ترک خوردن کرد. چندان که چوبش می‌زدم و چوب در دهان او می‌کردم و 
شربت در دهان او می‌ریختم, باز به درمی‌ریخت و به حلق وی فړو نمی‌رفت. بگذاشتم 
تا مگر به خوشی خود بخورد. هیچ نخورد تا شش سال بر این برآمد. و به خدمت قیام 
E SSE CS‏ و اگرنه این 
بودی هم در آن ورطه هلاک شدی. 

و من مدت سی و هفت سال است تا به اشارت شيخ به ارشاد مشغولم و چندین 
طالبان را دیده‌ام. همچنین مردی که این محمد است, که او را به لذت دنیا و نفس 
خود هیچ میلی نباشد., ندیده‌ام. وی س وپ ال ات که دو سار درا 
است و برادر او خادم است و دیگر خادمان که پیش از این بوده‌اند هیچ کس از لفظ 

او نشنیده باشد که مرا چیزی می‌باید. نه از طعام و نه از جامه. هرگز چیزی که به 
حظ نفس تعلق داشته باشد کسی از زبان آو نشنیده و با آن که رنجوریها کشیده هرگز 
کسی او را خفته ندیده و با کسی نگفته. و از هیچ آفریده دوا نطلبیده. 

الل ران ا و ن فل ا ا ی ر 
a a O O‏ 
در قدرت خدای ت تعالی به شک بودند و ایشان را زیان می‌داشت تا در راه بینند و 
بیگمان بدانند که چیزی نمی‌خورد و آن شبهه رفع گردد. برفتیم و آن جماعت را شک ر 
برخاست. و چون به مدینه رسیدیم او را ڳفتم: :گر امت رسنولی صلی الله عليه و سلّم 
و مُرید منی, آن می‌باید کرد که رسول صلی الله علیه و سلّم کرده و من می‌کنم» و 
اگرنه برخیز و برو که بیش از این در صحبت ما نتوانی بود. و علی دوستی حاضر پود 
لقمه در دهان او نهاد. سه لقمه تعیین کردم که در روزی بخورد تا به مکه» بعد از ان در 
SS‏ همچنان که درویشان می‌خورند بخور! بخورد و از ان ورطه خلاص 
فت.» 


2- ابوالبرکات تقی الڈین على الڈوستى الشمنانى» رحمه 
الله تعالی 
وی نیز از اصحاب شيخ رکن الڏین علاءالڈوله است. 
O‏ «مادام که سالک در وقت تجلی صورتی ادراک 
می کند آن تجلی صوری باشد و حق تعالی را از آن صورت منزه باید داشت, اما آن را 
تجلی حق باید دانست. چنانکه موسی عليه الصلوة و السلام از درخت شنید که: اى أ 
الله(30/قصص) . هرکه گوید درخت خدا بود کافر شود و هرکه گوید این سخن خدا 
نگفت کافر شود پس تجلی صوری را بدین نوع اعتقاد باید کرد.» و در آن روز اخی 
على دوستی حاضر بود. شيخ فرمودند که: «مرا امسال واقعة على دوستی به غایت 
خوش امد و به جهت ثبات ت اعتقاد درویشان بگویم. حق تعالی امسال بر وی یک نوبت 
در صورت کل موجودات تجلی کرد, بعد از آن وی تسبیح حق و تنزیه او از صور به 
لفظی که حق تعالی بر زبان وی می‌راند می‌گفت. حق تعالی به خودی خود از وی 


271 


پرسید که: مرا دیدی؟ گفت: نه خداوندا۔ فرمود: پس اینها که دیدی چه بود؟ گفت: ا 
و افعال و صور صفات تو, و تو از همه صور منزهی؛ حق تعالی در این سخن وی را ثنا 
ت و این معنی را از وی پسندیده داشت.» 


3 امي سبد على تن هات تن محقة الهمدانئ. كدسن الله 


تعالى سره 

امع بود ا ست سان فلوم طاهرت و ای وی رادر فلوم اقل اظن حفاكت 
مشهور است. چون كتاب اسرار التقطه و شرح أسماء الله و شرح فصوص الحكم و 
شرح قضندة خفربة :فار ضبه و غير آن: 
وی مرید شیخ شرف الین محمودبن عبداللّه المزدقانی بود اما کسب طریقت پیش 
صاحب الشر بین الاقطاب, تقی الڈین علی دوستی. کرد و چون شيخ تقىئ الدين على 
از دنیا برفت, باز رجوع به شيخ شرف الڈین محمود کرد و گفت: «فرمان چیست؟» 
وی توجه کرد و گفت: «فرمان آن است که در اقصی بلاد عالم بگردی.» سه نوبت ريع 
مسکون را سیر کرد و صحبت هزار و چهار صد ولی را دریافت, و چهارصد را در یک 
مجلس دریافت. سادس ذوالحځه سنۀة سٹ و ثمانين 9 سبعمائه نزدیک به ولايت کبر 9 
سواد قوت اشندو ار آنا به تلاس قل کردند 

4- شيخ عبداللّه غرجشتانی» رحمه الله تعالى 
وی از اصحاب شیخ رکن الین علاءالڈوله است, و از یکی از دیههای غرجستان است. 
رد بوده است که پدر وی فوت شده و مادر وی شخصی دیگر را شوهر کرده؛ روزی 
از وی امری و اقع شده بوده و از آن شخص متوهم گشته و گریزان. از ديه بیړون در 
آن نواحی درختی بوده بزرگ. و در پای آن درخت چشمة آبی, به آن درخت برآمده و 
در میان شاخ و برگ آن پنهان شده. اثفاقا جماعتی از درویشان موله انجا نزول 
کزده‌اند در چشفمة آټ عکس وی زا .دیدهاند و وی را از درځت فرود اآوږده‌اند و هقزاه 
خود ببرده. گذر ایشان به جانب سمنان افتاده به صحبت شیخ رفته‌اند و وی را همراه 
برده. 
چون نظر شیخ بر وی افتاده. به نور فراست كمال قابلیت وی را در این طریق 
دریافته. بعد از آن که درویشان سفر کرده‌اند. کسان فرستاده و وی را بازگردانیدہ۔ 
درویشان اضطراب بسیار کرده‌اند و به حاکم و سلطان وقت رجوع نموده‌اند. چون 
حقَانیّت حضرت شیخ بر همه ظاهر بوده. هیچ سود نداشته. پس حضرت شيخ به تربیت 
وی مشغول شده. و به حسن التفات شیخ به مقامات عالیه رسیده و آن قدر التفات و 
اهتمام که شیخ را نسبت به وی بوده است. معلوم نیست که نسبت به کس دیگر بوده 
باشد. چنانچه از رباعیاتی که در مخاطبة وی گفته‌اند معلوم می‌شود. و چون به مرتبة 
تکمیل و ارشاد طالبان رسیده» حوالة وی به ولایت طوس شده است, انجا امده و به 
ارشاد طالبان مشغول گشته. پادشاه وقت از وی استدعا نموده که با وی در بعض 
aS‏ 
یافته و جسد مبارک وی را به طوس نقل کرده‌اند و قبر وی آنجاست 


485- انا متمو د طوسی» رحمه الله تعالی 
وی از مریدان شيخ عبداللّه بوده است. 
وقتی شیخح عبدالله جمعی درویشان را در اربعین نشانده بود. یک شب خادم خانقاه را 
گفت که: «امشب دو درویش را واردی قوی خواهد رسید. واقف باش که بیخودی 
نکنند 9 از خلوت بیرون نروند!» خادم حاضر می‌بود. ناگاه بابامحمود نعره‌زنان 9 فریاد 
کنان از خلوت بیرون جست و یک درویش دیگر که نام وی هندوالیاس بود نیز در عقب 
بابامحمود بیرون جست. خادم در عقب ایشان بدوید به هندوالیاس رسید وی را 


272 


بگرفت, و بابامحمود روی به کوه و صحرا نهاد. هندوالیاس به حسن تربیت و سیاست 
Ik NSS ele E‏ 


وی کرامات و خوارق عادات بسیار ظاهر می‌شده است, چنانچه مشهور است. 
6- اخی علی فلق شاه رحمه الله تعالی 


س 
وی نیز از مریدان شیخ عبدالله است. و به حسن تربیت وی به مرتبۀ کمال, بلکه به 
مرتبة تکمیل رسیده بود. 
در آن وقت که شنخ عبدالله را به لشکر استدعا کرده بودند. اخی على در سفر بوده 


است. شيخ فرموده است که: وفار اتن لشکر به سعادت شهادت خواهیم رسید. بعد 
از ما به جای ما اخی علی را بنشانید!» 


7- شيخ حافظ بهاءالڈین عمر آبردهی, رحمه الله تعالى 
وی از مریدان اخی على است. 
گویند که وی خرد بود که والد وی فوت شد. چون به سن تمییز رسید خویشان وی را 
به دکان درزیی فرستادند تا درزیگری بیاموزد. در آن فرصت مولانا رضی الدین على 
مایانی رحمه | که از مریدان شيخ عبدالله غرجستانی بوده است. و صحبت‌دار 
خضر عليه السلام به أبرّده رسیده و پرسیده که: «فرزند عمر کجاست؟» گفته‌اند که: 
«وی پیش درزیان است .» مولانا گفته است: «هرکه پیش درزیان باشد درزیان باشد. 
او را بطلبید!» طلبیده‌اند. مولانا وی را به طوس برده است, و به حافظی صالح 
سپرده است تا قرآن یاد گیرد. و خدمت مولانا بعد از چندگاه باز بر آنجا گذشته است 
شیخ حافظ را دیده است و متغیر شده. استاد وی را گفته که: «همانا فرزند عمر را از 
همان طعامها می‌دهی که خود می‌ځخوری؟» گفته است: «چه کنم. چیز دیگر ندارم؟» 
مولانا فرموده است که: «با وی به ارده رو و آنجا باش چندان که وی قرآن حفظ 
کند!» چنان کرده است. 
شافط کف اہنت کھ ونا وال کہ مرا داع ولوک راو دای لی ا ن 
در نشابور مولانا شمس الدین خليفه , به ارشاد مشغول بود و در ده ویرانی شیخ اخی 
علی» و در هر ولایتی نام عزیزی می‌شنیدم»؛ متردد می‌بودم که کجا روم. شبی در 
وافغة دنم که مرلی است بن رفخ و عمازتی عالت ووو اجا اعا داقر 
غایت رَوّح و پاکی و در پیشان آن رواقی و در پیشان رواق پرده‌ای آویخته» و در آن 
جماعتخانه خلق بسیار و در رواق نیز جمعی از اکابر نشسته. و مولانا شمس الڏين 
خلیفه بر کنار رواق نشسته و از ميان جماعتخانه تاجىی آویخته بودند و مولانا می‌گفت 
که: این تاج بر سر هرکه راست آید معنی ما به وی حواله است. قر کش هی افده 
امتحان می‌کرد به سر هیچ کس راست یامد و من در گوشه‌ای ایستاده بودمو 
نظاره می‌کردم. ناگام خدمت مولانا به من نظر کرد و گفت: فرزند! تو نیز پیش آی! 
من خواستم که پیش آیم, ناگاه ديدم که آن پرده که در پیشان رواق بود در حرکت آمد, 

و از پس آن پرده شخصی با هيبت بیرون آمد و مرا بر گرفت و در کنار اخی على نهاد 
و رود که: یکر ابق طفل ۲را و شیر دة از شت ان ار خوات درامدة با جود فته 
حواله به خدمت اخی علی شد. احرام ملازمت وی بستم. چون نظر وی بر من افتاد. 
گفت: حافظ! دیر با شیر آمدی. دست بیعت به وی دادم و توبه کردم و تلقین گرفتم.» 
و هم وی گفته است که: «چون در سفر حجاز به بغداد رسیدم. در خانقاه شيخ 
توزالدنن عذال حجان اشفرائى :ر جهه الله الى رول كزده در ان وقت نبیرۀ وی؛ 
شيخ نورالڈین عبدالرحمان, شيخ الاسلام بغداد بود و خلیفۀ جد بزرگوار خود بوډ. دري 
SO‏ چون شرف زارت روضة شريفة حضرت رسالت صل الله 

کته رو شل درتانی: ساز هدیمن به آن خضرت بز انیو یه این گفتارت: بکویی :که 

پیری عاصیی از عاصیان امت تو عبدالژحمان بغدادی دعا رسانید! چون به شرف 


273 


زیارت رسیدم و شرایط آن به جای آوردم, وصیت شيخ بم خاطرم آمدي به همان 
عبارت که وصیت کرده بود گفتم. حصرت رسالت صلی الله عليه و سلّم ابروی مبارک 
درهم کشیدند و مرا گفتند که: تو چنين مگوی» که وی از غایت تواضع چنین گفته است 
ووی از اکابر امت من است. بعد از مراجعت آن را به شیخ گفتم. خوشدلی بسیار نمود 
و مرا دعای خير کرد. « 
ف كھ وئ تفه است كه #وققن كر أبن ولام انى عطم افنا و انك ان لق ار 
جیات خود مأیوس گشتند. روزی خدمت مولانا رضی الڈین على مایانی از ده مایان به 
E O O‏ و گفت: امر چنین است که 
O O‏ لله تعالى در قرية اسشجيل قرآن 
ختم کنی. شاید که خدای تعالی این بلیێّت را e‏ ا نمودم» اما به واسطة ان 
که در آن فرصت خواجه عبدالژحمان گهواره گر قڈس سژه» که از محبوبان و 
مجذوبان حضرت حق بود جل ذکره در قریة اسجیل بر سر سنگی که بر در تربت 
نفخ حقو خالد انیت من تت وتمان لو می یتوو خدمت فول ری .الاق 
على در غایت تشرع بود من متفکر شدم که: مبادا که امری واقع شود که مردم بلیت 
وبا را باز طلبند۔ ا e‏ آمد. کک 
رق و ا 
از انجا برخاست و در آن نزدیکی خراسی بود به آنجا درآمد و در مغاکی پنهان شد. 
چون به ده a‏ و در سر زیارت فرو آمدیم و مردم ده جمع شدند, خبر رسید که 
امیر على بیک که حاکم ولایت بود به زیارت خواجه می‌آید. مردم ده با مولانا گفتند که: 
خواجه به سبب شما به این خراس درامده است. اگر علی بیک بیاید و خواجه را نبیند. 
اق آن ارڈ کی بو فا عضب کند خدمت مولانا متوجه خراس شد. 
چون به خراس درامد. فرمود که: مهمان را چنين دارند؟ چون خواجه آواز مولانا را 
شنید, از آن مغاکی بیرون آمد و یکدیگر را کنار گرفتند. و خواجه چيزي درگوش مولانا 
گفت: مولانا در گریه شد. مدتی همچنان ایستاده بودند. شخصی مر ت که: امیر 
علی کک بر دو فاده و اقظا ن ھی کد چئ مولا ا را تشه گزده. 
خواجه را دریافت. خواجه گفت: مغولک برو که مهمان عزیز دارم. على بیک روان شد 
و خواجه از عقب وی نعره می زد که: هی مغولک بدو! وی می‌دوید تا از نظر خواجه 
غایب شد. بعد از آن خواجه و مولانا به زیارت درآمدند و من از بیم آن که مبادا خواجه 
سخنی بلند بگوید, با مولانا گرفتم که: من قرآن به یک شبانروز ختم می‌توانم کرد. 
مولانا فر مود كه؛ Sl‏ آغاز کردم. در اثنای تلاوت. 
خواجه آغاز سخنان بلند کرد.مولانا بانگ بر وی زد. دیک تا آخر صحبت. خواجه از آن 
سخنان هیچ نگفت. چون ختم تمام شد و از دعا فارغ شدند. یکدیگر را وداع کردند. 
ی ناته و تعالی آن: لیت راابة مخض ر اقتو رجهت خود دقع کرد» 

 -8‏ مولانا فخرالڈین لُورستانیى» رحمه الله تعالى 
وی تحصیيل علوم ظاهری کرده بوده است. همیشه در خاطر می‌داشته است که بعد از 
تحصیل علوم به سلوک راه خدای تعالی اشتغال نماید. وقتی در یکی از مدارس مصر 
خانه‌ای داشته و در آنجا به مطالعه مشغول بوده. وی را از مطالعه کلالی حاصل شده. 
از برای تشحیذ خاطر از خانة خود بيرون آمده. داعیة سلوک بر دلش تازه گشته. با 
خود گفته است: «اخر روزی از انچه درانم بیرون می‌باید آمد. امروز آن روز است. « 
دیگر به خانة خود بازنرفته است و همچنان خانه را با کتابها و متاعهای دیگر در باز 
گذاشته است. و پیش شيخ شی٤ُلله‏ رحمه الله تعالی که در آن وقت در مصر به ارشاد 


متعیْن بوده. رفته و به سلوک مشغول گشته. a‏ 
چون وی از دنیا رفته است, در طلب کاملی مکمل سفر اختیار کرده. 


274 


کر ان وقت فة مجين الأتن طوس كار اواد امام غرالى اسه ركه الله قال 
شهرتی تمام داشته است و در شهر طوس می‌بوده»: به صحبت وی أده آنچهٍ 

می خواسته: امیت آنا تیاقه: ار آنا هه ورانی پیش فرزندان اکى على فلق غاد 
رفته است., آنجا نیز آنچه می‌خواسته نیافته. چون از آنجا سفر می‌کرده؛ فرزندان اخی 
ع ورا ک اند که کی ار روان ندر ماز کر ا و فی اشد ا اکن وا 
ببینی دور نمی‌نماید.» 

با خود گفته است: «شیخ خراسان آن و شيخ زادگان اين! درویش دیگر چه خواهد 
بود؟» اما احتیاط را به ارده رفته. چون به انجا رسیده. شيخ حافظ به جهت مهمی به 
ده دیگر رفته بوده آنجا به نور ولایت از آهدن وی خبر یافته. با اصحاب گفته که: «ما را 
مهمانی عزیز رسيده مھم نا ساخته به ارده بازگشتە. چون چشمش بر مولانا افتاده. 
این مصراع مشهور را خوانده که: «یار در خانه و ما گرد جهان گردیدیم.» و ميان 
یشان صحبت درگرفته. و تا شیخ حافظ زنده بوده است, در صحبت وی بوده است و 
با وی اربعینها نشسته و تربیتها یافته» وبعد از وفات وی به ولایت جام تشریف اورده و 
در جوار تربت مقذسة حضرت شيخ الاسلام احمد قذدس سژه اربعین نشسته و مشایخ 
جام را به هیچ کس از مشایخ وقت آن قدر اخلاص و اعتقاد نبوډه که نسبت به وی. 
و فی که شت که < خضرت قدت الا لاف اخمد را ن الله ال روود اه ق 
اولاد خود التفات بسیار است, تا غایتی که به خواجه محمد خلوتی که ظاهری بس 
پریشان داشته است التفات بسیار دارد .« 

و یکی از علمای هرات ت که به زهد و ورع مشهور بوده و در سلوک راه خدای. تعالی. 
وا و امار طا وه وی را گفته است که: 
«به هرات رجوع می‌باید کرد و با اهل بیت خود می‌باید بود!» هرچند الحاح کرده فایده 
نداشته. چون به موجب امر وی بازگشته و به هرات رسیده؛ عن قريب بیمار شده و به 
جوار رحمت حق پیوسته. 

به خاطر می‌اید که در حَرجرّد جام در سرایی که تعلق به والدین فقیر می‌داشت. 
نزول فرموده بود و من چنان خرد بودم که مرا پیش زانوی خود نشانده بود و با 
انگشت مبارک خود نامهای مشهور چون عمر و علی بر روی هوا می‌نوشت و من آن 
را می‌خواندم. تبسم می‌نمود و تعجب می فرمود. اا اا ر 
تة مجنت و ارات این ظطانقة- شد و از .ان وقت بارهر ږوز تنشو و تمای دیک یناد 
اميد می‌دارم که بر محبت ایشان زیم و در محبت ایشان میړم» و در زمر محبان 
ایشان برانگیخته شوم اللفة احني كيا و اتی مکنا و5اخشا ني فی رة 
القساكين. 

بعد آز سنه زين و تفافمائة: آر خرا سان عزهة زارت خرن شريفين زاذهها الله 
تعالی شرفاً کرد و از آنجا به مصر رفت. و آنجا به چوار رحمت حقٍ پیوست و قبر وی 
در قراقه است., نزدیک به قبر امام شافعی رضی الله تعالی عنه و انجا به سيّدی 

وی از مریدان شیح رکن الدذين علاءالڈوله است. 

بدر وی حاکم فر بود و فعمر گشته نود خواسښت که از ځکوفت استعفا کند و دږ اخر 
اد وو ل اد شیو کیا کلت را به خان 
اردوی پادشاه وقت فرستاد تا منشور حکومت به نام خود بستاند» و پدر وی را معذور 
دارند. کر وک نر واخ هقان تود وی را در آن نواحی با فُطٌاع طریق محاربه افتاد. 
چنانچه همۀ متعلقان وی کشته شدند. و وی نیز زخمها خورده در ميان کشتگان افتاد. 
شيخ رکن الڏین علاءالدوله را در غيب نمودند که: «در فلان موضع جمعی کشتگانند_ و 
در مڼان. ایشان: یکی زنده مانده است:و قابلنتۍ تام دارد: وی زا دزیاب !»> شتخ یه آن 
موضع رفت هیچ کس را زنده نیافت. 


275 


بار دیگر , به همان مامور شد, دیگربار به همان موضع رفت هیچ کس را زنده نیافت. بار 
شی امور تسد فحص :بسار کردذ ر نکی: از آها:قۍ الاه اثر جاتن تفرس کرد وی 
را برداشته همراه خود برد و تعهد وی کرد. چندان که به حال خود بازآمد و جراحتهای 
وک ر وزاورد شیخ وی را گفت: E TS I GS‏ 
خواهی به پیش پادشاه رو و خواهی به جانب پدر شو!» وی گفت: «مرا خاطر 
نمی‌خواهد که از خدمت شیخ مفارقت نمایم. می‌خواهم که دست ارادت در دامن 
حضرت شیخ زنم.» اخر پیش پدر رفت و از وی اجازت خواست و به صحبت شيخ 
مراجعت نمود, و به حسن تربیت شيخ رسید به انچه رسید. 


0- شيخ محمد شاه فراهی» رحمه الله تعالی 
به علوم ظاهری و باطنی آراسته بوده است, و به یک واسطه مرید شاه علی فراهی 
است. در آخر حیات عزم حجچ کرد از راه هُرموز. چون به منوجان رسید. بیمار شد و 
همانجا وفات یافت و قبر وی آنجاست. صاحب کشف و الهام بوده است. 
ی اا ای وا و 
صیحه‌ای زد. یکی از علما که همراه بود سبب آن پرسید. گفت: «خرابات آین شهر بر 
من کشف شد. E O E‏ ! به سر 


ا جرا نکويی که ترا به وی بخشیم؟ آن ازن دز همان وقت توفیق توبه 
يافت.» 


1- شيخ بهاءالدین عمر قدس الله تعالی روحه 

وی خواهرزادة شيخ محمد شاه است و مرید وی» و از بعض اکابر استماع دارم که 
فی فت < معلوم نشت كة در بملشلة اصحات شح ركن الین علاءالدولة چون :اوی 
بوده باشد .« 8 
از صغر سن مجذوب بوده است 9 اثار جذبه بر وی ظاهر بود. در اوقات ادای صلوات 
کسی راا می فداند که بر کمیت اعداد راع وی را تشه می كرف که نخوڈ :گا داشت 
أن :نی توا تست و فی دو اوایل خال: ار ایت تعطهی که ابن طا نه :زا می باش ا 
خال خود شيخ محمد شاه از نایافت مقصود سخنی می‌گفته است, خال وی این بیت را 
خوانده بوده است: 

اگر نالد کسی نالد که یاری در سفر تو باری از چه می‌نالی که یاری در 

دارد ر ل داری؟ 


عادت وی چنان بود که چون ور ع اضر شدی, با حکام و خواص ایشان 
از محرمان وی از وی سؤال کرده بود که: #شیی آن که در هښجد این همه نکن 
i‏ می تود چیست؟» گفته بود: «اگر خاموش می‌نشینم و خود را به این گفت و 
گوی مشغول نمی‌سازم. مغلوب و مستهلک می‌گردم. حواس من از کار می‌افتد نه 
گوش من می‌شنود و نه چشم من می‌بیند.» 
روزی درویشی در وقت طلوع آفتاب پیش وی درآمده بوده» سر بر زانو به مراقبه 
نشسته بوده سر برداشته و فرموده که: «هيیچ می‌تواند بود که ازوقت نماز بامداد تا 
این سا عت کسی صرت خی را سیکات و تعالی جاه هراز شنال طا عت وعدت 
ET OI TT‏ 
واقع شده بود و پنجاه هزار ال نموڌ6 و اندرا ق 
حکایت می‌کرد که: ا ا د 
کردند. افطار نکرد. یک روز ديدم که جماعتی از اهل غيب به جانب محف وی 
می‌رزفتند: چون به در فخفة وی رسیدند درتیامدند و بگذشتنف من ان قضه را با اوی 


276 


گفتم. گفت: آری قطب بود و اصحاب وی. 
آن وقت که به در محفّه رسیدند» من پای دراز کرده بودم دانستند برگذشتند. من پای 
خود گرد آوردم. ربازگشتند و پیش من آمدند و فاتحه خواندند.» خدمت مولانا می‌فرمود 
که: «همان روز آثار صحت بر وی ظاهر شد و احتیاج به آن نشد که افطار کند.» 
این فقیر را این بیت از وی بر خاطر است که در وقتی که بعض فقیران را به دوام 
توجه و اقبال بر مطلوب حقیقی ترغیب می‌کرد, می‌خواند: 

دلارامی که داری دل درو بند در جشتم از هة عغالم قرو نة 


و قذس الله تعالی سژه یوم الثلثاء. سلخ ربيع الاول. سنة سبع و خمسين و 


ثمانمائة. 
و چون وفات یافت, فرزند بزرگوار و اصحاب وی در قریة چغاره در همان منزل 
روزها می‌نشسته. به حفر قبر وی | شتغال نمودند. سلطان وقت استدعا نمود که 


قبر وی در نزدیکی شهر باشد. قبول کردند. چون سلطان به نماز وی حاضر شد جنازۂ 
وی را مقداری راه به دوش خود گرفته ببرد ودر جانب شمال عیدگاه دفن کردند. و 
عمارات عالیه فرمود و حالا معروف و مشهور است, یزار و e‏ 


2- مولانا شمس الدذین محمد اسد» رحمه الله تعالی 
دز علوم ظاهر به جودک طح وحات فهم شهرتن تقام داشت: هی فر مود که :در 
اوان تحصیل مرا داعیة سلوک راه خدای تعالی قوی شد. در ان وقت خدمت شيخ زين 
الان جو ي ركه الله علي ارا الان و ك هردان سلود و 
لفن وی ر ا خم معت کی کرد و ایشان را تیه فی دادو تلف دک ی کرد 
و قاعدۀ درویشان می‌باشد که وقتی که شیخ دست درویشی را در وقت بيعت 
می‌گیرد. بعضی دامن آن درویش را می‌گیرند و بعضی دامن آن دوم را تا به آنجا که 
برسد. من نیز دامن بعضی از آنها را گرفتم. چون از آن مجلس بیرون آمدم» در 
مدرسه در همان خانه که تحصیل می‌کردم به ذکر مشغول می‌بودم و در خود روز به 
روز تأثیر ذکر را ادت دہ ان اط شر الاه ار وک ت ن و 
ترک حول کردم 
E O O OT‏ 
مولانا فخرالڈین لورستانی نیز رسیيده بود و خدمت مولانا جامة خود در وی پوشانیده 
تود وان را گاهی تر سیل رک فىڼوشید و ذز آخر عر با خدذمت: مولانا تسغدالدين 
کاشغری به هم بسیار صحبت می‌داشتند و خدمت مولانا سعدالدين تعظيم و تقدیم وی 
می‌کرد. 
یک بار در راهی با وی می‌رفتم. بتقریب سخن وی به آنجا رسید که گفت: «مرا در این 
چند روز امری واقع شد که هرگز مرا به خود گمان آن نمي‌بود و توقع آن نمی‌داشتم.» 
وونل اال اھا کے و ان کرد ری وخی کک فن ار ان تی وغ تحتام حه 
فهم کردم, والله تقال اغلىي 
قال بعضْ العارفين: «اذا تجلى الله سبحانه بذاته لأحدٍ يرى كل الڈوات و الضفات و 
الأفعال متلاشيةٌ في أشْعْةٌ في أشحة ذاته و صفاته و افعاله, و يجد نفسّه مع جَميع 
المخلوقات كأنها مدبّرة لها و هى أعضاؤها ال بذاك ها نشي الا وتراة فلا به 
وير ذاته الات الواحدة و صفته صفتها و فعله فعلها لاستهلاكه بالكليّة في عين 
التوحيدء و ليس للأنسان وراء هذه المربة مقامٌ في التوحيد. ولما إنجدَبَ بصيرة الژوح 
الي متاه جمال الذَاتِ اشتتر نور العقلٍ الفارق بين الأشياء في عَلَبَةَ نور الدات ٍ 
الفذيمة وازنف المي بين الفدم.و الخذوت لزهوق الياطل عند قخىء الخو و 
هذه الحالة جمعاً.» 
روزی پیش وی خربزه‌ای بریدند, بسیار لطیف و شیرین بود. چون چشید. دست از ان 


277 


بازکشید. سبب پرسیدند, گفت: «التذاذ به آن مرا از آنچه در آنم باز می‌دارد.» 

وی را حالی تمام و وجدی عظيیم بود. چون در مجلس سماع حال بر وی متغیر شدی؛ 
صیحات و زعقات زدی, اثر ان به مجلسیان سرایت کردی؛ و همه را وقت خوش 
گشتی.» 

فى رحمه الله ليلة الجمعة, غژة رمضان, سنة اڕیع و سين و ثمانمائة و قبر وى در 
گازرگاہ است در پايان قبر شيخ الاسلام,. قدس الله تعالی سره. 


95 ادنو ولو جه الله ا 
بعضی گفته‌اند که وی به صحبت شيخ نجم الڈین کبری رسیده است و از خلفای وی 
است. نام وی محمد بن الحسین بي احمد الخطیبی البکری است. از فرزندان 
أا ابابکر است رضی الله تعالی عنه 9 مادر وی دختر پادشاه خراسان. 
علاءالدین محمدبن خوارزم شاه بود. کرت ر هالت صلی الله عله و لو وی وار 
خواب اشارت فرمود که: «دختر خود را به حسین خطیبی نکاح کن!» و بعد ازنهم ماه 
بهاءالڈین ولد متولد شد و چون دو ساله شد, والد وی نقل کرد و چون به سن تمییز 
رسید به تحصیل علوم دینی و معارف یقینی مشغول شد تا کمال وی به جایی رسید که 
حضرت رسالت وی را در واقعه سلطان العلما لقب نهاد. 

و چون وی را ظهوری تمام حاصل شد و مرجع خواص و عوام گشت., جمعی از علما را 
چون امام فخر رازی و غیره بر وی حسد بجنبید. وی را به خروج بر سلطان وقت متهم 
داشتند. وی را از شهر بلخ عذر خواست, و در آنوقت مولانا جلال الذنن خردسال بود. 
از راه بغداد به مکه توجه نمودند. چون به بغداد رسیدند, جمعی پرسیدند که: «اینان 
چه طایفه‌اي و از کجا می‌آیند و به کجا می‌روند؟» مولانا بهاءالدين فرمود که: «منَ 
الله وَإلى الله وَلاحَوْلَ وَلافَوَةَ إل بالل .» اڀن سخن را به خدمت شيخ شهاب الدین 
سهروردی رسانیدند, فرمود که: «ما هذا إلا بهاءٌالڈین البلخی.» و خدمت شيخ استقبال 
کرد. چون برابر مولانا رسید, از استر فرود آمد و زانوی مولانا را ببوسید و به جانب 
خانقاه استدعا کرد. مولانا گفت: «موالی را مدرسه مناسب‌تر است.» 

در مستنصریه نزول کرد و خدمت شيخ به دست خود موز وی را کشید. روز سیم 
عزیمت مکۀ مبارکه نمودند و بعد از مراجعت به جانب روم متوجه شدند. چهار سال در 
ارزنجان بودند و هفت سال در لارنده؛ و در لارنده خدمت مولانا جلال الڏين را در سن 
هژده سالگی کدخدا ساختند و در ثلاث و عشرین و سٹمائه سلطان ولد متولد شد و 
رن اا واا یر کی فر س اھان را یا ااا ار الوه 
برادران پنداشتی, و بعد از ان سلطان ایشان را از لارنده به قونیه استدعا کرد و مولانا 
بهاءالڈين ولد انجا به جوار رحمت حق پیوست . 


وی سید است حسینی. از ترمذ است., از مریدان و تربیت يافتگان مولانا بهاءالدين ولد 
و به سبب اشراف او بر خواطر در خراسان و ترمذ به سید سردان مشهور بود. 
همان روز که مولانا بهاءالڈین ولد فوت شد وی در ترمذ با جمعی نشسته بود گ 
«دریغا که حضرت استاد و شیخم از این عالم رحلت فرمودا» و بعد از چند روز به 
در خدمت و ملازمت وی نیازمندی نمود و تربیتها بافت. 

گفته‌اند که چون خدمت شيخ شهاب الرنن شرو دىا زوم افو وى ددن n‏ 
برهان الذين آمد. و ر خا کنر هه بود از جای نجنبید۔ شیخ از دور تعظیم کرد 
و بنشست. و سخنی واقع نشد. مریدان پرسیدند که: «موجب سکوت چه بود؟» شيخ 
فرمود که: «پیش اهل حال. زبان حال می‌باید نه زبان قال.» پرسیدند که: «وی را 
چگونه پافتید؟» گفت: «دریایی است مواج از درر معانی و حقایق محمدی, به غایت 


278 


آشکار و به غایت غایت پنهان .« 

Gl 
می‌فرموده که: «حالم را به شیح صلاح الذين بخشیدم و قالم را به مولانا.»‎ 

ف هزار متازكة سد در دار القع فيضر نه است. شلام الله و تخاة عله ور على جخهح 
عباداللّه الصالحين. 


5- مولانا جلال الدين محمد البلخى الژومى» قدس الله تعالى 
سره 

ولادت حدمت مولانا ر E‏ است. در ششم ربیع الاول سنة ازع و سثمائه. 

سَفَرةٌ ملایکه و تررة جڻ و خوا ص انس که فوران قباب E‏ اھ یا 

وامتونل: فی کن 

خا مولانا بهاءالدين ولد نوشته یافته‌اند که: «جلال الذين محمد در شهر بلخ شش 

ساله بود که روز آدینه با چند کودک دیگر بر بامهای خانه‌های ما سیر می‌کردند. یکی از 

آن کودکان با دیگری گفته باشد که: بیا تا از این بام بر آن بام جهیم! جلال الدین محمد 

گفته است: این نوع حرکت از نک و گرته. و اوران دنکن هی|نذ: حیف باشد که آدمی 
به اینها مشغول شود. اگر در جان شما قوتی هست بیایید تا سوی آسمان پریم و در 

ان حالت از نظر کودکان غایب شد. کودکان برآوردند. بعد از لحظه‌ای رنگ وی 
یگرگون شده و چشمش متغیر گشته, باز 

Eb EOE a a گفت:‎ 

ل شما برگرفتند و به گرد آسمانها گردانیدند و عجایب ملکوت را به من نمودند» و چون 

آواز فریاد و فغان شما برآمد. باز م به این جانکاه کرود اوږدند.» و گویند که در ان سن 

در هر سه چهار روز یک بار افطار می‌کرد. 

و گویند که در آن وقت که به مکه می‌رفته‌اند در نشابور به صحبت شيخ فرید الین 

عطار رسیده بودو شيخ کتاب اسرارنامه به وی داده بوده و ان را پیوسته با خود 


خدمت موو می ‌فرموده است که: «من این جسم نیستم که در نظر عاشقان 
منظورم؛ پلکه هن ان ذوقم 9 آن خوشی‌ام که در باطن مریدان از کلام من سر 


می‌زند. الله! اللةا جون ان دم را انی وان دوق :ا شى قەت ىداز و ز5ا 
می‌گزار که من آنم.» 
در خدمت مولوی گفتند: «فلان می‌گوید که: دل و جان به خدمت است.» فرمود که: 
«خمش : ! در ميان مردم اين دروغ مانده است که می‌گویند؟ او ان چنان دل و جان را 
از کجا پافت که در خدمت مردان باشد؟» بعد از آن روی سوی چلبی حسام الذین کرد 
که: «الله! الله! نا اولیایچی ز انو ښر رانو بايد نشستن که ان قرب را اثرهاست 
عظيم.» 
SIS Sele FF aL E aS‏ 
به هر حالی که باشی پیش او باش که از نزدیک بودن مهر زاید 


و فرموده است: «مرغی که از زمین بالا پرد. اگرچه به آسمان رسد اما این قدر باشد 
که ازدام دورتر باشد و برهد. و فطجتین اکر کسی در ونش شود و به كمال در ویش 

نرسد, اما این قدر باشد که از زمرۀ خلق و اهل بازار ممتاز باشدو از زحمتهای دنیا 

ترفد و کار گر دد کت جا ال ون هلك الاير 

یکی از ابنای دنیا پیش خدمت مولوی عذر خواهی می‌کرد که: «در خدمت مقصرم.“> 

فرمود که: «حاجت به اعتذار نیست. آن قدر که دیگران از امدن تو منت دارند. ما از 
نامدن منت :دار 


279 


یکی از اصحاب را غمناک دید فرمود: «همه دلتنگی از دل نهادگی بر این عالم است. 
هردمی که آزاد باشی از این جهان و خود را غریب دانی» ودر هر رگ که بنگری و هر 
مزه‌ای که بچشی دانی که با آن نمانی و جای دیگر روی. هیچ دلتنگ نباشی.» 
و فرموده است که: «ازاد هرذ آن اسشت که از زنځانیدن کسی تز تنجد و جواتهز د آن 
باشد که مستحق رنجانیدن را نرنجاند.» 
مولانا سراج الڈین قونیوی صاحب صدر و بزرگ وقت بوده. اما با خدمت مولوی خوش 
نبوده. پیش وی تقریر کردند که مولانا گفته است که: «من با هفتاد و سه مذهب 
یکی‌ام.» چون صاحب غرض بود خواست که مولانا را برنجاند و بی حرمت کند. یکی را 
از نزدیکان خود که دانشمندی وو بود بفرستاد که: «بر سر جمع از مولانا بپرس 
که تو چنین گفته‌ای؟ اگر اقرا ر کند او رادشنام بسیار بده و برنجان!» آن کس بیامد و 
بر ملا سؤال کرد که: «شما چنین گفته‌اید که: من با هفتاد و سه مذهب یکی‌ام؟» 
گفت: «گفته‌ام .“« آن کس زبان بگشاد و دشنام و سفاهت آغاز کرد. مولانا بخندید و 
گفت: «با این نیز که تو می‌گویی هم یکی‌|ام.» آن کس خجل شد و بازگشت. 
نخ ر کن الان لاء الول کته انمت که مرا این تسخن اوی کوس امه انیت > 
خدمت مولوی همواره از خادم سؤال کردی که: «درخانۀ ما امروز چیزي هست؟» اگر 
گفتی: «خیر است. هیچ نیست.» منبسط گشتي و شکرها کردی که: «لله الحمد که 
E A O I OT TT‏ «ما لابڈ 
مطبخ مهیاست.» منفعل گشتی و گفتی: «از این خانه بوی فرعون می‌آید.» 
و گویند که در مجلس وو هرگ شفع برنگردندی الا به تادر به غیر از رون چراعغ 
گفتی: «هذا لِلمُلوک وَهذا للصضعلوک 
E E‏ 
«مردی شاهد باز بود. اما پاکباز بود و کاری ناشایست نمی‌کرد.» فرمود: «کاشکی 
کردی و گذشتی.» 

ای برادر بی نهمایت درگهی است دز قن آنه فی ر ی ر وی فاننت 


روزی می‌فرمود که: «آواز رباب صریر باب بهشت است که ما می‌شنویم.» منکری 
گفت: «ما نيز همان آواز می‌شنویم؛ چون است که چنان گرم نمی شویم که مولانا؟» 
خدمت مولوی فرمود: «کلا و حاشا! آنچه ما می‌شنویم آواز باز شدن ان در است 9 
آنچه وی می‌شنود آواز را شدن .»> 
و فرموده است که: «کسی به خلوت درویشی درآمد. گفت: چرا تنها نشسته‌ای؟ 
گفت: الق اھ ھا دة کے و ادي مرا ار خی مات اند 
جماعتی از خدمت مولوی التماس امامت کردند و خدمت شيخ صدر الدین قونیوی نیز 
در آن جماعت بود. گفت: «ما مردم ابدالیم. به هر جایی که می‌رسیم می‌نشینیم و 
می خیزیم. امامت را ارباب تصوف و تمکين لاڀق‌اند .» به خدمت شيخ صدرالڈين 
ابارت کرد تا امام شد فرمود: «قن صلی حلف امام تي اما صلی لف ر 
خدمت مولانا در سماع بود. درویشی را در خاطر گشت که سؤال کند که: «فقر 
چیست؟» مولانا در اثنای سماع این رباعی خواند: 
ألجَوهَر فَقَر وسوی الْقَقَُرِ عرض ا شفاءٌ رۆسۆیى الْقَقُرِ مَرَّض 
السالم کله خداع و لقف س العالم توا وع 


از وی پرسیدند که: «درویش_ گناه کند؟» گفت: «مگر طعام بی اشتها خورد. که طعام 
بی اشتها خوردن درویش را گناهی عظیم است.» 

و فرموده است که: «صحبت عزیز است. لائصاحبُوا عَيّر أبناء الجس!» 

و گفته که: «در این معنی حضرت خداوندمء شمس الذینٍ تبریزی قدس سژه فرموده 
که: علامت مرید قبول یافته آن است که اصلاً با مردم بیگانه صحبت نتواند داشتن و 
NS ES REN N‏ 


280 


اسیر در زندان.» 
و در مرض اخیر با اصحاب گفته است که: «از رفتن من غمناک مشوید. که نور منصور 
ر ا کو وال و ی فر ال عار که الل اک 
و مرشد او شد. در هر حالتی که باشید با من باشید و مرا یاد کنید تا من شما را ممد 
باشم در هر لباسی که باشم.» 
دیگر فرمود که: «در عالم ما را دو تعلق است یکی به بدن و یکی به شماء و چون به 
عنایت حق سبحانه فرد و مجژد شوم و عالم تجرید و تفرید روی نماید, ان تعلق نیز از 
آن شما خواهد بودن .« 
خدمت شيخ صدر الڈين قڈس سژه به عیادت وی آمد. فرمود که: «شفاک الله شفاءً 
فاجلا زر درجات ناسا عند است که طحت باش حدمت موا خان عالمان 
اش درفو که دعو ار انی تاک الل شهار ا ادا هاا که در هان غاس 
معشوق پیراهنی از شعر بیش نمانده است. نمی ‌خواهید که نور به نور پیوندد؟» 

من شدم عریان ز تن او از خیال می‌خرامم در نهایات الوصال 


e 
خدمت مولانا در وصيیت اصحاب چنين فر موده است: کک بتقُوی الله في السرّ‎ 9 
وَالْعَلانيّة. وَقِلة الطعام و قِلة انام وَقلة الكلام, وهجران المقعاصي والائام» وَمُواظبَةٍ‎ 
الضيام, ووم القيام وتز السَهُواتِ على الذّوام, واحتماًلِ الجَفاء مِنْ جميع الأنام,‎ 
وتك مُجالَسَة السفهاء و القوام. ,ومُصاحبَة الصالحين والكرام وان حير الاس مو غ‎ 
1 الاس َير الكلام ماقَلْ ودل وَالْحَمْد لله وَعْدَ.»‎ 
شرل کر د کد ده دلاقت مولی متانهت کیت فز وک ای اد‎ 
الذن ناء ار انو سال و وات ووو ن ها هار فد که ت‎ 
سلطان ولد چه می‌فرمایید؟» فرمود که: «وی پهلوان است. حاجت به وصيت‎ 
نیست.» چلبی حسام الدین پرسید که: «نماز شما را که گزارد؟» فرمود که: «شیخ‎ 
“. صدر الدذين‎ 
و فرمود که: «یاران ما از 1 تن تنو فی کشف د و وو انا نن الدین ان خا تی هی خوا ند‎ 
يا قؤمَنا اجيُوا. داع الل( 31/احقاف) ناچار رفتنی است.»‎ 
وى قذس الله روحه وقت غروب الشهن: خامس جمادی الاخرى. سنة اثنتين‎ 
: 5 و سبعین‎ 
از شيخ مؤبد الین جندی سؤال کړدند که: «خدمت شيخ صدر الذین در شأن خدمت‎ 
لو چ ف فو ا و ن و ا‎ 
فخرالڈین عراقی و شرف الذين موصلی و شیخ سعید فرغانی و غیرهم نشسته بودند.‎ 
سخن از سیرت و سریرت مولانا بیرون آمد. حضرت شیخ فرمود: اگر بایزید و جنید در‎ 
اين عهد بودندی» غاشية اين مرد مردانه برگرفتندی و منت بر جان خود نهادندی.‎ 
خوانسالار فقر محمدی او است. ما به طفیل وی ذوق می‌کنیم .» همة اصحاب انصاف‎ 
دادند و آفرین کردند. بغد از آن شيخ م ید گفت: «من نیز از جملۀ نیازمندان آن‎ 
ِ سلطانم.» و این بیت رل بخواند:‎ 
لوكانَ فينا إِلألوْقة صورَة ھی أت آک ن ولا ار 3د‎ 


496- مولانا شمس الدين محمد بن على بن ملک داد تبىریزى» 
قدذدس الله تعالی سزّه 
خدمت مولوی در القاب وی چنین, نوشته است: «المولی الأعز. الڈاعى الى الخير. 
خلاصةٌ الأرواح, سر المشكوة و الأ جاجَة و المصباح؛ شمس الحق و الذين,ء نور الله في 
الاؤلين و الاخرين.» 


281 


وی گفته است که: «هنوز در مکتب بودم و مُراهق نشده بودم. اگر چهل روز بر من 
گذشتی از عشق سیرت محمدی مرا ارزوی طعام نبودی, و اگر سخن طعام گفتندی 
به دست و سر منع آن کردمی.» 
ا اوی ا ا فک و کو ایو کک کی او کر چ رک 
الذين سنجاسی بوده است که شيخ اوحدالدین کرمانی نیز مرید وی است. و بعضی 
می‌گویند که مرید باباکمال جَندی بوده است و می‌شاید که به صحبت همه رسیده باشد 
و از همه تربیت یافته بود ودر اخر حال پیوسته سفر کردی و نمد سياه پوشیدی؛ و 
هرجا که رفتی در کاروانسرای فرود امدی. 
گویند چون به خطة بغداد رسید, شيخ اوحدالڈین کرمانی را دریافت. پرسید که: «در 
چه كارى؟» گفت: «ماه را در طشت آب می‌بینم.» مولانا شمس الڈین فرمود: «اگر 
بر گردن دمل نداری چرا بر آسمانش نمی‌بینی؟» 
کو کا و ا و فت 0 ا و ا کو ا 
عراقی نیز به موجب فرمودۀ شيخ بهاءالڈین زکژیا آنجا بوده است و هر فتحی و 
کشفی که شيخ فخرالدین عراقی را روی می‌نمود ان را در لباس نظم و نثر اظهار 
می‌کرد و به نظر باباکمال می‌رسانید و شیخ شمس الڈین از آن هیچ چیز را اظهار 
نمی کرد. روزی باباکمال وی را گفت: «فرزند شمس الدين از اڻ اسرار و حقایق که 
فرزند فخرالڈین عراقی ظاهر مي‌کند, بر تو هیچ لایح نمی‌شود؟» گفت: «بیش از آن 
مشاهده می‌افتد, اما به واسطة آن که وی بعضی مصطلحات ورزیده» می‌تواند که آنا 
را در لباسی نیکو جلوه دهد و مرا آن قوت نیست.» 
اتفال فرھود که دجو حجان وال را وفاخ روری کد که فاری وحقاى 
اۆلین و اخرین را به نام تو اظهار کند و ینابیع حکم از دل او بر زبانش جاری شود و به 
لباس حرف و صوت دراید. طراز ان لباس نام تو باشد.» 
گویند که مولانا شمس الین در تاریخ سنة اثنتین و اربعین و ستمائه در اثنای مسافرت 
به قونیه رسید. وا و او ت اا را ده کا 
علوم مشغول بود. روزی با جماعتی فضلا از مدرسه بیرون آمد و از پیش خان 
شکرریزان می‌گذشت. خدمت مولانا شمس الڈین پیش امد و عنان مركب مولانا را 
گړفت و گفت: «یا امام المسلمین! بایزید بزرگتر است یا مصطفی, صلٌی اللّه عليه و 
سلم 4 مولنا گت کہ دار شنت ان سوال گوسا کے مقت اسان از یکدیگر جدا دتو 
بر زمین ریخت و آتشی عظیم از باطن من بر دماغ زد و از آنجا ديدم که دودی تا ساق 
عرش بزامد. بعد از آن جوا دادم که: فصضطفی طضلی الله عليه و سلم بزرگترین ر 
عالميان استر چه جای بایزید است؟» گفت: «پس چه معنی دارد که مصطفی صلی 
الله عليه وسلّم می‌فرماید که: ماعَرَفناک حَق مَعْرِقتک, اتوید می کون سبحاني 
ماأعغْظَمُ سأني! وَأتا سُلّطانْ الشلاطین نیز گفته است؟» کک ربدا كى 
O EET‏ از سیرابیۍ زد. کوزة ادراک او از آن پر شد و ان e‏ 
روزنة خانة او بود اما مصطفی را صلی الله عليه و سلم استسقای 
د ر اتکی بود و کا مارک کہ نن ال کی لی کر ی ار اراچ ار الا 
واسعَة(97/نساء یا 10/ز هر) گشنه:بود: لاجرم دم از نکی 3 و هر روز در استدعای 
زیادتی قربت بود.» مولانا شمس الین نعره‌ای زد و بیفتاد. 
مولانا از استر فرود آمد و شاگردان را فرمود تا او را برگرفتند و به مدرسه بردند تا به 
خود بازامد. سر مبارک او را بر زانو نهادو بود. بعد از ان دست او را بگرفت و روانه 
شد و مدت سه ماه در خلوتی ل و نهارا به صوم وصال نشستند که اصلا بیرون 
ET ROT OT‏ 
روژ خدفت مولا شس الین )از فلاا ادى النماس كرد مولا خر ودرا 
دست کرفته در مان اوژد. فرمود که: «او خواهر جَانی من است. نازنین پسری 
می‌خواهم.» فی الحال فرزند خود سلطان ولد را پیش آورد. فرمود که: «وی فرزند 
من است. حالیا اگر قدری شراب دست می داد ذوقی می‌کردیم .“« مولانا بيیرون آفدو 


282 


سبویی از محلَّة جهودان پر کرده بیاورد. مولانا شمس الڈین فرمود که: «من قوت 
مطاوعت و سِعت مشرب مولانا را امتحان می‌کردم از هرچه گویند زیادت است.» 

و فرموده است: «از این مشایخ می‌پرسیم که: ليمع الله وقت: این وقت مستمر 
باشد؟ گویند که: نی مستمر نباشد!» 

و فرموده که: N‏ 
کیت خذاک لی ترا جحت هادا کت ھی ھی این دعا مکی ا سرا ا کن کا 
رب جمعیت ازو بردار. خدایا تفرقه‌اش ده! که من عاجز شده‌ام در جمعیت.» 

و فرموده است که: «یکی گفت: در سقایه نام حق نباید گفت, قران نشاید خواند: مگر 
اقش کو ان واچ کے که اورا او وو خا ھی وا کرت هاه از است رة 
نمی‌آید اسب بیچاره چه کند؟» 

و بعضی گفته‌اند که چون خدمت مولانا شمس الڈین به قوثیه رسید و به مجلس مولانا 
درآمد. خدمت مولانا در کنار حوضی نشسته بود و کتابی چند پیش خود نهاده. پرسید 
که: «این چه کتابهاست؟» مولانا گفت که: «این را قیل و قال گویند. ترا با این چه 
کار؟» خدمت مولانا شمس الدین دست فراز کرد هف کا ھا ا در ات ادات 
خدمت مولانا به تسف تمام گفت: «هی درویش! چه کردی؟ بعضی از آنها فواید والد 
بود که دیگر یافت نیست.» شیخ شمس الدین دست در آب کرد و یکان یکان کتابها را 
بیرون آورد و آب در هیچ یک اثر نکرده. خدمت مولانا گفت: «این چه س است؟» شيخ 
شمس الدین گفت: «این ذوق و حال است. ترا از این چه خبر؟» بعد از آن با یکدیگر 
بنیاد صحبت کردند, چنانچه گذشت. 

شبی خدمت شیخ شمس الڈین با خدمت مولانا در خلوتی نشسته بودند. شخصی از 
سرون در شخ را اشازت کرد تا سرون آند: فی الحال برخاست و با مولانا گفت: 
کشتنم می‌خوانند .» بعد از توقف بسیار, خدمت مولانا فرمود: «الا لَه الْحَلوهٌ وَالامُرُ 
تبارک الله رَث العالمين.» (54/اعراف) هفت کس دست یکی کرده بودند و در کمین 
ایستاده. کاردی راندند. شیخ نعره‌ای زد. چنانکه ان حماعت بیهوش بیفتادند. ویکی از 
آنها علاءالڈین محمد بود. فرزند مولاناء که به داغ «إتَّه لس من أهْلک»(46/هود) 
ائسام داشت و چون آن جماعت به هوش ناز ادن ىزا جذ قطرة خون هیچ ندیدند۔ 
ان ان زوز از این فانک انی ان ان سلظان می دا تسف وَکانَ ذلِک في شهھۇر 
سنة خمس واربعین و ستمائه. 

ان ناکسان در اندک زمانی هر یک به بلایی مبتلا شدند و هلاک گشتند. و علاءالدين 
E O E O O PT O DGS‏ 
حاضر نشد. 

و بعضی گفته‌اند که شيخ شمس الڏین در جنب مولانا بهاءالڈین ولد مدفون است و 
بعضی گفته‌اند که آن ناکسان بدن مبارکش را در چاهی انداخته بودند. شبی سلطان 
ولھ در واب کد کے فما الان اشارت کرد که ددر قان چاه فته ام 
نیمشب یاران هحرم را جمع کرد و در مدرسة مولانا پهلوی بانی مدرسه» امیر بدرالڈین 
دفع کردند. واللّه تعالی اعلم. 


رحمه الله تعالی 
وی در بدایت حال مرید سید برهان الڈین محقق ترمذی بود. روزی خدمت مولانا از 
خوالی ررکؤنان می‌گذشت از آؤاز ضرت ایشان جالۍ در وی ظاهر شد ونه چرخ 
درامد. شیح صلا ح الدين به الهام ازدکان آمد وسر در قدم مولانا نهاد. خدمت 
مولانا وی را ونوازش بسیار کرد. ازوقت نماز پیشین تا نماز دیگر خدمت 
کک بود e‏ فرمود 


283 


زر وبی زهی خخ وبی! 


شيخ صلاح الین فرمود تا دکان را یغما کردند و از دوکون آزاد شد و در صحبت مولانا 
روانه شد. خدمت مولانا همان عشق بازی که با شیخ شمس الڈین داشت با وی پیش 
گرفت و مدت ده سال با وی مؤانست و مصاحبت داشت. 

روزی از خدمت مولانا سؤال کردند که: «عارف کیست؟» گفت: «آن که از سر تو 
سخن گوید و تو خاموش باشی. و آن چنان مرد صلاح الدین است.» 

و چون سطان ولد به درجۀ بلوغ رسید, خدمت مولانا دختر شيخ صلاح الدین را به 
جهت وی خطبه کرد و چلبی عارف از ان دختر پود. وخدمت شيخ صلاح الین در قونیه 
مدفون است در جوار مولانا بھهاءالڈین. قدس الله تعالى روحهما. 


8- شيخ حسام الڈين حسن بن محمد بن الحسن بن أخى 
ترک» رحمه الله تعالى 

وچون شيخ صلاح الڈین به جوار رحمت حق پيوست. عنایت خدمت مولانا و خلافت وی 
به لبي سنام الاين مل دو یی بار را وی اد ماد و یت بطم فوت ان 
ور کو حون دلا ماه ال بن سل اصحات زاره ال اف حكيم نان وة 
الط فرندالن عطار و مصيبت نامة وی دریافت. از خدمت مولانا درخواست که: 
«اسرار عزلیّات بسیار شد. اگر چنانچه به طرز الھی نامة سنایی با منطق الطیر کتابی 
منظوم گردد تا دوشتان را یادگارۍ بود, غایک غنایت باشد:» خدمت مولانا قئ: الخال 
از سر دستار خود کاغذی به دست چلبی حسام الدین داد. در انجا هژده بیت از اول 
منوک نوشته.۔از آنجا گه: 
«بشنو از نی چون حکایت می‌کند» تا آنجا که: «پس سخن کوتاه بايد والسلام.» 
بعد از ان خدمت مولانا فرمود که: «پیش از ان که از ضمیر شما این داعیه سر بر زند 
از عالم غیب عالِم غیب در دلم این القا کرده بود که این نوع کتابی نظم کرده شود.» 
و به اهتمام تمام در نظم مثنوی شروع نمود. گاه گاه چنان بودی که از اول شب تا 
مطل فحز خوت مو ااانا مو كر و جلي حسام الاين مي وت و محفو ان 
و وا بے اواز ل تکیت کول ا می کوان و ون معاد اول ت ادام ر هه جرد 
کل اوا قاتا ا کا و ی ا کو ال حل جا 
الذين به خدمت مولانا نیازمندی تمام به تقدیم رسانید و بقیة مثنوی را استدعا نمود. 
ES TT‏ 


بعد از آن li‏ آخر کتاب. خدمت مولانا می فرمود و چلبی حسام الدتن می‌نوشت. 
روزی چلبی حسام الدين گفت که: «وقتی که اصحاب, مثتنوی مخدومی را می‌خوانند 9 
اهل حضور در نور آن مستغرق می شتوند, می‌بینم که جماعتی غیبیان به کف دورباشها 
و شمشیرها گرفته حاضر می‌شوند و هر که از سر اخلاص اصغا نمی‌کند بیخ ایمان او 
را و شاخه‌های دين او را می برند و کشان کشان به مستقر سقر می‌برند .»> حدمت 
مولانا فرمود که: «چنان است که دیدی.» 

ای حسام الذين تو دیدی جال او حیق نمودت پاسخ افعال او 


9- سلطان ولد قدڈس الله تعالی روحه 


وی سید برهان الڈین محفٌق و شيخ شمس الڈین تبریزی را خدمتهای شایسته کرده 
بود و با شيخ صلاح الدین که پدر خاتون وی بود ارادت تمام داشت و یازده سال چلبی 
حسام الڈین را قایم مقام و خلیفة پدر خود می‌داشت و سالهای بسیار کلام والد خود 


284 


را به لسان فصیح و بیان صریح تقریر می‌کرد وی را مثنویی است بر وزن حدیقة حکیم 
سنایی؛ بسی از معارف و اسرار در آنجا درج کردم است. 
بارها خدمت مولانا وی را خطاب کردی که: «أئّت اش سْبَهٌ الاس بي حَلقاً وَحْلقاً.» و 
عظیم دوستش داشتی. کھت لھ ر وار مو و خو وو ووو که 
«بهاءالدين ما نیکبخت است. خوش زیست و خوش میرد.» واللة اعلم. 
و گویند که روزی وی را نوازش می‌فرمود و می‌گفت: «بهاءالڈین! آمدن من به این 
عالم جهت ظهور تو بود. این همه سخنان قول من است و تو فعل منی.» 
روزی خدمت مولانا وی را گفت: «به دمشق رو به طلب مولانا شمس الدین و چندی 
سیم و زر با خود بیر و در کفش آن سلطان ریز و کفش مبارکش را طرف روم 
بگردان! چون به دمشق رسی. ذر ضالحته ځانی است مشهور: یکسز به آنجا رو که 
وی را آنجا یابی که با فرنگی پسری ,صاحب جمال شطرنج می‌بازد چون وی می‌برد زر 
می‌ستاند و چون آن پسر می‌برد سلی می‌خورد. زنهار که انکار نیاری که آن پسر از 
این طایفه است. اما خود را نمی‌داند. می‌خواهد که وي را به وی شناسا گرداند.» چون 
ولد به جانب دمشق رفت مولانا شمس الین را هم آنجا که نشان داده بود یافت که 
با آن پسر شطرنج مي‌باخت. با جماعت همراهان پیش وی سر نهادند و رقتها کردند. 
آن فرنگی پسر چون آن را بدید. بزرگی وی را دانست از بی ادبیهای خود خجل شد. 
سر برهنه کرد و ایمان آورد و به انصاف بایستاد و خواست که هرچه دارد به یغما دهد. 
مولانا شمس الڈين نگذاشت. فرمود که: به .فرنگکشتان یاز گرد و قزیزان ان دتاز را 
مُشژف گردان و قطب آن جماعت باش ! :« 
بعد از آن سلطان ولد زر و سیمی که آورده بود در کفش مولانا شمس الڈین ریخت و 
کفش وی را به طرف روم گردانید و از زبان خدمت مولانا و سایر مخلصان روم 
اشد عائ وئ گر وی قبول فرمود. اسبی که داشت پیش کشید. مولانا شمس الدڏين 
سوار شد و سلطان ولد پیاده در رکاب وی روان گشت. مولانا شمس الدڏین فرمود 
که: «بهاءالڈین سوار شو!» سر نهاد گفت: «شاه سوار و بنده سوار! این هرگز روا 
نباشد.» از دمشق تا قونیه در رکاب وی پیاده رفت. چون به قونیه رسید. مولانا شمس 
الدین خدمتهای سلطان ولد را با مولانا تقریر می‌کرد و می‌گفت که من وی را چنین 
گفتم و وی جوابم چنین داد و بشاشت بسیار می‌نمود. پس گفت: «مرا از موهبت حق 
دو چیز است: سر و سرٌ. سّر را در راه مولانا به اخلاص فدا کردم؛ و سر را به 
بهاءالڈین ولد بخشیدم۔ اگر بهاءالڈین را عمر نوح بودی و همه را در این راه صرف 
کردی, انش میسر نشدی که در این سفر از من به وی رسید. اميد است که از شما 
نیز نصیبها یابد.» 
چون خدمت مولانا به جوار رحمت حق پیوستند, بعد از روز هفتم چلبی حسام الڈین 
پر انت وا خم اضحات ن سلطا ولد افد و كفت می وهم کاله ر 
جای پدر بنشینۍ و مخلصان و مریدان را ارشاد کنی و شیخ راستین ما باشی,؛ ؛ و من در 
رکاب تو غاشیه بر دوش نهاده بندگی کنم» و این بیت بخواند: 
رخات دل ای خان آن کش ت و کا کک و ا 
ابر اده رر هاهزاده 


سلطان ولد سر نهاد و بسیار گریست و فرمود که: ألصّوفئٌ آۋلى يخِرقێه. وَالْيَتيمُ 

آحری بخرقته. همچنان که در زمان والدم خلیفه و بزرگوار بودی. همچنین در این زمان 

خلیفه و بزرگوار مایی.» 

وی گفته که روزی والدم گفت که: «بهاءالڈين! اکر ځواهی که انا در بهشت بريین 

باشى» با همه کس دوست شو و کین کسی را در دل مدار!» و این رباعی را بخواند: 
بیشی طلبی ز هیچ کس بیش مباش چون مرهم و موم باش چون نيش 
جواهی کر فج کن ا و دارو و د اس 

بدگوی و بداموز و بد اندیش مباش 


285 


«تمامی انبیا عليهم السلام اين کرده‌اند 9 اين سیرت را به صورت آورده» لاجرم کافة 
عالمیان مغلوب خلق ایشان گشته‌اند و مجذوب لطف ایشان شده. چون دوستان را ياد 
می‌کنی» بوستان درونت از خوشی می‌شکفد و از گل و ریحان پر می‌شود و چون ذکر 
دشمنان می‌کنی,» باغ درونت از خار و مار پر می‌شود و پژمرده خاطر می‌گردی.» 
گویند که در شب وفات خود این بیت می‌خوانده است: 

امشب شب آن است که بينم شادی دریابم از خدای خود آزادی 


توفى قدس سره ليلة يوم السبت. العاشر من شهر رجب سنة اثنى عشر و سبعمائة. 


500- شيبح شهاب الدين سْهرَوَردى» قدس الله تعالى روحه 
امام يافعی در القاب وی چنین نوشته است که: «أستاد زمانه, فرید د أوانه. مطلعٌ 
الأنوار و منبعٌ الأسرارء ډليل الطريقة و ترجماڻ الحقيقة. استاذٌ الشيوخ الأكابرء الجامع 
بين علمَي الباطن و الظاهر, قدوة العارفين و عمدة السالكين, العالم الژبانى؛ شهاب 
الين انوخقص, عمرين مخمذ النكرى الشهزةرذئ: قدذش الله تغالى سزة» 
از اولاد ابوبکر صدیقے است رضی الله تعالی عنه و انتساب وی در تصوف به عم وی 
ابوالنجیب سهروردی است, و به صحبت شیخ عبدالقادر گیلانی رسیده است و غير 
ایشان از مشایخ. بسیاری را دریافته است. و گفته‌اند که مدتی با بعضی از ابدال در 
جزیرۂ عبادان بوده, و خضر را عليه السّلام دریافته. شیخ عبدالقادر وی را گفته است: 
دات اخ القسشهوزين يالراق .« 
وی را تصانیف است, چون عوارف و رشف التصايح و اعلام الثقى و غيرها. عوارف را 
در مکه مبارکه تصنیف کرده است. هرگاه که بر وی امری مشکل شدی, به خدای 
تعالی بازگشتی و طواف خانه کردی و طلب توفیق کردی در رفع اشکال و دانستن 
انچه حق است. 
در وقت خود شيخ الشیوخ بغداد بود و ارباب طریقت از بلاد دور و نزډیک استفتای 
مسایل از وی کردندی. کتب اليه بعضهم: «یا سيّدی! إن ترکٹ العَمَل أَحلَوّث إلى 
البطالة. ران غلك دال الى .» فَكتبَ في جَوابه: «إعمَل واد رال ن 
الْعْجّب.» 
در رسالة اقبالیه ا «شیخ رکن, الدين علاءالڈوله گفته ا از شيخ 

ات ل فد و ا نو مُتابَعة الي 
لا ا ا ا 

ولادت وی در رجب سنة تسع و ثلاثین و خمسماته بوده است و وفات وی در سنة 
اثنتین وثلاثین و ستمائه. 


1 شيخ نجیب الڈین على بن بُرْغْش الشیرازیء قدس الله 
: روحه 

وی عالم بوده و عارف و سرچشمة علوم و معارف. 
ارو ف او اا ار و ای کار ر و اراھ E‏ عار دو وو خا کل 
متوطن شده؛ شبی در خواب دید که: ازال هن لی ر فی االله ن ی و 
طغامی, اوزد وا وی بخورد و وی را بشارت داد که: حق سبحانه و تعالی ترا فرزندی 
نجیب صالح خواهد داد.» چون ان فرزند بزاد. وی را علی نام نهاد به نام حضرت امیر 
و لقب نجيب الذين كرد. 


و وی از بدایت حال محبت فقرا می‌ورزید و با ایشان می‌نشست. هرچند پدر وی را 
لباسهای فاخر می‌ساخت و طعامهای لذيذ می‌داد به آن التفات نمی کرد و می‌گفت: 


286 


«من جامة زنان نمی‌پوشم و طعام نازکان نمی‌خورم.» و جامه‌های پشمین می‌پوشید و 
طعامهای بی تکلف می‌خورد تا آن زمان که بزرگ شد و داعیة طلب در وی قوت 
يافت. 
SS‏ «از روضة شیخ کبیر پیری 
بیرون آمد و در عقب وی شش پیر دیگر بر , یک راه می‌رفتند. راست یکی در عقب 
دیگری. آن پیر اول در روی وی تبسم کرد و دست وی بگرفت و به دست پیر آخرین 
داد و گفت: این ودیعتی است از خدای تعالی نزدیک ټ تو!» چون بیدار شد خواب را با 
پدر بگفت. پدرش گفت: و ار اا ا 
و وی در آن زمان از مجانین عقلا بود. کسی پیش وی فرستاد که از تعبیر آن خواب 
سؤال کند. چون شیخ ابراهیم آن را بشنید, گفت: «این نیست مگر خواب على بُرْعّش. 
و اول یر است وران راان کک ان رنه ارون کر ایو سا که 
ن پیر اخرین زنده باشد که حوالۀ تربیت وی به او کرده است. می‌باید که ان شيخ را 
طلب کند تا به مقصود برسد.» از پدر اجازت خواست و به جانب حجاز روان شد. چون 
به شيخ شهاب الدذین سهروردی رسید. وی را بشناخت که همان کس است که در 
خواب دیده بود. و شیخ نیز بر حال وی اطلاع داشت مضمون خواب وی را با وی بگفت 
و پیش شیخ ملازم شد و سالها به سر برد و خرقه پوشید و مصنفات شیخ و غير آن را 
از نشخ ششد و به ادن شخ ته شیراز مراخعت کرد و متاهل شد و«خانقاهی ها کز دږ 
تھ از شاد طالیان مشغول شد و الات و كامات وی ميان لی اشنهار باقت 
وة ارا شخان لبف و رسال قاق ریف ست که ار ان نوی اتقاس حضرت شح 
شهاتب الذین ايد 
روزی وی را گفتند که: «سژ توحید را به مثالی روشن کن!» گفت: «دو آیینه و 
سیبی.» یکی از فضلا حاضر بود, این معنی را به نظم آورد و گفت: 

گا کے رودت ا وال واف سو دو اآمکے ی ر کی کر 


روزی دیگر فرمود که: «پیوسته وصف خال معشوق می‌کنم و این عجب که او را خود 
خال نیست.» پس فرمود که: «می‌خواهم که کسی این معنی را ر به نظم آرد.» همان 
فاضل_حاضر بود گفت: 
ای آن که ترا به حسن تمثالی نیست چون حال من از خال رخت حالی 
وصافی من همه ز خال رخ تست نیست 
وین طرفه که بر رخ تو خود خالی 


توفی فى شعبان سنة ثمان و سبعين و سثمائة. 
2- ظهير الین عبدالژحمان بن على بن بغش رحمه الله 
تعالی 


وی خلف صدق و خلیفة بحق بود مر پدر خود را. چون مادر وی به وی حامله شد شيخ 
شهاب الڈین برای وی پاره‌ای از خرقة مبارک خود فرستاد. چون متولد شد آن را در 
وک پوشانند ند و اول خرقه که دږ دنا پوشید ان تودو چون پژرۍ لشت ها خدیت پدر 
مشغول شد و تربیت یافت و دررایام حیات پدر به حج رفت. شب عرفه در خواب دید 
کرو ارف رول وا الله عاو علا واا کا حر 
شرف وار امد ک چ عل الالام ا اا الجاشي ا بدو وة تز ان حال مط ده 
اقل خود را ار آن وان چ ږ دارو شاوی داد ایشان را که مراد جال شد 
NS a‏ 
که عوارف را ترجمه کرده است و در آنجا تحقیقات صادر از کشف و الهام بسيار 


287 


است و به مقامات بلند رسید و به کرامات ارجمند مشهور شد و این دو بیت را از 
اشعار شيخ شهاب الذين سهروردی بسیار می‌خوانده است: 
وقد كث لاأرضي مِنَ الَوَصَلِ ڀال ر ضا وأنْذماقَوق ا ترما 
اا وفنا وَس طط مالا ب ف واک ا 


وف فن زفضان فة مك رة و فاتك رجخهة الله الى 


505 تة مجك تى رجف الله ال 

شيخ نجیب الڈین بزغش قڈس سژه فرموده است که: «روزی با جمعی از اصحاب در 
صحبت شیخ شهاب الدین قڈس الله تعالی روحه بودم. شيخ فرمود که: یکی از 
O BRO CT Tg‏ 
مشام من می‌رسد. یکی از | SG‏ باز آمد که: کسی نیافتم. 
شیخ به هيبت فرمود که: دیگر بار برو که بیابی! دیگر بار برفت سیاهی دید اثر غربت 
و سفر بر وی وی را درون آورد. قصد آن کرد که در صف نعال بنشیند. شیخ گفت: ای 
شيخ محمد! نزدیک ای که از تو بوی اشنایی می‌آید. 
بگذشت و پهلوی شیخ بنشست. شیخ و وی در سر با یکدیگر سخنان گفتند. پس آن 
سياه بوسه بر ران شيخ داد. شيخ فرمود تا سفره حاضر کردند و چیزی خوردند و من 
روزه‌دار بودم. شيخ فرمود: هر که روزه دار است به حال خود باشد. در آن سفره انار 
بود. شیخ انار می‌خورد و دانة آن از دهن بیرون مي‌آورد و پیش خود می‌نهاد. در خاطر 
من گذشت که مخ آن دانه‌ها وا دزگیرزم که بزکت اټ دهن شخ نه ان رنشسده انست: و 

ا رة 

چون این بر خاطرم گذشت. آن سیاه دست فراز کرد و آن را برگرفت و بخورد, و به 
من نگریست و تبسم کرد. من دانستم که خاطر مرا دانست. چون سفره برداشتند. 
شیخ گفت: شیخ محمد حافظ قرآن است ولی چندوقت است که تنها خوانده است. 
کسی می‌خواهد که هر روز جزوی بر وی خواند۔ هر که از اصحاب شيخ قرآن حفظ 
داشت, چون عنایت شیخ را با وی دانستند استدعای آن کردند. و مرا نیز در خاطر 
گذشت, اما به زبان نیاوردم و حواله به اختیار شيخ کردم. شیخ وی را حواله به من 
کرد و گفت: شیخ محمد هر روز پیش علی شیرازی می‌رود و جزوی بر وی می‌خواند. 
چون شب درآمد, شيخ عیسی که خادم شیخ بود بیامد و اناری بیاورد بعضی از آن 
خورده و به من داد و گفت: شیخ بعضی از این خورده است و باقی ترا فرستاده تا 
بدان افطار کنی» و گفته که به وی بگوی که: این عوض آن تفل انار است که شيخ 
محمد بخورد. پس بدان افطار کردم. 

چون نماز صبح بگزاردیم و من به خانة خود رفتم» آن سياه درآمد و سلام کرد و من 
جواب دادم و بنشست و هیچ نگفت و من نيز هيچ نگفتم. که وی هیبتی داشت. یک 
جزو از اول قرآن بخواند و روان برخاست و به خانۀ خود رفت. و روز دوم نیز همچنین 
کرد. روز سیم چون وظیفة خود بخواند, بیستاد و گفت: وان ھنو وق اساد 
شاگردی شد. من از یمنم و شیراز ندیده‌ام؛ مرا وصف مشایخ شیراز بگوی! من آغاز 
کردم ونام هر کس از مشایخ که در آن عصر در شیراز بودم ی گفتم. چون نام همه 
Es‏ اک من وروم که گر کرم که فیس فطع تود 
زمانی دراز در ان بود. بعد از آن به هوش آمد و گفت: رفتم و همه را ديدم اکنون تو 
تام آایشان یک یک باز می کوی تا فن وصق ایشان :می گویة: من نام یک یک می‌گفتم و 
وی چنان وصف ایشان می کرد که سلوک ایشان و حال ایشان 9 لباس ایشان چگونه 
ا و ی وو ا من تعجب کردم. 
پس در آخر گفت: a a‏ ا 
ولايت افتاد. ونام وی از جریدۀ اوليا محو 


288 


گفتم: سبب چه بود؟ گفت: پادشاه شیراز, اتابک ابویکر را به وی ارادتی يدند .افد 5 
پیش وی رفت و وی را مال و نعمت داد و به سبب آن از نظر حق بيفتاد. پس من اين 
سخن را یاد داشتم, چون به شیراز آفدم. فمچتان بود که وی فته بود 

پس گفت: دیگری از این زهاد که یاد کردی ترا نشانه‌ای داده است و با تست,. ظاهر 
کن تا ببینم. هر چند اندیشه کردم. به خاطر من نیامد. نظر در کفش من کرد و گفت: 
آن چیست؟ مرا یاد آمد که زاهدی بود در شیراز کفش دوختی۔ چون به سفر بیرون 
می فدھ هرا دے حفت کف رک دادو کت ا نا ے ای افد کے درا ووا 
ياددارى. 

چه راحتها و رَوّحها که از صحبت وی به من رسید! آنگاه از خدمت شيخ خرقه پوشید و 
بسیار مرید وی شدند.» 


وی همان است که ذکر وی در بیان احوال شيخ نجیب الڈین بزغش گذشت. 
شیخ نجیب الدین گفته است که: «دیوانه‌ای عجب بود و خلق می‌گفتند که: وقت باشد 
که چند روز هیچ نخورد و وقت باشد که به یک دفعه صدمن بخورد. و وی را احوال و 
امات عجب می‌گفتند. مرا آرزوی صحبت او می‌بود. وى را می فته اا ر 
هم صحبت باشیم! اجابت نمی‌کرد. یک بار آخر روزی وی را در بازار دیدم و ميان 
زمستان بود گفت: این ساعت وقت آن است که هم صحبت باشیم,. لیکن به شرط آن 
که امشب در مسجد بازار باشیم. 
با وی در مسجد رفتم. گفتم: طعامی بیاورم؟ گفت: من سيرم E‏ 
آمدن گرفت و و روان گشت. چون نماز شام و خفتن بگزاردیم و خلق از مسجد 
بیرون رفتند و من با وی تنها بماندم, گفت: ر چیزی بیاور تا بخورم! شب 
E E N TT‏ چند دینار زر داشتم وی را دادم و گفتم: 
معذور دار که عذر واضح است. این زر را فردا قوت خود ساز! زر را بستد و ساعتی 
صبر کرد. باز گفت: من گرسهه‌ام؛ برخیز و چیزی بیار تا بخورم! خانۀة من از ان مسجد 
دون تو دافا ردک ان مسخد مرا خونشی بود تة 
به خانۀ وی رفتم و چون شنیده بودم که وی چیز بسیار می‌خورد, گفتم: مرا جماعتی 
مهمانان رسیده‌اند و این به آن معنی گفتم که هر یک تن در حقیقت جمعی است از 
بس لطایف که در وی است, از نفس و قلب و روح و غیرها. ایشان گفتند: دیرگاه 
است و طعامی پخته نمانده است. خدمتکاران داشتند هر یکی را طبقی بر سر نهادند, 
بعضی پر از برنج» و بعضی پر باقلی خام و بعضی پینو و بعضی نخود و گندم و یک عدد 
دنبه و یک عدد قدید. و با من به مسجد آوردند. گفتند: خود بپزید! من آنها پیش وی 
بنهادم و با خود تخمین کردم آن همه پنجاه من بود. 
گفتم: صبر کن تا اینها را بیزم! گفت: من همچنین می‌خورم. همه را همچنان خام 
بخورد. ساعتی صبر کرد. Sa EN‏ می‌کرد. از مسجد 
بیرون دوید. و هرچه جمع کرده بود از وی بستد. مقدار ده من نان پاره‌ها و طعامها به 
مسجد درون اورد و همه را بخورد. چون از شب نیمه گذشت مرا گفت: برخیز و در 
گوشة مسجد رو و بخسب که بسیار زحمت از من کشیدی. اما اگر حرکتی کنی یا 
بجنبی ترا هلاک کنم. من به گوشۀ مسجد رفتم و بخسبیدم و زهرۀ آن نداشتم که 
حرکتی کنم چنانکه اگر عضوی از من خارش می کرد رّهره خاریدن نداشتم و درآن 
مسجد سنگی بزرگ نهاده بود هر ساعت برخاستی و آن سنگ را پر گر گی و به الین 
من آوردی و با خود گفتی: این سنگ را به وی فرو کویم و وی را هلاک کنم. باز هم 
OE‏ روا نباشد. که پدرش مردی پیر است فردا جَرَع کند. آن سنگ را باز به 
جای خود بنهادی. چند نوبت چنین کرد و مرا از ترس خواب نمی‌آمد, اما خود را چنان 
می‌نمودم که در خوابم. پس مرا گفت: می‌دانم که در خواب نه‌ای. ترا زحمت بسیار 


289 


دادم اکنون ترا به خدای بخشیدم بر بام مسجد می‌روم تا تو ایمن گردی و خواب کنی. 
پس بر بام رفت و بر سر نردبان مسجد یک خانه بود و کتاب بسیار در انجا که امام 
مسجد نهاده بود, به آن خانه در رفت. من از ترس برفتم و در خانه از بیرون ببستم و 
بخفتم. آواز چیز خوردن وی از آن خانه می‌آمد, و من در تعجب بودم که وی چه 
می‌خورد که دانستم که در آن خانه هیچ خوردنی نیست. چون بامداد بیرون آمد و 
برفت در ان خانه رفتم ديدم که جلدهای همۀ کتابها را خورده بود.» 


شيخ تیت الدین. گفته که «وقتی را کسی کقت: الورک عزنت دين هن مدو شف 
نام وی جمال الدين. و جذبه‌ای قوی دارد و در مسجد جامع می‌باشد. ب مسد جاع 
رفتم ديدم که جذبه‌ای عظيم دارد و دو چشمش از اثر آن چون دو کاسة خونء پيش 
iS E E‏ جواب داد پس گفت: I DL‏ 
یعنی مرا با فقها و نویسندگان کاری نیست. کسی حاضر بود گفت: این شخص از 
صوفيان اس پیش او بنشستم و از احوال او سؤال کردم. 

گفت: من مردی‌ام لور و امی و چیزی نمی‌دانم. مرا با ستور داشتن خوش بود پیوسته 
ستوران داشتمی. بک روز در یایکاة برابر ستوران نشسته بودم. ناگاه حالی بر من 
مکشوف گشت و جذبه‌ای ظاهر شد و حجاب منی از پیش من برداشتند. بی هوش 
شدم و بیفتادم و در دست و پای ستوران می‌غلطیدم. چون باهوش امدم؛ مرا سڑ 
و ا as‏ و 

علما فخا Ss‏ ا 
بردند - و عرضه کردند و اجازت قتل او خواستند, اتابک گفت: اگر دو شخص دیگر که 
O E O N‏ 
بزغش و یکی شيخ معین الدین که بزرگی دیگر بوده است در آن وقت. فتوی پیش من 
آوردند. من بر آن نوشتم که: او مجذوب است و مغلوب و کشتن وی جایز نیست و 
شیح معينٍ الذين نيز همين نوشت. اتابک به قتل وی اجازت نداد.» 

و هم وی گفته که: «یک روز وضو می‌ساختم. و شيخ جمال الڈین در من می‌نگریست. 
چون آب به روی مي‌رسانیدم. گفتم: رقع الحَدَتَ. جمال الڈین گفت: هیچ حدثی مانده 
انیت که ی ویس" أرَقَعٌ الخدت بكه: آرفعٌ الفحدت! !« 


6- شيخ شمس الدذین صفیٰ,» رحمه الله تعالی 
وی از مشایخ کبار بوده است. و صاحب حالات عظیم و کرامات ر 
در وقتی که شیخ نجیب الدین به نیت خدمت شيخ شهاب الدین قڈس سژه عزیمت 
بغداد کرده بوده. شيخ شمس الدين رفیق وی بوده است. وی بر شيخ نجيب الدین 
قرآن خوانده بود و شیخ نجیب الڈین بر وی چیزی از فقه و در صحبت شيخ شهاب 
الذين با یکدیگر صحبت می‌داشته اند. 
شيخ نجیب الین گفته است که: «چون به شیراز مراجعت می‌کردیم. خدمت شيخ 
برای من اجازت الباس خرقه نوشت و برای شيخ شمس الڏين نيز نوشت و چهل عدد 
کلاه به ما داد. بيست به من و بيست به شيخ شمس الدین» و بر هر یکی نام یکی از 


پزرگان شیراز نوشته و فرمود که: چون به شیراز برسید. اول به نيابت ما اینها را به 
آنان درپوشانید که تافهای ایشان بز اجا توشتهة نشده» آنگاة الباسش خر قة دیگزان 
کنید!» 


7- شيخ نورالڈین عبدالضمد نطنزی,» رحمه الله تعالى 
وی مرید شیخ نجیب الدین على بن بزغش است. عالم بوده به علوم ظاهری و باطنی. 


290 


الین مود ای و ف كال ال دلاق اى رحا الل ال 
هر دو مرید وی‌اند. 

کال الد فال راق دو یر ات فی وة وود سفت ف الخولن 
نورالڈين عبدالظمد قڈس الله روحم العزيز عن أبيه ائه كانَ بعض الفقراءِ فى خدمَة 
الشيخ الكبيرء شخاب الين قس الله تعالى روحه فى شهود الوحدة و مقام الفناء 
داوق عظيم, فاذا هو فى بعض الأثام كى و بتاسَّفُ, فساله السيح عن حاله. فقال: 

تی د حَجبٿ عن الوحدة بالكثرة ورددٿ فلا أجدّ حالى» EE‏ فتَبّهّه الشيځ على ته بداية مقام 
الغاء ي ان جالب هة الى و ارت من الال الوا ا 


8- شيخ عژالڈین محمود الکاشى,» رحمه الله تعالى 
وی صاحب ترجمة عوارف است و شارح قصیدۀ تائية فارضیهء و بسی حقایق بلند و 
معارف ارجمند در این دو کتاب درج کرده است و قصیده را شرح مختصر مفید نوشته 
است و کشف مُعضلات و حل مشکلات آن کرده است به مقتضای علم و عرفان و 
EG‏ چنانکه در دیباچة ان 


ولم أرا كى اة الى مقا هن كا ار مه فن فلن رت 
دات الفوخ و تبت باويال الژوح, قاتلو حيتئذ تلو الغير وأحذو َوه E‏ 
ا ا من مظان الڑيب. و توجيه وجهه تَلْقاءَ مد, 
اما ال ال كوا ا لأبوات المريدي» 

و وی در اجازت نامة بعضى از تلامذة خود نوشته است: 

و انا ارۆی الكتاب, بعنی کتاب عوارف المعارف؛ عن شیخی و مولای نورالڈین 
عبدالصمد بن الشيخ على الاصفهانى و من الشيخ العالم ظهيرالڈين عبدالڑحمان بن 
E‏ و هما عن شيخهما, العام لالم العاز د الال عاب ى 
الشيرازىء و هو عن شيخه قطب الاولياء سيد العارفين مصتف الكتاب رحمه الله 

آجمعین ولی فی کشف حقائقه و بیان مُعضلاته طرق خاصٌ فی الرواية عن 

مُصتّفه بلاواسطةء وهو اٹی رأیئه فی مُبشرة قرأت عليه کتابه الٍمذکور فنبهنی على 
خقاتقة .و فاته وال الموفق هن اء لها شاع وه علن. كل شىء دير( 
0 مائده).» 

Es e ol, 

دل گفت: مرا علم لدئی هوس است تعلیمم کن گرت بدین دسترس است 
گفٹھ: کے الف۔ گفت: دگز؟ گفتة: در انه اکرو کس اسیک کی خرف 


ا 


ای عکس رخ تو داده نور بصرم تادر رخ تو به نور تو می‌نگرم 


و این دو قطعه ز نیز از معارف وی است: 
کرت کو کر ری و مارا شکی نماند در این گر ترا 
رژ کی 


للیژر CC‏ 4 
در هر عدد ز روی حقیقت چو بنگری گر صورتش ببینی ور ماده یکی است 
yk sk‏ 
تاتویی در میانه, خالی نیست چھهرۂ وحدت از نقاب شکكى 
گر حجاب خودی براندازی عشق و معشوق و عاشق است یکی 


291 


9- شيخ كمال الڏین عبدالژزاق الكاشى, رحمه الله تعالى 
وی مرید نورالدین عبدالضمد نطنزی است, جامع بوده ميان علوم ظاهری و باطنی. 
وی را مصنفات بسیار است چون تفسیر تأویلات و کتاب اصطلاحات صوفیه و شرح 
فصوص الحکم و شرح منازل السایرین و غير آن از رسایل. 
با شیخ رکن الدین علاءالوله قدس الله تعالی روحه معاصر بوده است و ميان ایشان 
در قول به وحدت وجود مخالفات 9 مباحثات واقع است و در آن معنی به یکدیگر 
مکتویات نوشته‌اند. امیر اقبال سیستانی در راه سلطانیه با شيخ كمال الذین 
عبدالرزاق همراه شده بوده» از وی استفسار ان معنی کرده. وی را در ان معنی غلو 
تمام یآفته. پس از امیر اقبال پرسیده که: «شیخ تو در شأن شیخ محیی الڈین اعرابی 
و سخن او چه اعتقاد دآرد؟» در جواب گفته است که: «او را مردی عظیم الشّأن 
میداد در ارق اما خی قرهات که در ار من کچ را وور الى .5ف 
کرده 9 اين سخن را نمی‌یسندد.» وی گفته که: «اصل همة معارف او خود اين سخن 
اس وار این ر نی و کت که یھ و اورا ار می کد و جما اشا 
اونا و: انه پر این هذه وذو اناا امتر اقتال این سنخن ر١‏ به تخ خود زه داشت 
کرده بوده است. 
شيخ در جواب نوشته است که: «در جمیع ملل و نحل بدین رسوایی سخن کس نگفته. 
و چون نیک باز شکافی مذهب طبیعیه و دهریه بهتر به بسیاری از این عقیده.» و در 
نفی وابطال این سخنان بسیار نوشته و چون این خبر به شيخ كمال الدين عبدالڙزاق 
و هر دو مکتوب به عبارت ایشان نقل کړده می‌شود. 
مکتوب كمال الڈین عبدالژژاق. رحمه الله تعالی 
امداد تأبيد 9 توفیق وانوار توحید و تحفيق از سورت احدیت. به ظاهر اطهر 9 باطن 
انور مولانا الاعظمء شيخ الاسلام. حافظ اوضاع الشرع, قدوة ارباب الطريقه, مقيم 
سرآدقات الجلالء مُقوّم أستار الجمال, علاءالكق و الڈين, غوث ا N‏ 
مځوالی. ناد و درجات تزقی دز مذاږچ HES‏ باخلاق الله متعالى با 
بعد ازتقديم مراسم دعاو اخلاص می‌نماید که: اين درویش کک ون بی تعظیم 
تامٌ نبرده باشد. لیکن چون کتاب عروه مطالعه کردم دو بحث در آنجا مطابق معتقَد 
کوش افو دار ان درو اة افر اقال کیکفت که خذفت رة علاءالڈوله رة 
محیی الڈین العربی را در توحید نمی‌پسندد. دعاگو گفت: ازمشایخ هر که دیدم و 
شنیدم بر این معنی بودند. انچه در عروه يافتم نه بر این طریق است. مبالغه نمود که 
چیزی بنویس در این باب. گفتم: شاید که موافق خدمتش نیفتد» و رنجش نمابد. اکنون 
نمودند که: به مجرد د نقل این سخن رنجش قوی می‌نماید و تشنیع و تخطئه به تکفیر 
می‌رساند. از روی درویشی غریب يافت. مرا E E‏ نیفتاده, به مجرد 
خبر تکفیر کردن لايق نیست. یقین دانند که آنچه نوشتم ازتحقیق است نه از سر نفس 
و رنجش. «وَقَوقَ کل ذي علم عَليم (76/يوسف).» 
پوشیده نیست که هرچه نه بر قانون کتاب و سنت مبنی بود نزد این طایفه اعتباری 
ندارد. چه ,طریق متابعت می‌سپرند, و بنای این مهنی, بر این دو آیت است: : «ستریهم 
ایاتنا فی لافاق قفي لفُْسِهم حى بين لهم أنه نه احق کف یرک ا غلی کل 
سَىءِ سَهیڈ؟ آلا انهه هه في مڙبة من لقاءِ هم ألا إل يكل شىءِ مُحيط.(53 و 

4 /فضلت).» 

و مردم در سه مرتبه مرب ‌اند: 

مرتبة نفس, و این طایفه اهل دنیا و اتباع حواس‌اند و اصحاب حجاب. منکر حق‌اند. 
چون حق و صفات لو را نشناسند. قرآن SS‏ 
الى :قرفو ل ارا إن کان فن غندالله بے کرم کن اظل مین هو فن 


292 


شقاق بعید.»(52/فصلت) و اگر کسی از ایشان ایمان آرد رستگار شود و از دوزخ 
خلاص شود. 

دوم مرتبه مرتبة قلب. و اهل این مقام از آن مرتبه ترقی کرده باشند و عقول ايشان 
ا ا وک ا ا 
و تصرفات الهی‌اند در مظاهر آفاق و انفس به معرفت صفات و اسمای حق رسند. چه 
افعال ارا ا رصا اا مصادر افعال. پس علم و قدرت و حکمت حق به 
چشم عقل مصفًا از شوب هوا بینند و سمع و بصرو کلام حقٌ در عین آنفس انسانی و 
آفاق این جهانی بازیابند و به قرآن و حقیقت آن معترف شوند, «حَى يتين لَهُم أنه 
الْحَقٌ» و این طایفه اهل برهان باشند و در استدلال ايشان غلط مُحال بود. 

چون به نور قدس و اتصال به حضرت واحڈیت که محل تکثر اسما است, عقول ایشان 
چنان منؤر شود که بصیرت گردد وبه تجلیات اسما و صفات الھهی بینا شود و صفات 
ایشان در صفات حق محو گردد و آنچه طایفة اول دانند این طایفه بینند هر دو قسم 
را نفس ناطقه به نور قلب مزگی شود لکین ذووالعقل متخلق به اخلاق الهی باشند و 
ذووالبصيرة متحقق به آن. پس پدخلقی از ایشان مُحال باشد, و همه را در مراتب خود 
معذور بايد داشت. وَتَرَجُوا أن کون مِنَهُمْ. 

لسیم» مرتبة روح بود و اهل این مقام از مرتبة تجلی صفات گذشته و به مقام مشاهده 
رسیده باشند.» و شهود جمع احدیت یافته و از خفُی نیز درگذشته و از حچب تجلیات 
اسما و صفات و کثرت تعیّنات رسته, و در حضرت احدیت حال ایشان «أَوَلَمْ بف 
SG SSE EELS‏ 
خلق. و بالاتر از این استهلاک است در عین احدیت ذات و محجوبان مطلق را فرمود: 
«ألا انهم في مِرَيَةٍِ مِنْ لِقاءِ رَبهِمْ» و ماندگان در مقام تجليات اسما و صفات هرچند به 
EE‏ 
ويبقىې وجه ر ڏڈوالجَلال والاکرام» (26و 7/الرحمن) قاصرند 9 محتاح به تنبیه «ألا 
LO I O‏ 
8/قصص) جز طايفة اخیر ظفر نیافته‌اند. و در این حضرت «هُوَ الأول واللاخرٌ 
وَالظاهرّ والباطنْ» (3/حدید) عیان ات و در کل متعينات وجه حق مشهود و در وجود 
اسشمابى و تعينات أن تثزة #فايتها ولوا ف وجة الله»(115/نقره):مخفقشان. شدة. 
گر ز خورشید بوم بی نیروست از پىی ضعف خود نه از پی اوست 


اکن ا این احا طت علوم کرو کا الي آز خف ات مو انت و ن اة 
به عین ډاته خویش و اجدیت او له احدټت عددی تا اؤ رااتانۍ پاشه چنانگه ستابی 
ر الله لن کت 
أاحد است و شمار از او معزول صمد است و نیاز از او مخذول 
ان احد نی که عقل داند و فهم و ان صمد نی که حس شناسد و وهم 


E E gE E A E 


الآ آ ا ار احج غين فيد نن أَۇَلَ آخِر 
مرو واد افير انی ولا r‏ ك RT‏ ا 


پس هر که را این مرتبه باشد حقٌ تعالی او را از مراتب تعینات مجرد گرداند و از قید 
عقول برهاند, و به کشف و شهود به آن احاطټ رسد و الا در حجب جلال بماند و در 
سخن ساقی کوثر, امیرالمؤمنین علیٰ رضی الله تعالى غه أمدة انست: «الكقعة 
ااا لال را ےا انات ی ا ان و ا 
جمال مطلق بماند. عین تعین پیدا شود و جمال عین جلال گردد و شهود نفس 


293 


احتجاب, سبحان من لايعرفه الا هو وحده. 

و انصاف ان است که هر بحثی که در عروه در نفی این معنی فرموده. دلایل ان بر 
نهج مستقیم و طریق برهان نیست از این جهت دانشمندانی که معقولات دانند 
نمی‌پسندند و وصف خضر سرشکسته که فرموده است. از شيخ الاسلام مولانا نظام 
الذين هروی سلمه الله پرسيدم فرمود که: «این خضر ترکمان است و بیچاره حال 
خضر ترجمان می‌پرسید.» 

و چون در اوایل جوانی از بحث فضلیّات و شرعیات فارغ شده بود و از آن بحثها و 
بحث اصول فقه و اصول کلام هیچ تحقیقی نگشود. تصور افتاد که بحث معقولات و 
علم الهی و آنچه بر آن موقوف بود مردم را به معرفت رساند و از این ترڈدها باز 
رهاند. مدتی در تحصیل ان صرف شد و استحضار ان به جایی رسید که بهتر از ان 
سور یدد تدان حنمت وا حط رات و اح اتا ان ندا مید که رار اند 
معلوم کشت که مر تت مطالون از طوووقل برتو است 
چه در آن علوم هرچند حکما از تشبیه به صور و اجرام خلاص یافته‌اند. در تشبیه به 
اراح اقادو اند ا و فی که ضحت متو قه و ارنات اضف و ها هد واتار فاد 
توفیق چق دستگیر شد و اول این سخنان به صحبت مولانا نورالڈین عبدالضمد نطنزی 
شيخ یوسف همدانی را عظیم می‌پسندید. و بعد از ان به صحبت مولانا شمس الدڈین 
کیشی رسیدم؛ چون از مولانا نورالڈین شنیده بودم که در این عصر مثل او در طریق 
معرفت نیست و این رباعی سخن او است: _ 4 

هر نقش که بر تختة هستی پیداست ان صورت ان کس است کان نقش 
دریای کهن چون برزند موجی نو اراست 

موجش خوانند و در حقیقت دریاست 


و همین معنی در توحید بیان می‌کرد و می‌گفت که: «مرا بعد از چندين اربعين اين 
معنی کشف شد.» 

و آن وقت در شیراز هیچ کس نبود که با او این معنی در ميان توان نهاد و شيخ 
ضیاءالدڈین ابوالحسن را این معنی نبود و من از ان در حيرت بودم تا فصوص اينجا 
رسید. چون مطالعه کردم این معنی بازیافتم و شکر کردم که این معنی طریق موجود 
است و بزرگان به آن رسیده‌اند و آن را یافته‌اند و همچنین به صحبت مولانا نورالڈین 
ابرقوهی و شيخ صدرالڈین روزبهان بَفٌلی؛ و شيخ ظهير الین بُرْعّش,. و مولانا اصيل 
الذين و شيیح ناصرالدین و قطب الدذين. ابناضياءالدڈین ابوالحسن, و جمعی تزرگان دیگر 
رسیدم۔ همه در این معنی متفق بودند و هیچ یک مخالف دیگر یک نه. 

اکنون به قول یک کس خلاف ان قبول نمی‌توان کرد. با ان که تا چون خود به این مقام 
نرسیده بودم؛ ٠‏ هنوز دل قرار نمی‌گرفت. تا بعد از وفات شيخ الاسلام مولانا و شیخنا 
ئۆزالملة و الین نظطدرئ» ردق که بز او "دل قرازر کیرد نمی‌باقت: ا 
ا ا ن ا 
بگشود و بر آن قرار Ss E‏ 
گفت: «قلا تَر كا أَنْفُْسَكم>(32/نجم) لكن فرمود: «أما بتَعّمة ربک فَحَدَت!»( 


1/الضحی) 
بعد از آن چون در بغداد به صحبت شيخ بزرگوارء شيخ نورالڈين TS‏ اسفراینی 
قڈس سژه رسیدم. انصاف می‌داد و می‌فرمود که: «مرا حق تعا لى علم تعبیر وقایع و 


تاویل منامات بخشیده است به مقامی برتر از این نرسیده‌ام, به مجرد ان بحٹها که بر 
طریق معقول ونهج مستقیم نیست ترک این معنی که به شهود می‌آید. نمی‌توان کرد.» 
و نتر سجن شتة عبدالله انضارى فقس سزة فة انن است و اخزجميع فقامات: در 
درجة سیم به توحید صرف رسانیده و در سخن شيخ شهاب الڏین سهروردی چند 
موضع تصریح فرموده است, چنانکه در شرح سخن امام محقق جعفر صادق رضی 


294 


الل فالى عه آمدة است ك واي کر ا جت اش من فانلها > قرمود که او زبان 
خویش در اين معنی چون شجرة موسی یافت 2 »| آ الله(30/قصص) از او 
شنید. و اگر متعین بودی در دو صورت چگونه ظهور یافتی؟ و در قرآن مجید 
و في السّماء إلهٌ فى الأرض الة»(84/زخرف) چگونه صادق پودی؟ و در 
خدذت پمیر صلی الله قله و شلم دلو لی اج کم حا لط لی الل کی راس 
آمدی؟ و با هر که به عالم است قرب از حبل الورید کی بودی؟ آخر در این معنی نظر 
بايد کرد که به نص قرآن ثالث ثلاثه کفر ست که لق قر الذي قالَوا إن الله ثالكُ 
تلتةٍ»(73/مائده) و رایع ثلاثه صرف ایمان است و توحید: «ما يَكونْ مِنْ تَجوى ثلثة إلا 
هُو رایځُهُم.»(7/مجادله) چه اگر ثالث ثلاثه بودی متعین بودی و یکی از ایشان, اما رایع 
ثلاثه ان است که به وجود حقانی خویش که به حکم «وَلا آڈنی من ج ذلک وَلاأكتَرَ إلا E‏ 
E 7‏ کو و الت اش ورات لاه و خافن ارغه و نادن 
خمسه است, یعنی محقق حقایق این اعداد و با همه بی مقارنت و غير همه بی 

مزایلت. چنانکه امیرالمؤمنین علی کژم الله تعالی وجهه فرموده است که: «هُو مع 
کّ شىء لابمُقارَنَةٍ,. َر کل شَىءٍ لابمُزايَلّة.» 
9 این ضعيف در ان مدت که صحبت با خواجة جهان عت أنصارڙ دولته می‌داشت. 
O N E‏ 
معنی «یکاڈ زیتها يُضییءٌ وَلَوَلَمْ تهْسَشة ناژ>(35/نور) می‌یافت و اعتماد کلی بر آن 
داشت که او به سخنان لاا ا ا 
قول چندين بزرگ در این معنی متوافق و متطابق نیافتی این بیان را مکرر نکردی و 
دلایل بسیار نگفتی بر این معنی چنانکه در اول شرح فصوص و غیره بیان افتاده است. 
تا دانشمندان محقق که اصحاب فهوم ذکن باشند با شما تقریر کنند از تطویل و املال 
احتراز كردم, وَمَنْ لَمْ بُصَدّقٍ الجُهْلة هان عليه ان لابصدق التفصيل. 
عى الى هکان را حدانت موی جمال جو کرای کناد «و[ٹا او اثاکُمْ لَعلی ٤۵‏ 
آۆفى صَلال مُبين»(24/سبا) وَاللَّةٌ الموفق والمُعين. 

e‏ الذين علاءالڈوله بر ظهر آن نوشت و به کاشان 

د 

ل الله ت دَرهُم... الايه(91/انعام), بزرگان ن وو انا ن اشاق کان 
«آز معرفت حق برخورداری کسی یابد که طیب لقمه و صدق لهجه شعار و دثار او 
باشد.» چون این هر دو مفقود است از این طامات و ترهات چه مقصود؟ 
فاا آنچه از شیخ نورالڈین عبدالژحمان اسفراینی قدس روحه روایت کرده است. 
مدت سی و دو سال شرف صحبتش یافته‌ام. هرگز این معنی بر زبان او نرفت بلکه 
پیوسته از مطالعة تصنيفات ابن العربى منع فرموده. تا حدی که چون شنیده است که 
مولانا نورالڈین حکیم و مولانا بدرالڈین E es‏ 
درس می‌گویند به شب آنجا رفت و آن نسخه از دست ایشان بازستاند و بدرید و هنع 
کلی کړد. دیگر آنچه به فرزند أعرم. صاحب قران اعظم آمَدَه الله بِجُد الّوفيق وَأَقَرَ 
عَيْنَ قليه ينور التَحّقيق حوالت كرده, بر زبان مبارکش رفت که: فن ان اتن :اغفاد 
معارف بیزارم. 
ای عزیز! در وقت خوش خود بر وفق اشارت, کتاب فتوحات را محشی می‌کردم, بدن 
تسح رسیدم که گفته است: «نشحان من آظهز الاشاءَ وهو عتها.» نوشتم که: «ان 
الله لا يستحيى من الحق, اا و واد ا قالش دن 
وخوة الت لا سامخة. الف بل فحت عليه فكت نوع لفقل إن ت الى بالل 
هذا الهذيان؟ ثب الي الله توبة ةَ تصوحا لتنجو مِنْ هذه الورطة الوَعِرَة الفی سكف 
منها الذهريّون و الطبيعيّون و اليونانيُون و الشكمانيُون! والسَلامُ على مَنِ اتيَعَ 
الهدى.»(47/طه) 
اما انچه نوشته بود که: «در عروه برهان بر نهج مستقیم نیست.» چون سخن مطابق 
واقع باشد, خواه به برهان منطقی راست باش, گو خواه مباش و چون نفس را 


295 


اطمینان در الائ حاصل شود و مطابق واقع پاشد و شیطان بر آنجا اعتراض نتواند 
کرد ما را کافی است. و الحمدلله على المعارفٍ الّتى هى ثُطايق عقلاً ونقلاً بحيتُ 
لايمكن للٹفس تكذيبها و للشيطان تشكيكهاء > 9ر مَئنْ القلبٌ على وجوب وجود الحق و 
وحدانیته و تزاهێه. و ,من لم يؤمڻ ووت وجودە و و من لم يؤمنْ 
فهو ظالمٌ حقيقي, لا ست اة مال اي يكال دس الطام وة الق 
غير موضعه, و لذلک لعنهم الله فى محكم كتايه بقوله: «ألا لَعْنَهُ الله على الظالمين.»( 
8/هود) سبحانه و تعالی عمّا یصفه به الجاهلون 
فصل بالخیر. چون نوت دوم کے مکوت مطاله کردم ررر را عی کی )فاد ب 
خاطر آمد که آنچه در آن مقام مکشوف شده است وبدان مبتهج گشته که بر حقیقت 
آن اطلاع یافته» آن است که روزی چند در اوایل؛ این ضعیف در آن مقام ا 
آمدش آن مقام, ولیکن از آن مقام بگذشت. یعنی چون از بدایت و وسط, 
مکاشفه درگذشت و به نهایت مقام مکاشفه رسید. غلط ان آظهَرُْ ال ر 
شنو دز قظت آن مقام یقنی دا شید که شک را در آنجا مذخل نیست: 3 
پس ای عزیز! می‌شنوم که اوقات شما به طاعات موظف است و عمر به اخر رسیده. 
دریغ باشد که در بدایت مقام کاشفه. به طریقی که کودکان را به مویزی چند بفریبند تا 
به مکتب روند به معارفی چند که چون خزف باشد. بازمانند و اکثر ایات بینات قران 
e‏ چنانکه آیت محکم این آیت است که«فل 
افا اا و وک( 110 کف )و اخواھا د این را اول کند وما زیی اد رقت 
eee USE Sa E JE a NNN‏ 
رسول بدانند فرموده است. 
چنانکه پادشاهی که مقربی را به مملکتی فرستد گوید: «دست او دست من است و 
زبان او زبان من.» و شيخ نیز که مریدی را به ارشاد قومی فرستد در اچازت او همین 
نویسد که: E‏ 
الظالفين» (18/هود) غافل شدن و از آيت «إِنْ السيطان لَكُمْ عَدٌُ قاثخدُوة عَدُؤآ»( 
6 فاظن و افتالها اعراض گردن و تمسک به ایت « هئ الأول والأخز وَالظاهرڙ 
والباطنْ»(3/حدید) کردن وندانستن که مراد آن است که: هو الول الازلئ لینتهی اليه 
سلسلة الاحتياج في الوجود فضلاً عن شىءٍ آخر و هو الآخرٌ الأبدئ باثه اليه يرجِعٌ 
الأمركله. و هو الظاهر فى إثاره الظاهرة يسبب أفعاله الظادرة عن صفاته الثابتة لذاته 
و هو الباطڻ فى ذاته لائدركي ,الأبصار ولابَعّرف ذاه الا هو. و قد صح عن الثبئ صلّى 
الله عليه و سلم ائه قال: «كل الاس فى ذاتِ الله حَمُقي. أى فى مَعْرفة ذاته» و قال 
عليه الشلام: «تَقَكُروا في الاء الله ولاتتقكُروا في ذات الله!» 
آمدیم با سر سخن,. چون در وسط مقام مکاشفه مثل آن معرفت که در رباعی کیشی 
خواندند حاصل آمد. و آن آن بود که حق در صورت دریایی در نظر آمد که به صفت 
مواجی و مُثبتی و ماحیی متصف است و دوایر همچون مخلوقات بعضی وسیع و بعضی 
ضيق. . تنعم بعضي که مظهر لطف اند به قدر سعّت دایره و استقامت و بعضی 
فظاهر قه رتو الم انشان از کی انرو و انکراکی و به ضفف: می شض :را انات 
تجدید پیدا می‌کند. 
تا چون قدم در نهایت مقام مکاشفه نهادم, باد حق الیقین وزید و شکوفه‌های معارف 
بدایت و وسط را ریزانید و ثمرة حق اليقين از غلاف عين اليقين بيرون امد. اى عزيز 
من! علم مجرد که اعتقاد جازم مطابق واقع است نسبت به شریعت دارد و علم 
الیقین به بدایت مقام مکاشفه و عین الیقین به وسط مقام مکاشفه» و حق الیقین به 
نهایت مقام مکاشفه و حقیقت حق الیقین که عبارت از یقین مجرد است لقوله تعالی: 
«وَاعْبْد ربک حتی یَآتیک الْيَقینْ!»(99/حجر) به قطب درجات مقام مکاشفه تعلق دارد 
و هر که بدینجا رسد هرچه گوید من جمیع الوجوه مطابق واقع باشد و آنچه نموده که 


296 


آخر همة مقامات در 


منازل السایرين توحید است, نه همچنان است, بلکه او در 


هشتادم مقام افتاده است. آخر المقامات المائة العبودة, و هو عودالعيد الى بداية حاله 


من حيث الولاية المفتوح و اوها دائراً مع الح 


فی شئون تجلیاته تمکناً. از جنيد 


پرسيدند كه: «ماتهايةٌ هذالأمر؟» قال: «الڑجوعٌ الى البداية.» 
ای عزیز! در بدایت و وسط مقام توحید. خاصْه در خلال سماع, امثال این رباعیها 
بسیار بر قۆال داده باشم و در ان ذوق مدتها بمانده. یکی اين است: 


این من نه منم اگر منی هست تویی 
در راه غمت نه تن به من ماند نه 
Û‏ 


ور در بر من پیرهنی هست توبیی 
ور زان که مرا جان و تنی هست 


9 در آن مقام حلول ا a‏ و اتحاد E‏ بودم: 


«اآا م مَنْ أهُپوی و مَنْ اوی اآا» ليس في ايراق شىء عَيرَنا 
STE‏ المش اة |د اة «تحْنْ ُوحانِ حَللنا٦دنا»‏ 
أنَت الشركة شپزركا واضضحا E O E E‏ 
لاانادر ad‏ وَلا او س إن دزی وزدائی «یا أ[!» 
الى آخره..۔ 
بعد از آن چون قم در نهایت مقام توحید نهادم غلط محض بود. ألوّجُوعٌ ل 
منَ التمادي في الباطل برخواندم۔ ای عزيز؛ تو نیز اقتدا به به همين کن! و ن نظر بر 
قول خدای تعالی افتاد که «ولاتصْربوا لله الأفثال»(74/نحل) بکلی محو ال کردم 
و الشلام. 


0 و داك خان التهدرى: خم الله ال 
وی بسیار بزرگ بوده است. در وقت خود قبلة طالبان بوده و در ديا ر مصر به تربیت و 
ارشاد ایشان متعین» و در مقام شیخوخت متمکن. در اوایل ارادت مرید یکی از مشایخ 
آن ديار بوده. اما کار وی پیش ان شيخ تمام نشده بوده است, لیکن وی را گفته بوده 
است که: «کار تو پیش یکی از مشایخ عجم تمام خواهد شد.» وی انتظار آن می‌داشته 
تا ان زمان که شيخ جمال الڈین یوسف کورانی به مصر رسیده. در صحبت وی به 
کمتر از بیست روز کار وی تمام شده است, و وی را اجازت ارشاد داده و در اجازت 
وی را برادر نوشتهء زیرا که پیر و مُعمٌّر بوده. و نسبت شيخ جمال الین به دو کس 
است: یکی به شیخ حسام الڈین شمشیری و دیگری به شيخ نجم الین محموڊ 
اصفهانی, 9 اين هر دو مرید شیح نورالڈين عبدالضمد نطنزی بوده‌اند. قدس الله تعالی 
ارواحهم. 


1- شيخ زین الدين ابوبكر الخوافى» قدّس الله تعالى روحه 
خدمت خواجه محمد پارسا قڈس الله تعالی سژه در بعض مکتوبات القاب ایشان را 
جنین نوشته است: «ذوالعلم الثافع و العمل الزافع, مَلاذ الجمهور, شفاء الصدور. 

العلماء و العرفاء, رافٌِ أعلام السْتَّةٍ. قامِعٌ أضاليل اليدعة, ناهج مَناهج 
سال مسالک الشريعة و الطريقة. الڈاعى الى الله سبحانه على طريق اليقين, سيْدٌ 
9 مولانا رين الملة والڈين .« 
وی جامع بوده است ميان علوم ظاهری و باطنی. واز اول تا آخر توفیق استقامت بر 
جاڈة شریعت و متابعت سنت که زز کترین کرای شش مخقفان این طایفه آن است. 
یافته است. و نسبت وی در طریقت به شيخ نورالدین عبدالرحمان مصری است. 9 
شخ ور الین عبدالرحمان به بعد از کمال تربیت و بلوغ وی به مرتبة تکمیل و ارشاد, در 
اجازت وی چنین ثبت کرده که: «لها اسْتَحَة شحو الكَلوة و قبول الواردات الغيييّة و 
الفتوحات, إستخرث الله تعالى Eel‏ خلوتى المعهودة, و هى سَبعة ايام مَنْ الله 


297 


تعالى فيها على بما من بفضله قَقَتح الله عَلَيْهِ أبواتَ المواهب من عنده في ليلة . 
الزابعة و ازداة في الثرقيات فى رجات العغامات إلى دقام هة الوخد وا ا2 
منه قيود الأفرقة في.شهود الجمع قبل إتمام الأنام السشقة. ثم في إتمامها ظهر له 
وام الوحيدٍ الحقيقي الذاتي المشاراليه على لسانِ أهل الحقيقة بجمع الجمع» و هو 
لِفْوّةَ استعداده بعد في_الثرقى و الزيادة, و اي على رَجاءِ من الله ان يأخْدّه منه اليه 
تماةا و يبقيه بقاء دواماً و يجعله للمتقين إماماً .“ 
وی فرموده که: «اجازتی که شیح نورالدین عبدالرحمان نوشته بود در وقت مراجعت 
به خراسان در بغداد بماند. بعد از مدتی مدید که از خراسان به جانب مصر معاودت 
واقع شد و خدمت شیخ از دنیا رفته بود به خلوتخانة وی درآمدم. در آنجا اجازت خود 
را یافتم بی‌تفاوت مگر به حرفی چند. با وجود ان که آن خلوتخانه مضبوط نبود و در آن 
گشاده می بود نی دانةھ که ان مسؤودة اصل بود که اجازت مرا از آنجا نوشته بود یا 
خود به نور ولايت دانسته بود که اجازت من فوت شده و به آنجا معاودت خواهم کرد 
ان راتاس برای فن توشته دود و گذاشه و ته کر قدیر قان ان هدتی مدن :در لوی 
چنانکه مذکور شد محض کرامت بود.» 
و هم وی فرموده است که: «چون از یر من اهمده و به بغداد رسیدم؛ طاقیه‌ای که 
شيخ نورالڈین عبدالڑحمان به من داده بود و برسر اکابر دیگر از مشایخ رسیده بود. 
همراه داشتم. با پیرتاج گیلانی اثفاق ملاقات افتاد, آن طاقیه را از من طلبید. چنانکه 
مقتضای فقر و درویشی باشد, به وی دادم. شب در واقعه ديدم که آن طاقیه پیش من 
اشفا ھی کد و زر کاتی را که بر سی انان ,دة ,بود می فر فی كويد که" . من 
sS‏ حالی مرا بر سر خمّاری نهادی که به شرب خمر اشتغال 
می‌نماید؟ 
چون بامداد شد, با یکی از اصحاب به طلب وی بیرون رفتیم. شنیدیم که وی در 
خرابات است و به شرب خمر مشغول است. به آنجا رفتیم. گفتند: در فلان خانه 
است. به آن خانه درآمدیم. E Ts‏ مصاحب من مرا 
گفت که: تو بیرون رو که من طاقیه را بیارم! من بیرون آمدم. وی طاقیه را از سر وی 
او ا و تفت ودش سز اوه 
کویقد که :در اکر چات وی را اواردی: رنه که سه انرون بالکلیه از خود قانک پوو 
چون وی را از ان غیبت باز اوردند. قریب به یک سال خاموشی بر وی غالب بود و 
سخن کم می‌گفت. روزی از درویش احمد سمرقندی پرسید که: «در هیچ جا دیده‌ای 
که جذبه‌ای جلئ مذکور شده باشد که جذبات پی در پی گردد و اصلاً منقطع نشود؟» 
درویش احمد در جواب گفت که: «این معنی را هیچ جا ندیده‌ام .“« 
درویش احمد سمرقندی از مریدان کار کرده و از خلفای وی بود. سخنان صوفیه را 
دیده بود و بر بالای منبر ان را نیک بیان می‌کرد و به درس و مطالعة فصوص اشتغال 
می‌نمود. یه خط وی دیده‌ام که در اخر فصوص نوشته بود که: «بعد از ان که حضرت 
رسالت صلی الله عليه و سلّم مرآ به درس فصوص الحکم اشارت فرمودهیود. در, 
درویش آباد در خلوت بودم که آن حضرت را ديدم پرسیدم که: يا رسول الله! ما تفُولٌ 
في فرعون؟ قال صلی الله عله و سلم: فل كما كتت. ثم فُلْتْ: يا رسول اللّه! ما 
تقول في الوجود؟ قال صلى الله غليهو سلم؛ ها تراه ټقول: الوجودٌ في القديم قديم 
وفي الحادثِ حادت؟ ن قال صلی الله عليه و سلم انت اله و أنت مألوة: إنت آله 
لِظهور الصفاتِ الألهبْة فیک ومَظهریتک للألوهية. وانت ت مالو لِحَضرک as‏ 
حَلْقبّێک وَهُوَ على ما قول شهید.» 
توفى الشيخ زين الدين رحمه الله تعالى ليلة الأحد الثانى من شال سنة تمان و ثلائين 
و تمانمائة. 
اول وی را در قریةٌ مالین دفن کردند و از آنجا به درویش آباد نقل فرمودند و از 
درویش آباد به جوار عیدگاه هرات و حالا بر سر مزار متبرک وی عمارات عالی 
ساخته‌اند و چنان معمور و مردم‌نشین شده که نماز جمعه می‌گزارند. 


298 


2 افر قوام الأنى نجانى :ر خةة الله تغال 

وی در بدایت حال از شرکای قرية سنجان خواف بوده و نسخۀ جمع و خرج و توجيه و 
تخصیص آن قریه به عهدۀ وی بوده و وی می‌نوشته. ناگاه وی را جذبه‌ای رسیده از 
هرچه در آن بوده بیرون آمده و به سلوک راه آخرت مشغول شده. 

می‌گویند که دست خود را وقف مسلمانان کرده بود. هر کس که کاغذ بیاوردی و وی 
را کتابت فرمودی. خواه مصحف خواه غير آن,. نام آن کس را بر آن کاغذ نوشتی. ٠‏ 9 
ميان طالبان ترتیب نگاهداشتی, به همان ترتیب که کاغذ آورده بودندی کتابت کردی. 
در مجالس معارف بان كفنئ: می فرموده است که: «موسی عليه السلام مرا 
کاسه‌ایى شربت داده است, این گونابئ من از آن أاست.» 

وکیا شار تفار امت و عص غرلات مولانا جال الذین وی را خواب که شنت 
و کتابی تصنیف کرده. جنون المجانین نام و در انجا سخنان غریب درج کرده. با خدمت 
شت رین _الذين فعاض بوده و متان ابشان مكانبات واقع, انت 

غدمت ن کر موده گه: امیر قوام الین ستکانی روح الله غالی روکه وقتی که د 
مقام خواف بود مکتوبی به این فقیر نوشته بود و در اول مکتوب این بیت نوشته بود. 
هر که را رین نيست شين بود غين اگر فنستت تور فين بود 


فت تز ان داشت تا در جواب ب او این ابیات نوشته آمد: 
O ۴ 7| . 0+ :‏ 
غين در پيش عين شين بود رين اگر هست بيم رين بود 


یعنی حجاب رقیق در پیش عین بصیرت عیب بود و اگر وجود رَیّن باقی است خوف 
حجاب بود. NS LSI NCR SS‏ 
نعوذبالله. 


شربت وح دت لئ الاطلاق E‏ بود با قوام رن بود 


وحدت على الأطلاق در تجلى ذات من حَيتٌ هی باشد و مشاهدة وحدتی که در ضمن 
تجلیات صفات باشد مقیيد به معانی آن صفات بود. اگر مشاهدۂ اين وحدت على 
الأطلاق تمام بود» آنگاه اين شربت مادة الحيات با قوام بود و تمامی مشاهدۂ اين 
وحدت به آن باشد که عارف از مشاهدة وحدتی که در ضمن همة صفات باشد 
محظوظ شده باشد. آنگاه این معرفت وحدت زینت‌پذیر باشد و در این مشاهده 
اثنینیت برخیزد, نه رین ماند در ميان و نه قوام۔ ودر ضمن ایهام تنبیه قوام مفهوم 
می‌ شود. ے ب 


او می‌گفته که: مرا موسی عليه السلام کاسه‌ای شربت داد این گوټایی فرا از آڼ پیدا 
تبد. تنبیه او نموده آمد که اگرچه این مشرب بلند است, اما در مشاهدة حبيب الله 
ا اا د ر ا ا 
باشد, در فنای خود سعی بايد نمود. 

وادی ایمن ققدم خ_واهی در عدم سير فرض عين بود 


موسی عليه الصلوة و السلام چون به وادی أیمن رسید, از همة غمها خلاص يافت. 
هرکه می‌خواهد که معنی قدم که ھمچوںن وادی ايمن است دریابد در نیستی سعی بايد 
نمود. 8 

راندن معرفت حجاب ارد کشف اندر سکوت و حین بود 


طریقة او این بود که در مجالس سخن گفتی و این معنی را فضیلتی می‌دانست, تنبیه 
او نموده امد که این فضیلت متضمن رذیلت حجاب است.» 


299 


دمت ق رخف الله ال ا اتن قول اغات اشر چ انی ان ان شت تت 
زیادت ايراد کرده‌اند. و طلب اختصار را بر این اقتصار افتاد. 
9 مولانا شیخی فُهستانی در تاریخ اوت 9 وفات ا قوام الذين گفته است: 


ارا سال فود ت ن کور ا وط وواه 
به سال هفصد و سی و چهار میلادش ر سود 
شب مفارقتش بر شهور هشتصد و به سلخ روزه و اغاز عید عالم بود 
ا بزاقان فا چ وت وم و 


83 واه شمش الةبن محتد الكو شوى الجامي دنن اله 
2 روحه 

وی از اولاد کبار و احفاد بزرگوار حضرت شيخ الاسلام احمد الجامى الثامقى است 

قڈس الله تعالی سژه و خرقة چضرت شیخ که می‌گویند همان خرقه‌ای است که از 

شيخ ابوسعیيد ابوالخیر, قڈس الله ټعالی سره په وی رسيده ودر کزان آن وصله‌ای 

اراھ جرت و مال صلی الل له و فا و وات ار هان و اواد 

خانوادۀ ایشان رسیده. 

جامع بود ميان علوم ظاهری و باطنی در اوراد صبح و شام و ذکر جهر بر طريقة 

خدمت شيخ زین الذين مى‌رفت. و به صحبت شيخ بهاءالدين عمر بسیار می‌رسید و 

اعتقاد و ارادت تمام داشت. 

در اوایل حال وی را جذبه‌ای رسیده بوده است, چنانکه چند روز از حسٌ غایب بوده و 

نمازها از وی فوت شده. می‌فرمود که: «در ان جذبه مشایخ وقت چون شيخ زين 

الدین و شيخ بهاءالڈین عمر به قصد تربیت و اصلاح من بر من ظاهر شدند. اما من 

هیچ کدام را تسلیم نشدم. خدمت شيخ زين الڏين بر سينة من نشست و عملى 

می کرد و ازران آوازی می‌امد. چانکه علاجان نه را ار به دان جدا کنند. این:دذکز 

جهر ان اواز است که به من رسيده است.» 

و می‌فرمود که: «بعد از ان حضرت شيخ الاسلام احمد قداس سژه در صورت خواجه 

ابوالمکارم که از اولاد بزرگوار وی بود بر من ظاهر شد و تقس مبارک خود در من 

دمید. فی الحال به هوش بازامدم و از وقت نماز پرسیدم و به قضای فوایت مشغول 

شدم.» 

مضفات شخ مخ الذين: بن العربي زا معتقد بود و مسال توح راا مواقق وى قر 

می‌کرد و ان را بر سر منبر در حضور علمای ظاهر چنان بیانی می‌فرمود که هیچ کس 

را بر آن مجال انکار نمی‌بود و در اسرار و حقایق قرآن وا نبوی و کلمات 

تمل بسیار به خاطر دران کم رسیدی. خدمت مولانا سعدالڈين کاشغری و و 

O E PD 

استحسان بسیار می‌کردند. در اثنای وعظ و مجلس سماع وی را وجدی عظيم 

می‌رسید و صیحه‌های بسیار می‌زد و اثر ان به همة مجلسیان سرایت می‌کرد. 

در بعض اوقات مردمان را در صور صفات غالبه بر نفوس ایشان می دبد. روری 

می‌گفت که: «اصحاب ما گاه گاهھی از صورت_ انسانی بیرون می ايند اما زود به آن باز 

می‌گردند.» و یک دو کس را نام می‌برد و می‌گفت که: «هرگام که ینش من هی ایند دز 

صورت سگان ¿ چهار چشم می‌نمایند.» بسیار بودی که در صحبت وی چیزی بر خاطر 

کسی گذشتی,؛ ۽ آن را اظهار کردی بز وچهۍ که قیر آن: کش ندانستی: 

توفى رحمه الله صَحّوة يوم السشبت, الشادس و العشرين من جمادى الاولى سنة ثلاث 

و سين و ثمانمائة ودر تاریخ وفات وی گفته‌اند: 


300 


اكل وة كفل كه وة اهل صورت را به معنی رهنمون 


ساخت جا در ساحت قدس قدم که وو ار خط اکان رون 
چرخ؛ دون پاية قدرش بود سال تاریخش بپرس از «چرخ دون» 


و قبر وی در حوالی مسجد جامع هرات است, نزدیک به مزار متبژک فقیه ابوزید 
مرغزی. رحمهما الله تعالی. 


4- مولانا زین الین ابوبکر تایبادی» قدس الله تعالى روحه 


وی در علوم ظاهر شاگرد مولانا نظام الذين هروی است, اما به واسطة ورزش 
شریعت و متابعت ست ابواب علوم باطنی بر وی مفتوح شده بوده است, و احوال و 
قامات عالة ارات ولانت: فشر که و وی به حقیقټ اویسی بوده است و تربیت 
از زوجانت شخ الاسلام احمد االامقى الجامى قذسش الله غالى سا ة بافته انت و 
زمت تربت مقدّسة وی بسیار می‌کرده است. 
چنین گویند که بعد از آن که خدمت مولانا مدتی به ریاضات و مجاهدات اشتغال نمود. 
شيخ الاسلام:اخمد قدس. الله تعالۍ روحه بر وی ظاهر شد و گفت که: «خدای الى 
داروی تو در شفاخانة ما نهاده است.» خدمت مولانا مدت هفت سال پیاده, بیشتر پای 
برهنه» . از تایباد به تربت مقدسّة ایشان می‌رفتی و به تلاوت قرآن مشغول می‌بودی و 
چون به تربت مقڈسه رسیدی در گنبدی که محاذی آن است بیستادی و به تلاوت قرآن 
مشغول شدی و در هرچند وقت اندکی پیشتر می‌آمدی تا مدت هفت سال را به پیش 
مرقد شریف وی رسید. بعد از آن هرگاه که پیش مرقد وی رسیدې بنشستی. وی را از 
اختلاف احوال که چند وقت می‌ایستاد. گاه دور و گاه نزدیک و در آخر می‌نشست 
بی‌توقف. سؤال کردند. جواب داد که: «همه به امر و اشارت ان حضرت بود.» 
قد ار اق که شی سال یز این ظریی دود و بغگی ار اضحات وی گفته اند که انچة 
مرا معلوم شده است هزار ختم قرآن بدین طریقه کرده بود.» از روحاڼیت حضرت 
شیخ اشارت به آن رفت که احرام زیارت مشهد مقدس ركو لام اللد علي م حل 
کته دد به آنجا رفت و خلها و وار ھا باقت و از اجا غزیمت طواف خزارات 
طوس کرد. 
شب در مزار متبرک شیخ ابونصر سراج بود. عضرت رسالت را ضلى الله عليه و سلح 
در خواب دید که فرمودند که: «فردا در شهر طوس ترا درویشی عریان پیش آید. وی 
را تعظیم کن و حرمت دار ولیکن سجده مکن!» چون بامداد به طوس درامد. بابا 
مجمود فلو را که درب پود دید کہ پر ان صقت که جصرت رسالت صلی الله 
غلدة وتلم كفتة بوك هى آند: 
چون مولاتا را کن ودرا تر رهن افد و شی در تمد که مولانا پیش او رسید و 
زمانی بر پای ایستاد. بعد از ساعتی پای خود از نمد بیرون کرد و بر پای خاسټ و ب 
کد ھی کوت ۶ای پی: ایتا کی را تفم سی کے که دوین و کل الله عله 
و سلّم در تربت شیخ ابونصر سراج با وی ملاقات کرد و وی را به تو نشان داد و 
فرشتگان آسمان از وی شرم ف مولانا بر وی سلام کرد. جواب داد و گفت: 
«برو که اولیای رودبار منتظر قدوم تواند!» 
و گویند که خدمت مولانا بعد از آن هر سال یکی از خواص خود را به ملازمت 
E E O‏ و اگرچه: ان سکنان نه بز ظربقة 
ارباب عقل بودی, خدمت مولانا معڼی آن را فهم کردی و مقصود از آن بدانستی۔ 
a ETS‏ 
است و به زیارت مرقد مطهر خدمت مولانا آهده بوده» می فرموده که: «اۆل بار که 
شمراه خواخه رر خواخةه هاةالد ین قافن الله الى 6 به خو فى ز شه به مرو 
رسیديم. قافله دو فرقه شدند, بعضی ميل به جانب مشهد مقدس رضوی کردند و 


301 


بعضی میل به جانب هری کردند, مقرر بر ان که همه در نشابور به هم رسند. حضرت 
وا که فل ات هری کرو و قرفو که فی‌خواهے که و کک مولا رین الان 
ابوبکر برسیم. من جوان بودم و از احوال خدمت مولوی آگاهی نداشتم, به مشهد 

ر وراو کی غار اما و ر 

گویند که چون حضرت خواجه به تایباد رسیده و نماز بامداد با خدمت مولانا به جماعت 
گزارده. در صف اول چنانچه طريقة ایشان بوده به مراقبه نشسته بوده. چوںن مولانا از 
اوراد فارغ شده؛ برخاسته و پیش ایشان امده و معانقه کرده و نام پرسیده. خدمت 
خواجه فرموده‌اند که: «بهاءالڈین.» مولانا گفته است که: «برای ما نقشی ببند!» 
خواجه فرموده‌اند که: افدوانم که قي رة .»> و خدمت مولانا ایشان را به خانه 
برده‌اند و دو سه روز صحبت داشته‌اند. 

یکی از اصحاب خواجه عزیمت حج کرده بوده است. خواجه وی را وصیت کرده بوده 
که: «به صحبت و زیارت مولانا زین الڈین ابوبکر برسی, که وی از ورزش شریعت به 
مقامات عالية ارباب طریقت و حقیقت رسیده است.» 

در کتابی که شيخ عالم مفسر. شيخ معین الذین جنید شیرازی در شرح مزارات شیراز 
لضف کرد ننفت توتو كه: « فو انا روخ الذنن: انوالفا رك تمدن اني كر اللدق 
که از مشاهیر اهل علم و فضل بود و به اوصاف شریفه موصوف و به اخلاق حميده 
معروف. و استادان بزرگوار را خدمت کرده بود و سندهای عالی داشت و سالها در 
جامع عتیق به درس اشتغال داشت, در سنه سبع و ثمانين و سبعمائة وفات كرد. بعد 
از چند روز از وفات وی» وی را به خواب ديدم گفت که: علما را درجات است و چه 
درجات! میان ایشان و انبیا تفاوت نیست. مگر به پک درجه؛ از وی سؤال کردم که: از 
لای که.ا کون در فی دخات اندز دام از یشان آقرت سیت هدای الى کیت 
مولانا زین الذين ابوبکر تايبادى. و من وی را نمی‌دانستم. چوںن از خواب 

درامدم.تجسس کردم. کدی که وی رآدر خراسان ددم تود ریت و قوضف کرد 
توفی رحمه الله فى مُنتصضف التهار من يوم الخميس. سَلّْخ محم الحرام» سنة احدى و 
تسعين و سبعمائة. و ملک عمادالڈین زوزنی در تاریخ وفات وی گفته است: 


سنة احدى و تسعين بود تاريخ گذشته هفصد از سّلخ محژم 
شده نصف التّهار از پنجشنبه که روح پاک مولانای اعظم 
سوی خلد برین رفت و ملایک همه گفتند از جان: «خيیر مقدم» 


وی نیز در علوم ظاهری شاگرد مولانا نظام الڈین هری است و به جهت ورزش 
شریعت و متابعت ست از این طریق حظی کامل و نصیبی تمام یافته بوده است. در 
TS‏ می‌نموده. 

می‌ارند که برزگر وی یکی از آلات دهقانی را که وقف بوده در زراعت وی کار فرموده 
بود. چون از آن وقوف یافته. حاصل آن زراعت را تصرف نکرده و فرموده تا بر فقرا و 
مستحقان تصدق نموده‌اند. 

ماک فرات که رر به رھ هدب به وی راد ول نکرد. حامل صژه گفت: 
دز قدرسه فیباشنه کشمت کنا فرهو ر که کو جود ان را بو قدرمه ر وهر 
کس که قبول کند به وی ده. اما به شرط آن که بگویی که این زر از کجاست!» زر را 
به مدرسه برد. هیچ کس آن را قبول نکرد. 

در ماه ذوالحځه. سن ثمان و سبعين و سبعمائة از دنیا رفته و قبر وی در مرغاب 
قرات انس وف الله فعالی. 


302 


56 ولا ال الان انوب راوجمه اله خا 
وی علوم شرعی کرده بود و به واسطۂۀ رعایت شریعت و متابعت سنت به مقامات 
عالیه رسیده. اکثر اوقات وی, بعد از ادای وظایف طاعات, به کفایت مهمات _ 
مسلمانان گذشتی» هر کس در هر مهم که به وی رجوع کردی به قدر وسع در آن 
اهتمام نمودی, و در کفایت ان به هر که از ابنای دنیا رجوع بایستی کرد به نفس خود 
رجوع کردی. 
هر سخن از مواعظ و تضاخ که. بر ژزبان ‏ وی. کذشتی: آنا و وی :ونان اد 
عظیم بودی, اگرچه ن را بارها شنیده بودندی و بر خاطر داشتندی. 
و وی را در طریقت به حسب ظاهر پیری نبوده است. همانا که اویسی بوده است. 
است که: «هرگاه مرا اشکالئ می اقتد زوجانیت جرت رسالت صلی الله 

علیه و سلّم بی‌واسطه آن را رفع می‌کند.» 
گویند که ڕوزی از اصحاب خود شانه‌ای طلبید و گفت: #حفرت :ر شالت ضلى :الله 
یه و سلم فرمود که: LS‏ 
a‏ ظهیرالدین خلوتی می‌رسیده است و طریقة وی را بسیار معتقد 
بوده. اگرچه به نسبت ارادت وی درنیامده بوده. 
کم بودی که خانة وی از مهمان خالی بودی» و برای ایشان طعامهای مرغوب مهيا 
ساختی با آن که دخل وی از باغ و زراعت محقری می‌بود. 
روزی می‌گفت که: «پیشتر چنان بود که هر وقت که جماعتی عزیزان از شهر متوجه 
پوران شدندی» بر من ظاهر می‌شد. می‌دانستم که چند کس اند و کی خواهند رسید» 
طعامی مناسب ایشان ترتیب می‌کردم که چون برسند بی انتظار پیش ارم. یک شب 
در مسجد ختم قرآن تمام می‌شد. یکی از ترکان کنار رود چند روغن جوشی به مسجد 
آورد و سوگند بر من داد که: از آن بخور که ازوجه است. من یک روغن جوشی 
برداشتم و دو نیم کردم و باز یک نیم را به دو نیم کردم و یکی از ان دو نیم را 
بخوردم. ان معنی بر من مستور شد. از ان وقت باز از توجه عزیزان به این جانب 
وقوف نمی‌یابم و وقت رسیدن ایشان را نمی‌دانم در تشویش می‌افتم.»> _ 
روزی با جماعتی به زیارت وی رفتیم. وقت انگور بود. ما را به باغ e‏ 
برفت. ما طواف باغ کردیم و آن قدر انگور که می‌بایست خوردیم. یکی از ان جماعت 
خوشه‌ای چند انگور برداشت. دیگری با وی گفت که: «خدمت مولانا تا اجازت برداشتن 
نکرده‌اند.» و آن قصه را بگفت که از بعض علمای وقت واقع شده بود که جمعی 
مهمان وی شده بودند. یکی از آن جمع از سفرة وی تبرکی برداشته بود. چون خادم 
سفره برداشت. خادم را گفت: «چرا نهی منکر نکرډی؟» خادم گفت: «من به هيچ 
منکر حاضر نشدم.» گفت: «قلان کسن وی٠‏ اجازت رلة کرد فة را سن وق بر لان 
را بر سفره اندازد.» 
خادم سفرة پیش ,وی برد 5ا رله را بی فر اناخ بعد از آن خدمت مولانا آمد و 
برای ما طعام آورد. چون طعام خورده شد., اجازت مراجعت خواستیم. در وقت بیرون 
آمدن پیش در بایستاد و گفت: _«کسی را که اجازت به باغ درآمدن کردند. آن اجازت 
خوردن و بردن همه هست. و آنچه آن عالم کرده است نیکو نکرده است. اگرچه در 
اول اجازت نکرده بود می‌توانست که درآخر بحل کند و آن رَلّه را به سفره باز 
نگرداند.> 
یک بار دیگر با جمعی اثفاق زیارت وی افتاد. دروقت بازگشتن یکی از ایشان را در 
خاطر گذشته بود که اگر خدمت مولانا را کرامتی هست می‌باید که قدری کشمش 
تبرک به من دهد. چون وی را خير یاد کردیم. آن شخص را آواز داد که: «یک ساعت 
باش!» به خانه درون رفت و یک طبق مویز بیرون آورد و به وی داد و گفت: «معذور 
دار! که در باغهای ما کشمش نمی‌باشد.» 
یک بار پهلوی وی نماز شام می‌گزاردم. چنان وی را مغلوب و مستغرق یافتم که گویی 


303 


به خود هیچ شعوری نداشت. در قیام که می‌ایستاد گاهی دست راست بالای چپ نهاد 
و گاهی دست چپ بالای راست. 

توكى رخمة: الله تعالى :ليل نوم الأئنين. الغاشر فن :فى القعدة: فة اتن و سين و 
ثمانمائة و قبر وى در پوران است. 


7- مولانا ظهیرالڈین خلوتی» رحمه الله تعالى 
وی جامع بوده است میان علوم ظاهری و باطنی. 
مولانا زین الڏنن: اتویکر تانادی ص قر موده ا سحت که وی زیر طائن کاک فل 
ظهیرالڈین کس نمی‌دانم.» 
مرید شيخ سیف الین خلوتی است و پانزده سال در صحبت و خدمت وی بوده است 
و ا ی و و انو ا رار ا و ر وی در 
است که می‌گویند درخوارزم ت ذکر مشغول شدی ی آواز وی چهار فرسح برفتی 
و پهلوان محمود ر صر وی بوده و ر وی صحبت می‌داشته. 
ا ا وی گفته است که: «چون قرآن را تمام بر 
e E‏ 
ظيهرالڈین! قران را بر من بخوان! از اۆل تا اخر بر وی خواندم.» 
گونند که وقتی در ازیعین نشسته: بود چهارنؤیت.افطظار کرد ته .ان کندم جوشندی هز 
ده روز . نوبت. 
گویند که هرگاه که به زیارت گازرگاه رفتی چون از پل گازرگاه درگذشتی, پای برهنه 
کردی و گفتی: «از اولیاءالله شرم می‌دارم که پای با نعلیم بر روی ایشان نهم.» 
در تاریخ سنة ثمانمائه از دنیا رفته و قبر وی در مزار خلوتیان است در جوار قبر شيخ 
وی. 


8- شبخ بهاءالڈین زکرنًا مولتانی» قدّس الله تعالی سژه 
وی تحصیيل علوم ظاهری وكيل ان کرده بوده است. بعد از آن که مدت پانزده سال 
به درس و افادۀ علوم مشغول بود و هر روز هفتاد تن از علما و فضلا استفاده 
می کردند. عزیمت حجچ کرد و دروقت مراجعت از حج به بغداد رسید. در خانقاه شيخ 
شهاب الین سهروردی قڈس الله تعالی سره نزول کرد و مرید شد و این همه منزلت 
و,کمال از آن آستانه یافت. شيخ شيخ فخر الدین عراقی و امیرحسینی است, رحمهما 
الله تعالی. و بعد از وی قایم مقام وی در مسند ارشاد. فرزند وی شيخ صدرالڈین بوده 
Gg o‏ 


از وجود او به زد دوستان 
من که روی از نیک و از بد تافتم 
رخت هستی چون برون برد از ميان 
آں لنت ےد آوازة :ع الم چ اه 
صدر دین و دولت. ان مقبول حق 


LL‏ پاكش منبع صدق و يقين 
a E‏ تسده هندوستان 
کرو ا همایش زآشیان 
رور عضر افتار :ضدر و گاة 
نه فلک بر خوان جودش یک طبق 


9- شیخ نظام الیم خالدی دهلوی» يعرف بشيخ نظام الڈين 
اولیا. قدس سره 

وی از مشاهیر مشایخ هند است. بعد از تحصیل علوم دپنی و تکمیل آن. شبی در جامع 

دهلی به سر می‌برد. چون وقت سحر مؤذن به مناره راض اين آیت برخواند که: «ألم 


304 


0 لِلذينَ امتّوا أن تَحْسَع فَلُوبَهُمْ لذكر اللّه؟» »(16/حدید) چون آن را بشنید. حال بر وی 
فتغیر شد و از هن جاتبی بر وی انوار ظاهر شدن گرفت. چون بامداد شد, بی زاد و 
راحله روی به دریافت ملازمت و خدمت شيخ فرید الین شکر گنج نهاد و آنجا مرید 

ت و به مرتبة كمال رسید. 
خدمت شیخ وی را اجازت تکمیل دیگران داده به دهلی مراجعت فرمود. آنجا به تعلیم 
طلبة علم و تربیت طبقة اهل ارادت اشتغال نمود و حسن و خسرو دهلوی هر دو مرید 
وبند. 
شيخ فرید الڈین خرقه از خواجه قطب الڈین بختیار کاکی دارد و وی از خواجه معین 
الڈین حسن سنجری و وی از خواجه عثمان هارونی و وی از حاجی شریف رندنی و وی 
از شيخ الاسلام قطب الذین مودود چشتی, رحمهم الله تعالی. 
گویند شخصی براتی که مبلغی کثیر در آنجا نوشته بود گم کرد. پیش نظام الڈین آمد و 

قصْةٌ گم شدن برات را به عرض رسانید و اظهار تحیر و اضطرار کرد. شیه یک درم به 
وی داد که: «این را حلوا بخر و به روح شيخ فرید الین به درویشان ده!» چون آن 
شخص درم را به حلواگر داد حلواگر قدری حلوا در کاغذی پیچید و به وی داد. چون 
نیک نگاه کرد آن کاغد برات کم شدۀ وی بود 
و این نزدیک است به آن که مردی صد دینار پیش کسی داشت و در آن باب حجتی 
گرفته بود. چون وقت مطالبه رسید, حجت را نیافت. پیش شيخ بُنان حال آمد و 
التماس دعا كرد. شيخ گفت: «من پیرم و شیرینی دوست دارم. برو یک رطل حلوا 
برای من بخر تا دعا کنم!» آن مرد حلوا بخرید و در کاغذ پیچیده پیش شیخ آورد. شيخ 
گفت: «کاغذ را O‏ پس گفت: «حجت را بستان و حلوا 
را ببر و به خورد کودکان خود ده!» هر دو را برگرفت و برفت. 
گونند تائ را از موان در دان .در راه گارت کردند و رای الکال وق سردن به 
خدمت شيخ صدرالڈین فرزند شيخ بهاءالڈین زکریا که صاحب سجاده بود رفت که: 
«عزیمت دهلی دارم.» و التماس سفارش کرد به شيخ نظام الذین که انجا التفات 
نماید که وی را سرمایة تجارت به دست اید. شيخ صدرالڈین التماس وی را مبذول 
داشت و رقعه ای نوشت. چون به دهلی رسید و رقعه را به شيخ نظام الدین داد شيخ 
خادم را آواز داد و گفت: «فردا از اول بامداد تا وقت چاشت هر فتوحی که رسد در 
راه این عزیز نهادیم» تسلیم وی کن!» خادم روز دیگر آن شخص را جایی بنشاند, و هر 
فتوح که می‌رسید تسلیم وی می‌کرد. وقت چاشت را دوازذة هزار تنگه در جشات ,امد 
برداشت وبرفت. 
وقتی سلطان علاءالڈین محمد شاه خلجي میزری از زر و جواهر پر نذر شيخ فرستاد. 
قلندری در برابر شیخ نشسته بود» پیش آمد که: «ايّها الشيخ! ألهدايا مُسْتّرک.» شيخ 
گفت: «اما تنها خوشترک!» قلندر بازپس گشت. شيخ فرمود که: «پیش آی! که 
مقصود ان بود که ترا تنها خوشترک.» چون قلندر خواست که میزر را بردارد: قوت 
وی به حمل ان وفا نکرد به مددکاری خادم شيخ محتاج شد. 
وقتی تجدید وضو کرده بود خواست که محاسن شانه کند. شانه در طاق بود و کسی 
نزدیک ان نبود که شانه را به دست شيخ دهد. شانه از طاق بجست و خود را به دست 
شيخ رسانید. 


0 انو الل الكو عى قى ال خان روه 
وی از بزرگان مشایخ گیلان و رؤسای زهاد ایشان بود و مر او را احوال عالی و 
کا و و وای ا ان ا عدو وا دروو وکات الا یه 
بود وقتی که در غضب شدی حقٌ سبحانه و تعالی از برای وی زود انتقام کشیدی و 
هرچه خواستی خدای تعالی چنان کردی و به هر چیز که پیش از وقوع ان خبر کردی 
چنانچه خبر کرده بودی واقع شدی. 
اعت از اصحاب وی به قصد تجارت به سمرقند رفته بودند. نزدیک به سمرقند 


305 


جماعتی سواران به غارت ایشان بیرون آمدند. جماعت تاجران ن شيخ ابوعیدالله وااو 
دادند دیدند که در میان ایشان ایستاده است و می‌گوید: «سبّوځڅ قدوس را الله دور 
شوید ای سواران از ميان ما!» همة سواران متفرق شدند وهیچ کس نتوانست که 
اسب خود را نگاه دارد. بعضی به کوهها افتادند و بعضی به وادیها, و دو تن از ایشان با 
یکدیگر جمع نتوانستند شد. از شر ایشان برستند. بعد از آن شیخ را در ميان خود 
طلبیدند نیافتند. چون به گیلان بازگشتند و قصه را باز گفتند. اصحاب شیخ گفتند: 
«شیخ هرگز از میان ما غایب نشد.» 


1- شيخ محيى الذين عبدالقادر الجيلى»ء قدس الله تعالى 
سره 

کنیت وی ابومحمر است. لوی بود حسنی,» نبیرة ابۇداللە ,صومعی است از جانب 
ادر و فادر وام الخة أهة الخاز: فاطفة بشت ابي عتداللة الضومى كفت اة 
که: «چون فرزند من عبدالقادر متولد شد هرگز در روز رمضان شير نخورد.» یک بار 
هلال ماه رمضان به جهت ابر پوشیده ماند. از مادر وی پرسیدند, گفت: «امروز 
عبدالقادر شیر نخورده است.» اخر معلوم شد که ان روز رمضان بوده است. 
ولادت وی در سنه احدى و سبعين و اربعمائة بوده است, و وفات وی در سنۀ احدی و 
سثين و خمسمائة. 
وی گفته که: «خّرد بودم. روز عرفه به صحرا بیرون رفتم و دنبال گاوی گرفتم به 
چهت حراثت, آن گاو روی بازپس کرد و گفت: يا عبدالقادر! ما لهذا حْلِقْت ولا هذا 
أُهِرَت, بترسیدم, بازگشتم و به بام سرای خود برآمدم.حاجیان را ديدم که در عرفات 
ایستاده بودند. بیش ماذر خود رقتم :و فته ` مرا در کار خدای تعالی کن و اجازت ده تا 
به بغداد روم و به علم مشغول شوم و صالحان را زیارت کنم! از من سبب آن داعيه 
را پرسید. با وی بگفتم. بگریست و برخاست و هشتاد دي نار ىرون اوزه که فغوات در 
من مانده بود. چهل دینار را برای برادر من گذاشت و چهل دینار را در زیر بغل ٠‏ در 
جامة من دوخت, و مرا اذن سفر کرد و مرا عهد داد بر صدق در جميع احوال و 
وداع من بیرون آمد و گفت: ای فرزند! برو که برای خدای تعالی از تو ببریدم و ا 
قیامت روی ترا نخواهم دید. 
من با قافله‌اي اندک به جانب بغداد نوجه نمودم۔ چون از همدان بگذشتیم؛ شصت 
سوار بیرون آمدند و قافله را بگرفتند» و هیچ کس مرا تعرض نکرد. ناگاه یکی از 
ایشان به من بگذشت و گفت: ای فقیر! با خود چه داری؟ گفتم: چهل دینار. گفت: 
کجاست؟ گفتم: در جامۀ من دوخته است در زیر بغل من گھان برد که مکز هن 
استهزا می‌کنم. مرا بگذاشت و برفت. و دیگری به من رسید و همان پرسید و همان 
جواب شنید. ِ 
او نیز مرا بگذاشت و برفت و هر دو پیش مهتر ایشان به هم رسیدند و آنچه از من 
شنیده بودند با وی بگفتند. مرا طلبید بر بالای تلّی که اموال قافله را قسمت 
می‌کردند. پس گفت: با خود چه داری؟ گفتم: چهل دینار. گفت: کجاست؟ گفتم: در 
جامة من دوخته است در زير بغل من. بفرمود تا جامة مرا بشکافتند و آنچه گفته بودم 
یافتند. پس گفت: ترا چه بر این داشت که اعتراف کردی؟ گفتم: مادر من مرا عهد 
داده بود بر صدق و راستی و من در عهد وی خیانت نمی‌کنم. پس مهتر ایشان 
بگریست و گفت: چندین سال است که من در عهد پروردگار خود خیانت کرده‌ام و بر 
دست من توبه کرد. پس اصحاب وی گفتند که: تو در قطع طریق مهتر ما بودی. اکنون 
در توبه مهتر ما باش ! همه بر دست من توبه کردند و آنچه از قافله گرفته بودند باز 
دادند و اول تایبان بر دست من ایشان بودند.» 
وی در سنۀ ثمان و ثمانین و اربعمائه به بغداد رسید و به جد تمام به تحصیل علوم 


306 


بزرگانی که در آن زمان متعین بودند. و به اندک روزگاری بر اقران خود فایق شد و از 
اهل زمان خود متمیز گشت. و در سنة احدى و عشرين و خمسمائه مجلس وعظ نهاد. 
وی را کړامات ظاهر و احوال و مقامات عالی بوده است و فی تاریخ الامام اليافعی 
رحمه الله تعالی: «و اقا كراهاته يعني الشْيخ عبدالقادر. رضی الله عنه فخارجڈٌ عن 
الحَضر, وقد أَحْبَرَنى مَنْ أذَرَكث من أغلام الالْمة اڻ كرآماته تواترٿ او قَرُبَ من 
الواثر. و معلوم بالألفاق اثه لم تَظهڙ ظهور كراماته لقره من شيوخ الأفاق.» 

وی گفته که: «یازده سال در یک برج بنشستم و با خدای تعالی عهد کرده بودم که 
نخورم تا نخورانند و لقمه در دهان من ننهند و نیاشامم تا مرا نیاشامانند. یک بار چهل 
روز هیچ نخوردم. بعد از چهل روز شخصی آمد و قدری طعام آورد و بنهاد و برفت. 
نزدیک بود که نفس من بر بالای طعام افتد از بس گرسنگی. گفتم: والله که از عهدی 
که با خدای تعالی بسته‌ام برنگردم. شنیدم که از باطن من کسی فریاږړ می‌کند و به 
آواز بلند می‌گوید: الجوع الجوع! ناگاه شيخ ابوسعید مخزومی رحمه الله تعالی به من 
بگذشت. آن آواز را شنید و گفت: عبدالقادر! این چیست؟ گفتم: این قلق و اضطراب 
نفس است و اما روح برقرار خود است در مشاهدۀ خداوند خود. گفت: به خانة ما بيا! 
و برفت. من در نفس خود گفتم: بیرون نخواهم رفت. ناگاه ابوالعباس خضر عليه 
السلام درآمد و گفت: برخیز و پیش |بوسعید رو! رفتم ديدم که ابوسعید بر در خانۀ 
خود ایستاده است و انتظار من می‌برد. گفت: ای عبدالقادر! آنچه من ترا گفتم بس 
نبود که خضر را نیز می‌بایست گفت؟ پس مرا به خانه درآورد و طعامی که مهيا کرده 
بود لقمه لقمه در دهان من می‌نهاد تا سیر شدم. تدان ان هرا خر قەه يو شا نيدو 
صحبت وی را لازم گرفتم.» 

الا ا اا ن أ عا بى ال اا ر ارف ن و اع 
مجن ارقف اار ف ال ار وهو لامد الو ا ار اا وه 9٠‏ 
هو من يد الشيخ أبى الفضل عبدالواحد بن عبدالعزيز التميمئ و هو من يد الشْيخ أبى 
بكر الشبلئ, قدس الله تعالى ارواحهم. 

و هم وی گفته که: «وقتی که در سیاحات می‌بودم. شخصی به من آمد که وی را هرگز 
ندیده بودم. گفت: صحبت می‌خواهی؟ گفتم: آری. گفت: به شرط آن که مخالفت 
نکنی. گفتم: نکنم. گفت: اینجا بنشین تا من بیایم. یک سال برفت. پس باز آمدہ من 
همانجا بودم. ساعتی نزدیک من بنشست, پس برخاست و گفت: از اینجا نروی تا من 
بیایم» یک سال دیگر برفت. پس باز آمد» من همانجا بودم. ساعتی دیگر بنشست و 
برخاست و گفت: از اینجا نروی تا من بیایم. یک سال دیکر بر فت: پس باز آمد و با خود 
نان و شیر آورد و گفت: من خضرم, مرا فرمودند که با تو طعام خورم. آن را 
بخوردیم. گفت: برخیز و به بغداد درآی! با هم به بغداد درآمدیم.» 


522- شيخ حَماد دباس» رحمه الله تعالىی 
وی از جملة مشايخ شيخ محيى الین عبدالقادر است. کان انا و فټتح عليه باب 
المعارف و الأسرار و صار فَدَوَةً للمشايخ الكبار. 
شيخ عبدالقادر جوان بود و در صحبت شيخ حماد می‌بود. روزی به ادب تمام در 
صحبت وی نشسته بود. چون برخاست و بيرون رفت شيخ حماد گفت: «این عجمی 
را قدمی است که در وقت وی برگردن هة اولیا خواهد بود و هراینه بنه مأمور شود به آن 
که بگوید: قَدمي هذه على رَقَبَة كل وَل لِله. و هراینه ان را بگوید و همۀ اولیا گردن 

“. 

توفى الشيّخ الحماد فى شهر رمضان. سنة خمس و عشرين و خمسمائة. 
یکی از علمای شام عبدالله نام گفته است که: «در طلب علم به بغداد رفتم, و ابن 
سفا در آن وقت رفیق من می‌بود در نظامیۀ بغداد و به عبادت مشغول می‌بودیم و 
زیارت صالخان می کردیم و در آن: وقت ذر بغداد غزیزی بود که هی‌گفتند وی غوث 


307 


است 9 ن فی هنند که هر وقت می‌خواهد پیدا می‌ تود هرگاه که می‌خواهد پنهان 
می‌شود. پس من و ابن سقا و شيخ عبدالقادر و وی هنوز جوان بود به زیارت غوث 
رفتیم. ابن سفًا در راه گفت: از وی مسأله‌ای خواهم پرسید که جواب آن نداند و من 
گفتم: ,از وی مىپأله‌ای خواهم پرسید U‏ ببینم چه می‌گوید؛ شيخ عبدالقادر گ 
معاذالله! معاذالله! که ازوی رن اوھ فن ا ی مف وو اغطار ر ا و 
می‌برم. چون بر وی درآمدیم؛ وی را بر جای خود ندیدیم. یک ساعت بودیم دیدیم که بر 
جای خود نشسته است. شیا ی ی وال ا و وای تو ای ابن 
شقا ار من ماله ای عییزسنۍ که جوات ان دانم ٥‏ ان خشاله این انس و جوات آن 
اين. 
می‌بیێم که آتش کفړ در تو زبانه می‌زند. بعد از آن به من نگریست و گفت: ای 
عبدالله! از من مسأله‌ای می‌پرسی و می‌بینی که چه می‌گویم ؟ أن فال این :نشت 
جواب آن اين. هراینه که فرو گیرد ترا دنا تا به دو گوش,. با من بی ادبی کردی. بعداز 
آن به شیخ عبدالقادر نگریست و وی را به خود نزدیک نشاند و گرامی داشت و گفت: 
ای عبدالقادر! خدای و رسول خدای را خشنود ساختی. به ادبی که نگاه داشتی. ويا 
که مي‌بینم ترا در بغداد که به منبر برآمده‌ای و می‌گویی: قڌمي هذه على رَوَبَة 
وَل لله و می‌بینم اولیای وقت ترا که همه گردنهای خود را پست کرده‌اند اجلال و 
اكرام ترا. پس در همان ساعت غایب شد و بعد از آن هرگز وی را ندیدیم. 
و هرچه نسبت به شيخ عبدالقادر گفت واقع شد و ابن سفًا به تحصیل علوم اشتغال 
بلیغ نمود و بر اقران خود فایق شد. خلیفه وی را به رسالت به ملک روم فرستاد. ملک 
روم علمای نصرانی را با وی مناظره فرمود. همه را الزام و اقحام کرد. در نظر ملک 
بزرگ نمود. ملک را دختری بود خوبروی؛ به وی مفتون شد. وی را از ملک خواستگاری 
کر گفت: به شرط آن که نصراني شوی. اجابت کرد دختر به وی داد. پس ابن سقًا 
کلام غوث را یاد کرد و دانست که آنچه به وی رسید به سبب وی رسید و اما من چون 
به دمشق رفتم. نورالڈین شهید مرا بر تولیت اوقاف اکراه کرد و دنیا روی به من نهاد 
و سخنی که عغوث در حق من گفته بود راست شد.» 
روزی شیخ عبدالقادر در رباط خود مجلس می‌گفت و عامَه مشایخ قریب به پنجاه تن 
حاضر بودند, از ان جمله: شیخ علی هیتی بود و شيخ بقابن بطو, و شيخ ابوسعید 
فیلوی و شیخ ابوالنجیب سهروردی؛ و شیخ جاکیر, و قضیب البان موصلی و شيخ 
ابوالسعود و غير ایشان از مشایخ کبار. شيخ سخن می‌گفت در اثنای سخن گفت: 
«قدمي هذه على رَقَبَة کل وَلئ لِلْهٍ.» شیخ على هیتی به منبر برآمد و قدم مبارک شیخ 
را بگرفت و بر گردن خود نهاد و به زیر دامن شیخ درآمد و سایر مشایخ گردنهای خود 
پیش داشتند. 
شيخ |پوسعید فیلوی گفته که: «چون شيخ عبدالقادر گفت: قَڌمي هذه على رَقَبَة كَل 
ول لله خضرت جى سات و ال ر دل وی لى كرد و رسول صلی الله عله و 
سلد. بر نندت طاشقدای ار یلاک مقرین به مخض اولنای فنفا هین و ارين که اطا 
حاضر بودند, احیا به اجساد خود و اموات به ارواح خود, خلعتی در وی پوشانید و 
ملایکه و رجال غیب مجلس وی را در میان گرفته بودند و صفها در هوا ایستاده؛ و بر 
روی زمین هیچ ولی نماند مگر که گردن خود را پست کرد.» و بعضی گفته‌اند که یک 
کس از عجم تواضع نکرد حال وی از وی متواری شد. 


5 ی ا 
SL E SC O‏ به 
رسانیدند۔ وی را احضار فرمود تا تعزیر کنند. چون سر وی را برهنه کردند. خادم 
وی قریاد بزاود گه: «واشیخاه !» دست آن کس که قصد ضرب وی کرده بود شل شد 
و هیبتی بر وزیر مستولی شد. و چون خلیفه آن را مشاهده کرد بر وی نیز هيبت استیلا 
یافت. بفرمود که وی را بگذارند. از آنجا به رباط شيخ عبدالقادر درآمد دید که مشایخ و 


308 


سایر مردم منتظر شيخ نشسته‌اند که بیرون آید و سخن گوید. بیامد و در ميان مشایخ 
بنشست. چون شیخ بیرون آمد و به منبر بالا رفت» هیچ سخن نگفت و قاری را هم 
نگفت که چیزی بخواند, اما مردم را وجدی عظیم دریافت و حالتی قوی فرو گرفت. 
شيخ صدقه با خود گفت: «شیخ چیزی نگفته و قاری هیچ نخوانده. این وجد از 
چیست؟» شیخ عبدالقادر روی به وی کرد و گفت: «یا هذا! یکی از مریدان من از بیت 
المقدس به اينجا به یک گام آمده است و بر دست من توبه کرده. امروز حاضران در 
مهماني ویند.» شيخ صدقه با خود گفت: «کسی که از بیت المقدس به یک گام به 
بغداد آید. وی را از چه توبه بايد کرد و به شيخ چه حاجت دارد؟» شيخ روی به وی کرد 
و گفت: دیا هدا! وی توه هی کد از ان که دیکر دز هوا ترود و حاجت وی به من آن 
است که وی را به محبت حقٌ سبحانه راه نمایم.» 


54- شيخ سيف الدين عبدالوهاب» رحمه الله تعالیى 
وی فرزند شيخ عبدالقادر است, وی گفته که: «هیچ ماهی از ماهها نبودی مگر که پیش 
از آن که نو شدی بیامدی پیش والد من. اگر چنانچه در وی بدی و سختی مقدر شده 
بودی در صورتی ناخوش بیامدی و اگر نعمت و خیری مقدر شده بودی در صورتی نیکو 
بیامدی. اخر روز جمعه سلخ جمادی الأاخرى؛ سنة سثين و خمسمائه جمعی از مشا 
در صحبت وی نشسته بودند. جوانی خوبروی درآمد و گفت: السلام عليک يا ولئ الله! 
من ماه رجبم؛ a SS‏ 
در آن ماه رجب هیچ ندیدند مردم. مگر خير و : 
چون .رۆز كشنبة آل وی ر ی وا ایدو الشلام علیک يا 
ولی الله! من شهر شعبانم . آمدم که ترا تهنیت, گویم؛ مقدر شده است در من موت و 
ارا وکا حارو و ی دو اا چون ماه شعبان 
آمد. هرچه هرجا گفته بود واقع شد. شیخ در ماه رمضان چند روز بیمار شد. روز 
دوشنبه بیست و نهم رمضان جمعی از مشایخ پیش وی حاضر بودند, چون شيخ على 
هیتی و شيخ نجیب الڈین سهړوردی و غیرهما. شخصی با بها و وقار تمام درآمد و 
كفت الشلام على اولي الله اهن قاة رظانم امدذواة که 
مقدر شده بود در من و وداع کنم ترا که این آخر اجتماع من است با تو. سن ناز 
در ربیع الاخر سال دوم از دنيا برفت و رمضان دیگر را درنیافت.» 
روزی شیخ مجلس می‌گفت و شیخ علی هیتی در برابر شیخ نشسته بود. وی را خواب 
گرفت. شیخ اهل مجلس را گفت: «خاموش باشید !» و از منبر فرود آمد و پیش شيخ 
علی هیتی به ادب پایستاد و در وی می‌نگریست. شيخ على بیدار شد. شيخ گفت: 
#خصرت نیرا .صلی الله عله و سل روات نیدی گت «آری.» شیخ گفت: 
«من برای وی به ادب ایستاده بودم. به چه چیز وصیت کرد ترا؟» گفت: «به ملازمت 
تو.» بعد از آن از شیخ علی پرسیدند از معنی آنچه شيخ فرموده بود که: «من از برای 
وی به ادب ایستادم .» شيخ على گفت: «آنچه من به خواب می‌دیدم وی به بیداری 
می دبد.“»> 
و این شبخ على هیتی قڈس سژه كان من مشايخ البطائح؛ و مجملة كراماته 
دز عند وة الأشد اله اسر رف عنه. SI IS‏ 
باذن الله تعالى. 


5- شيخ ابومحمّد عبدالژحمان الطفسُوتجی. رحمه الله تعالى 
روزی ډر طفسوتح ج که راز توابع بغداد است تر شیر گت » ê‏ بن الأُولياءِ کالکر کٹ 
ر شن الطور اطول قا .» شيخ ابوالحسن على بن احمد که راتات شيخ 

بد الادز بود از ده جلت که ,در آن تواځی بود به مجلن وئ, افده بود بز خانست :و :دلق 
را از سر برکشید و گفت: «مرا بگذار که با تو کشتی گیرم.» شيخ عبدالژحمان 


309 


خاموش شدو اصحاب خود را گفت: «یک سر موی در وی خالی از عنایت الله تعالى 
نمی‌بینم.» و وی را فرمود که: «دلق خود را بپوشد.» گفت: «من از آنچه بیرون 
GG Ag‏ 
EES‏ ر که بپوشم »> زوج وی در ان ده نشنید .ودر راه وی را" 
پس شيخ عبدالژحمان وی را گفت: «شیخ تو کیست؟» گفت: «شیخ من؛ شيخ 
عبدالقادر. » گفت: «من ذکر شيخ عبدالقادر نشنیده‌ام. کر درز زمین . . چهل سال است 
که در درکات باب قدرتم. هرگز وی را آنجا ندیدم.» و جماعتی از اصحاب خود را 
گفت: «به بغداد روند پیش شخ قیدالقاد ن و کو هد که عبدالڙحمان سلام می‌رساند و 
می‌گوید که: چهل سال است که من در درکات باب قدرتم» آنجا ترا ندیدم لا5اخلاً 
وَلاخَارجا.» 

شیخ عبدالقادر همان وقت بعض اصحاب را گفته: «بروید به طفسونج و در راه شما را 
E E O TS‏ 
فرستاده است. ایشان را با خود بازگردانید! چون به پیش شيخ عبدالژحمان رسیيد. 
بگویید: عبدالقادر سلام می‌رساند و می‌گوید: أنت فی الدّرکات و من هو فی آلڈرکات 
لار بری 5 مَن فى الحَصْرَة. و مَنْ ۵ هو فى الحضرة لاټری مَنْ فی المُخدَع, و آنا فى المُحَدَع 
أأخل واشرع من باب الس من حبْث لاترانى بأمارة أن جك لک الخلعة الملاتة 


الغلانى فى اللْيلة الفُلانيةٍ لک على بد ئ َرَج لک و هو تشريف اليح و.بأمارة أن أَحْلعَ 
فرج حَطراءٌ طراها سور A LES E N‏ 
شيخ عبدالرحمان رسيدند ایشان را باز گردانیدند و رسالت به شیخ عبدالرحمان 
رسانیدند. گفت: «صَد ق السْيخ عبدالقادر. هو سلطان الوقت و صاحب الصف فيه.» 
ls‏ «تجهیزقافلة شام کرده‌ام و هفتصد دینار را بضاعت 
دارم.» شيخ حماد گفت: «اگر در این سال می‌روی. مال ترا به غارت می‌برند و خود 
کشته مي‌شوی.» تاجر بسیار غمگین از پیش شيخ حماد بیرون آمد. شیخ عبدالقادر وی 
را پیش آمد, قصه را با او بگفت. گفت: «برو که به سلامت خواهی رفت و به غنیمت 
خواهی آمد و ضمان بر من.» 

آن شخص به سفر شام رفت و بضاعت خود را به هزار دینار بفروخت. _روزی به قضای 
حاجت به سقایه درامد و ان هزار دینار را نر ظاقی نهاد و بنرون !افد و آن را کرافوش 
کرد و ته زل خود افد وخ را خوات € گرکت: در خواب دید که: «در قافله‌ای است. 
حرامیان قافله را غارت کردند و اهل قافله را کشتند. و وی را نیز شخصی ضربتی زد 
و کشته شد.» از هيبت آن بیدار شد. اثر خون بر گردن خود دید و الم آن ضربت در 
خود احساس کرد. 

به خاطر وی آمد که هزار دینار را فراموش کرده است. به تعجیل رفت و آن را باز 
یافت و به بغداد مراجعت کرد . با خود گفت: «اگر اول شیخ حماد را بینم وی بزر 
است. و اگر شيخ عبدالقادر را بینم سخن وی راست شده است.» ناگاه شيخ حماد وی 
را OR‏ «اول شیخ عبدالقادر را ببین که سخن وی حق است! هفده بار 
از خدای تعالی درخواسته است که قتل تو که در بیداری مقدر شده بود به خواب 
بگذشت و تلف مال تو بر فراموشی قرار یافت.» پس پیش شیخ عبدالقادر درآمد. 
گفت آنچه شيخ حماد گفت که هفده بار در خواسته است. گفت: «سوگند به عزت 
معبود که هفده بار و هفده بار و هفده بار تا هفتاد بار درخواسته‌ام تا حال چنان شد که 
شيخ حماد گفت.» 

شيخ شهاب الڏين سهروردی قدس الله تعالی روحه گفته که: «در جوانی به علم کلام 
مشغول شدم و چند کتاب در آن یاد گرفتم, و عم من مرا از آن منع می‌کرد. روزی عم 
فن به زارت شخ عبدالقادر آهد و هن با وئ بنودة. مرا گفت: حاضر باش که بر مردی 


310 


درمی‌آییم که دل وی از خدای تعالی خبر می‌دهد. و منتظر باش برکات دیدار وی را! 
چون بنشستم؛ عم من گفت: یا سیدی! برادرزادۀ من؛ عمر, به علم کلام مشغول 
است ھر خد کی وا می وھا اننا قدو اة نھ کت ای عا کا کات 
حفظ کرده‌ای؟ گفتم: کتاب فلاني و کتاب فلانی. دست مبارک خود را به سین من 
فرود آورد. واللّه که یک لفظ از آن کتب بر حفظ من نماند و خدای تعالی همة مسایل 
بر خاطر من گردانید. لیکن » سينة ت 1 لڈنی ماح 
بالع ق.» 


6- شيخ ابوعمرو الصّریفینی» قدڈس الله تعالیى روحه 
وی گفته که: «بدایت کار من آن بود که من شبی در صریفین به پشت افتاده EE‏ 
روی در آسمایر کرده؛ ديدم کو در هوا پنج جمامه می‌گذرد, یکی می‌گفت: سبحا 
e N‏ من ا قط 
کل و گفت: 


وقطل انهم محا اه ىالل علد و دري می كفت ل ماقي الايا اع 
إلا ما كان ال و ا اا آل الله عن فواكة! فوفوا الى 
رت كريم قطي الخريل عفر الات العظيي 

چون من آن را ديدم و شنیدم. بیخود شدم. چون با خود آمدم. دوستی دنیا و آنچه در 
دنیاست تمام از دل من رفته بود. چون بامداد شد., با خدای تعالی عهد کردم که خود 
را تسلیم شیخی کنم که مرا به خدای تعالی رهنمایی کند و روان شدم و نمی‌دانستم 
که کجا می‌روم. ناگاه پیری نیکو دیدار با هيبت ووقار مرا پیش آمد و گفت: السلام 
علیک يا عثمان! جواب سلام وی باز دادم و سوگند بر وی دادم که: تو کیستی که نام 
مرا دانستی و من هرگز ترا ندیده‌ام؟ گفت: من خضرم. پیش شيخ عبدالقادر بودم. 
گفت: يا اباالعباس! دوش مردی را در صریفین جذبه‌ای رسیده است و قبولی یافته و 
از بالای هفت آسمان وی را ندا آمد که: مَرّخباً یک عَبّدي! با خدای عهد کرده است که 
خود را تسلیم شیخی کند. به سوی وی روء و وی را پیش من آور! 

تشن مرا گفت: با مان ! عبدالقادر س العاركة و e‏ الواند فى ها الرفت 
فعلیک بملازمة خدمته و تعظیم حرمته. من به خود حاضر نشدم مگر که خود را در 
بغداد ديدم و خضر عليه السلام غايب شد. وی را ندیدم تا هفت سال. پیش شيخ 
ا گفت: مرحبا بمن جَدَبَه مولا إليه بالستة الطير, ا 
أن ای مانا رود اشد که خدای فالی ترا هوی یدد تام وی عندالعی ئن قطه 
وی بلندتر باشد از بسیاری از اولیا. و خدای تعالی به وی مفاخرت کند بر 
بعد از آن طاقیه‌ای بر سر من نهاد, خوشی و خنکی آن به دماغ من رسید و از دماغ به 
دل ملکوت بر من کشف گشت. شنیدم که عالم و آنچه در عالم است تسبیح حؤ 
انه و الى فی کون بحلاف اغات و اداع کدی ردک بود که غفل ی زا 
شود. شیخ پاره‌ای پنبه در دست ډاشت, بر من زد عقل من برقرار بماند. بعد از ان 
Cel aN N‏ 
پیش از آن که من بگویم با من نگفت و به هیچ حال و مقام و مشاهده و مکاشفه 
a. ceh Illes JIS‏ 
اخبار وی به سی سال واقع شده و میان خرقه پوشیدن من از وی و خرقه پوشيدن 
این نقطه از من؛ بيست و پنج سال در ميان شد و این نقطه چنان بود که فرموده 
بود.» 

یکی از علما گوید که: «پیش شیخ عبدالقادر درآمدم و هنوز جوان بودم و با خود کتابی 
از علوم فلاسفه همراه داشتم. شیخ بی آن که در آن کتاب نظر کند یا از من بپرسد که 
آن چه کتاب است, گفت: يا فلانء بس حَ الرّفیق کتابک هذا! برخیز و آن را بشوی! :من 


311 


عزیمت کردم که از پیش شیخ برخیزم و آن کتاب را در خانه بگذارم و دیگر با خود 
برندارم از ترس شیخ؛ و نفس من به شستن آن مسامحت نکرد. زیرا که چیزی از آن 
کتاب دانسته بودم و مرا محبتی به آن واقع شده بود. 

خواستم که به ان نیت برخیزم. شيخ به من نظر کرد. راو ر و 
کسی که وی را بند کرده باشند. پس گفت: کتاب خود را به من ده! آن را بگشادم همة 
اوراق آن را سفید ديدم که بر آن یک حرف نوشته نبود. به دست شيخ دادم. اوراق آن 
را بگردانید و گفت: این کتاب فضایل قران است, و به من داد. ديدم که کتاب فضایل 
قران است به خوبترین خطی نوشته. پس گفت: توبه کردی که به زبان نگویی آنچه در 
دل تو نباشد؟ گفتم: آری. گفت: برخیز! ! برخاستم و هرچه از آن کتاب یاد گرفته بودم 
همه فراموش من شده بود و هرگز تا این زمان به خاطر من نیامده است.» 

روزی شخصی ابوالمعالی نام در مجلس شیخ حاضر شد. در اثنای مجلس وی را 
تقاضای عظیم گرفت. چنانکه مجال حرکت نماند و بی طاقت شد. به طریق استغاثه 
به جانب شیخ نظر کرد. شیخ یک پایه از منبر فرود آمد. بر پاي اۆل سری همچون سر 
آدمی پیدا شىد. پايه‌اى دیگر فرود_ أف با آن سر دو دوش و سینه‌ای ظاهر شد و 
هور ا رای فر ضاف وآ ور راه فر ا وی شد ا ل 
صورت شیخ و سخن می‌گفت به وازی مثل اواز شیخ و به کلامی مثل کلام شیخ؛ و 
این را غير ان شخص و مَنْ شاءَالله تعالی هیچ کس نمی‌دید. 
ا و آستین خود یا هندیل خود بر سر آن شخص 
پوشید. آن شخص خود را در صحرایی یافت گشاده. در آنجا جویی آب و بر کنار جوی 
درختی۔ با خود دسته‌ای کلید همراه داشت. از آن درخت بیاویخت و به قضای حاجت 
مشغول شد. بعد از آن وضو ساخت و دو رکعت نماز بگزارد و سلام داد. شيخ آستين يا 
هندیل از سر وی برداشت خود را در مجلس دید و اعضای وی از آب وضوتر و تقاضای 
وی مدفوع شده و شیخ بر بالای منبر سخنگویان که گویا هرگز فرو نیامده. خاموش 
بود و با هیچ کس نگفت. و دسته کلید را طلب کرد با خود نیافت. 

پس بعد از مدتی وی را به جانب بلاد عجم عزیمت سفر شد. چهارده روز از بغداد راه 
رفتند به صحرایي فرود آمدند که آنجا جوی آب روان بود. برخاست تا وضویی سازد دید 
که آن صحرا به آن صحرا می‌ماند که آن روز وضو ساخته بود و آن جوی به آن جوی. 
چون اندکی برفت, به ان موضع رسید که ان روز وضو ساخته بود و ان درخت را یافت 
دسته کلید وی از آنجا آویخته. چون به بغداد بازگشت. پیش شیخ رفت تا آن قصه را 
بازگوید. شیخ گوش وی را بگرفت و گفت: «یا ابالمعالی! تا ما زنده‌ایم این را با کسی 
مگوی!» 

روزی شیخ با جماعتی از فقها و فقرا به زیارت گورستان رفت. و پیش قبر شيخ حماد 
رخمه الله ساز سناد چنانکه هوا ومد شد بعد از آن بازگشت و آثار بهجت و سزور 
در روی مبارک وی ظاهر بود. از ایشان پرسیدند که: «سبب ایستادن پیش قبر شيخ 
حماد اين همه چه بود؟» گفت: «وقتی روز جمعه با شیح حماد 9 اصحاب وی به مسجد 
جمعه می‌رفتیم» چون به سر پلی رسیدیم؛ شيخ حماد دست بر من زد و مرا در اب 
انداخت و هوا در غایت خنکی بود و من جبۀ پشمینه پوشیده بودم و در استین من 
جزوی چند بود. دست بالا داشتم تا آن اجزا تر نشود. ایشان مرا بگذاشتند و برفتند. از 
آب برآمدم و جه خود را بیفشردم و در عقب ایشان برفتم و بسیار سرما یافته بودم. 
چون به ایشان رسیدم. اصحاب وی در باب من سخنی گفتند. ایشان را منع کرد وگفت 
که: من وی را رنجانیدم تا وی را ازمایش کنم. وی را کوهی می‌بینم که از جای 

نمی جنبد.»> 

پس گفت: «امروز وی را در قبر وی دیدم. حله‌ای مرطع به جواهر پوشیده و برسر 
وی تاجی از ياقوت و در دست وی سوارها از زر و در پای وی نعلین از زر. اما دست 
راست وی از کار رفته بود و فرمان وی نمی‌برد. گفتم :این چیست؟ گفت: اين آن 
دست است که به آن ترا در آب انداخته بودم. هیچ توانی که آن را از من درگذرانی؟ 


312 


گفتھ: آری: گفت: پس از خدای تعالی درخواه که آن را به من باز دهد. پس بیستادم 9 
از خدای تعالی درخواستم و پنج هزار از اولیاء الله در قبرهای خود از خدای تعالی 
درخواستند که سؤال مرا در حقٌ وی قبول کند. پس سؤال می‌کردم. چندان که خدای 
تعالی دست وی را به وی بازداد و به ان دست مرا مصافحه کرد.» 
چون اين سخن در بغداد مشهور شدي مشایخ بغداد و صوفیه از اصحاب شيخ حماد جمع 
شدند تا شیخ عبدالقادر را به تحقیق آنچه گفته بود مطالبه کنند. به مدرسةۀ شیخ آمدند. 
اما از هيبت شیخ هیچ کس نتوانست که سخن گوید. شيخ آغاز سخن کرد و گفت: «دو 
تن از مشایخ اختیار کنید تا تحقیق آنچه گفته‌ام بر زبان ظاهر شود.» ایشان 
اتقاق کردند بر شیخ ابویعقوب یوسف بن ايوب الهمدانی ,که وی ان روز به بغداد بود و 
بر شيخ ابومحمد عبدالژحمان بن شعیب الکردی قڈس الله تعالی روحهما و وی مقیم 
بغداد بود و هر دو از ارباب کشف و احوال بزرگ بودند. پس آن جماعت گفتند: «ما 
لت ا که و رک ر ران اوا اد ی وو 
فرمودند: «از جای خود برمخیزید تا این امر محقق شود.» و سر در پیش افکند و 
ایشان نیز سر در پیش افکندند. ناگاه از بیرون مدرسه آواز ترام دیدند کهشځ 
توسقے بو شتا ت تقاة :هی اید: چون به مدرسه درآمد. گفت: «حق سبحانه و تعالی شيخ 
حمّاد را مُشاهد من ساخت و گفت: ای یوسف! زود به مدرسة شيخ عبدالقادر رو و با 
مشایخی که آنجا حاضرند بگوی که: شیخ عبدالقادر در آنچه گفته است صادق است.» 
و قور سی بوشف ن ور آخر نکرده بود که شيخ عبدالژحمان کردی درامد و 
از شيخ عبدالقادر پرسیدند که: SS‏ لقب شما محیی الدین کردند؟» 
فړمود که: «روز جمعه از بعض سیاحات به بغداد می‌آمدم پای برهنه؛ به بیماری متغیر 
اللون نحيف البدن بگذشتم. مرا گفت: السلام علیک یا عبدالقادر! جواب سلام وی باز 
دادم. گفت: نزدیک من آی! نزدیک وی رفتم. گفت: مرا بازنشان! انشا ند خد وى 
تازه گشت و صورت وی خوب شد و رنگ وی صافی گشت. از وی بترسیدم. گفت: 
مرا می‌شناسی؟ گفتم: نه. گفت: من دین اسلامم. همچنان شده بودم که اول مرا 
دیدی. مرا خدای تعالی به تو زنده گردانید. أنت محیی الڈین؛ وی را بگذاشتم و به 
مسجد جا مع رفتم. مردی مرا پیش آمد و نعلینی پیش پای من نهاد و گفت: يا شيخ 
محیی الين! چون e‏ 2 بر من at‏ ا و پای م 
بودند.» 
یکی از مشایخ گوید که: «من و شیخ علی هیتی در مدرسة شيخ عبدالقادر بودیم که 
یکی از اکابر بغداد پیش شيخ امد و گفت: پا سیدی! قال جدک رسول الله صلی الله 
عليه و ن دڏعڪ نحت وھاآتا دَعُوتک إلى مَنّزٍلي. گفت: اگر مرا اذن کنند 
بیایم. زمانی سر در پیش انداخت, پس گفت: می‌آیم» و بر استر سوار شد و شیخ علی 
هیتی رکاب راست وی بگرفت ھن رکا خخ تا برای آن تحص ر دة همة 
ا اادد ار او واا ی ووا ا 9 
سله‌ای بزرگ سرپوشیده دو کس برداشته آوردند و ڈرآخر سماط بنهادند: بعد از آن: 
آن شخص که صاحب دعوت بود گفت: الضلا! و شيخ سر در پیش افكنده بود هيچ 
انکور و ای هة س هتو واف ال اس ا ای 
رُؤؤسهم الطيرَ مِنْ هَيْبَێِه. پس شیخ به من و شیخ على هیتی اشارت کرد که: آن سَله 
را پیش آرید! برخاستیم و آن را برداشتیم و بس گران بود و پیش شیخ نهادیم و فرمود 
ٿا سو ان را:نکشادیم: فرزند آن شخص بود نابینای مادرزاد, و بر جای مانده و مجذوم 
و مفلوح. شیخ وی را گفت: قم بان الله مُعافی! آن کودک برخاست دوان و بینا و وی 
را هیچ افتی نی. فریاد از حاضران برخاست. شیخ در انبوهی مردم بیرون آمد و هیچ 
نخورد. پیش شيخ ابوسعید فیلوی رفتم و آن, قصه با وی بگفتم . گفت: شيخ عبدالقادر 
رى الاكقة والاترص و كى القوتئ.باذن الله:» 


313 


عجوزه‌ای پیش شیخ عبدالقادر آمد و پسر خود را همراه آورد و گفت: «دل فرزند خود 
را تعلق بسیار می‌بینم به تو من دمه وی را از حق خود بری گردانیدم برای خدای 
تعالی.» شیخ وی را قبول کرد و به مجاهده و ریاضت فرمود. بعد از چند روز پیش 
فرزند خود آمد دید که نان جو می‌خورد, و زرد و لاغر شده از کم خوارگی و بیداری. از 
آنجا پیش شیخ شد آنجا طبقی دید بر آنجا استخوانهای مرغی که شيخ خورده بود. 
عجوزه با شيخ گفت: «یا سيّدی! تو گوشت مرغ می‌خورۍ و پسر من نان جو؟» شيخ 
دست خود را بر آن استخوانها نهاد و گفت: «قومي يان الاي یی العظام هى 
رَمیمٌ.» آن مرغ زنده شد و بانگ کردن آغاز کرد. بشن شخ با أن گجۈز: فت" «وقتی 
که فرزند تو همچنین شود هرچه خواهد گو بخور!» 
یکی از مشایخ عمر نام گوید که: «شبی در خلوت خود بودم. ناگاه دیوار بشکافت و 
شخصی کریه المنظر بیرون آمد. وی را گفتم: کیستی تو؟ گفت: ابلیس, آمده‌ام برای 
نیک خواهی تو. گفتم: e lG‏ ان که جلسة مراقبه ترا تعلیم 
کنم؛ وَجَلَس الفُرفصاء و وَرَاسَة متکس. چون بامداد شد به نزدیک شيخ عبدالقادر 
درآمدم تا آن را با وی 2 چون مصافحه کردم وی را دست مرا بگرفت و پیش از 
آن که آن را با وی بگویم. گفت: يا عَمَرُ صَدَقَک وَهُوَ کذُوبٌ. و بعد از این از وى هيچ 
سخن قبول نکنی! چهل سال جلسة آن شیخ بر آن طریق بود.» 
روزی شیخ مجلس می‌گفت. باران درایستاد بعض مردمان متفرق شدند. شيخ روی به 
بالا کرد و گفت: «من جمع می‌کنم» و تو تفرقه می‌کنی؟» فی الحال باران از مجلس 
باز ایستاد و در بیرون مجلس می‌بارید. 
یکی از مریدان شیخ گوید که: «روز جمعه همراه شيخ به مسجد جمعه می‌رفتم. هيچ 
کس به شیخ التفات ننمود و بر وی سلام نکرد, با خود گفتم: E‏ 
تشویش بسیار به مسجد می‌رسیدیم از ازدحام بسیار بر شیخ! هنوز این خاطر تمام 
نشده بود که شیخ تبسم کنان به من نگریست و مردم به سلام روی به شيخ آوردند. 
چنانکه ميان من و شيخ حایل شدند. با خود گفتم: آن حال بهتر از این حال بود. شيخ به 
من التفات کرد و گفت: این را تو خواستی,. ندانسته‌ای که دلهای مردمان به دست من 
است. اگر خواهم دلهای ایشان را از خود بگردانم و اگر خواهم روی در خود کنم.» 
یکی از مشایخ گوید: «مدتی از خدای تعالی درخواستم که یکی از رجال غيب را به من 
بنماید. یک شب در خواب ديدم که: زیارت امام احمد حنبل می‌کنم ونزدیک قبر وی 
مردی است. در خاطر من افتاد که وی از رجال غيب است. . چون بیدار شدم, به اميد 
آن که وی را ببینم» به زیارت امام احمد حنبل رفتم. آن مرد را آنجا یافتم. در زیارت 
تعجیل کردم وی پیش از من بیرون رفت. من در پی وی روان شدم. چون به دجله 
رسید. هر دو کنار دجله فراهم آمد. به مقدار یک گام از دجله بگذشت. سوگندٍ بر وی 
دادم که بایست تا سخن گوییم! بیستاد. گفتم: مذهب تو چیست؟ گفت: حَنيفاً مُسْلِماً 
وما آتا مِنَ المُشركينَ. در خاطر من افتاد که وی حنفئ المذهب است. بازگشتم و با 
خود گفتم: بروم و آن را با شیخ عبدالقادر بگویم. به مدرسۀ وی رفتم ویر در سرایٍ 
وی بیستادم. از درون سرا آوار داد :و گفت: از مشرق تا مغرب هیچ ولی | ز اولیا حنفی 
المذهب نيست جز وى.» 
یکی از مریدان شیخ گوید که: «به خدمت وی مشغول می‌بودم و بیشتر شبها بیدار 
می ‌بودم. یک شب از خان خود بيرون أمد. ابریق اب پیش بردم التفات نکرد و روی به 
در مدرسه نهاد. درگشاده شد بیرون رفت و من نیز در عقب وی بیرون رفتم, چنانکه 
امن ان بود که وی نمی ‌داند که من قمر اهه. چون به دروازة بغداد رسید. گشاده 
شد.وی بیرون رفت و من هم بیرون رفتم باز در فراهم آمد و اندکی راه برفت. ناگاه 
به شهری رسیدیم که من ندانستم که کجاست. به زناظی در امد :در :اجان ن 
نشسته بودند پیش آمدند و بر وی سلام کردند. من در پس ستونی پنهان شدم. از یک 
جانت ان _رباط آواز ناله‌ای می‌آمد در اندک زمانی آن ناله ساکن شد. ناگاه مردی در 
آمد و به آن جانب که آواز ناله می آمد رفت. عد از آن سرون :امد هی را دز دوش 


314 


خود گرفته. و شخصی دیگر درآمد سر برهنه و مویهای لب دراز شده و پیش شيخ 
بنشست . 

شیخ وی را تعلیم شهادتین کرد و موی سر و لب وی را گرفت و طاقیه پوشانید و 
محمد نام نهاد و ان شش تن ر ت که: من مامور شدم به ان که این شخص را بدل 
آن مرده گردانم. اتان گفتند: معا و طاعة. تشن :شنح نیرون :افد و انشان :زا 
کا کر ت و اندکی برفتیم به دروازۀ بغداد رسیدیم 
چون بار اول کشاده شه پس :نه در مدر شه ر سیدیم ان هم کشاده شد: شيخ به خانة 
خود درآمد. A E a a E‏ هيبت بر 
من مستولی شد نتوانستم خواند. شيخ گفت: ای فرزند بخوان! سوگند بر وی دادم که 
آنچه شب دیده بودم با من بیان کند. گفت: آن شهر نهاوند بود و آن شش تن ابدال 
بودند و آن که ناله می‌کرد مهتر ایشان بود و آن که بیرون آمد و شخصی را بر دوش 
داشت خضر بود عليه السلام. ان مرده را بیرون اورد تا کار وی را بسازند. و ان 
شخص که وی را تعلیم شهادتین کردم ترسایی بود از فُسْطنطيّه که مأمور شده بودم 
که وق را بذل ان فرده گرذانه: بسن وی را اوردند و ین دشت :من مسلقان شد و اکنون 
یکی از ایشان است.» 

روزی سخن می‌گفت. ناگاه چند گام در هوا برفت و گفت: «ای اسراییلی بایست و 
کلام محمدی بشنو!» و به مکان خود بازآمد. پرسیدند که: «این چه بود؟» گفت: 
«ابوالعباس خضر عليه السلام بر مجلس ما می‌گذشت به تعجیل گامی چند به سوی او 
نهادم و گفتم آنچه شنیدید.» 

خادم شیخ گوید: «دویست و پنجاه دینار زر سرخ شيخ را دین شد از جهت مهمانان. 
روزی شخصی درآمد که من وی را نمی‌شناختم, ) و بی آن که اذن خواهد بر شيخ درآمد 
و شششیت و با شخ بسیاز سشخن گقت و مفقدارۍ زر نیزون آورد و گقت: اين به جهت 
دین شماست, و برفت. شيخ مرا فرمود که: «این را به وامخواهان برسان! پس گفت: 
این صیرفی قدر بود. گفتم: صیرفی قدر کیست؟ گفت: فرشته‌ای است که خدای 
N N‏ را ادا کند.» 


7 ی کا ن ىرجم الله اله 

وی گفته که: «روزی در مجلس شيخ عبدالقادر حاضر بودم. در اثنای ان که سخن 
می‌گفت بر پایة اول از منبر, ناگاه قطع سخن کرد و ساعتی خاموش بود و به زمین 
فرود امد. بعد از ان به منبر بالا رفت و بر پایة دوم بنشست. . پس من مشاهده کردم 
که پایة اؤل گشاده شد چندان که چشم کار می‌کرد و فرشی از سنس أخضر 
اند اند :ى رتسول :ضلى :الله غلبف ولم اراضحات تر انجا تند و خضرت جو 
سیحانه و تعالی بر ډل شیخ عبدالقادر تجلی کرد چنانکه وی میل کرد که بیفتد. رسول 
ضلئ الله عله و سل وی را نکرفت و اة دات 
بعد از آن خرد و لاغر شد چون عصفوری. تداز ان پالند و بزرگ شد یی ضور تی هایك 
سهمگین. بعد از آن» آن همه إز من پوشیده شد. حاضران از شيخ بقا کیفیت رؤیت 
سول زا ضلى: الله عله واسلم و اصکاسس را ردد گفت: خدای تعالی ایشان را 
تایید کرده به قؤتی که ارواح مطهرۀ ایشان متشکل می‌شود به صور اجساد و صفات 
اعیان و می‌بینند ایشان را کسانی که خدای تعالی ایشان را قۆت رؤیت ان ارواح در 
صور اجساد و صفات اعیان داده است. بعد از ان از سبب ميل کردن و خرد شدن و 
بزرگ شدن شيخ پرسیدند. 
گفت: تجلی اول به صفتی بود که بشر را قوت آن نیست مگر به تأیید نبوی, و لهذا 
e INC‏ و تجلی 
ثانی به صفت جلال بود و از این جهت بود که شیخ بگداخت و خرد شد. و تجلی ثالث 
ld‏ بود و از این جهټ بود که شیخ ببالید و بزرگ شد. وذلک فطل الله 

مَنْ يَشاءٌ, وَاللةٌ ذوالقَصْل العظيم.» »(54/مائده و 21/حدید). 


315 


8- فقضیب البان موصلی. فڈٌس الله تعالی سژه 
کت وئ اتو داللة أشت: مح مختى الدنن تن العري فدن الله نالي ر وحة د 
بعض رسایل می‌فرماید که: «از این طایفه ما بعضی را دیده‌ایم که صورت روحانیت 
ایشان متجسد و متمثٌل می‌شود بر صورت جسمانیّت ایشان و بر آن صور متجسشّده 
افعال و احوال فی گذرانند؛ :حاضران می‌پندازند که آن بر صور جسمانیه ایشان 
می‌گذرد. می‌گویند که: فلا کش زا دیدیم که چتین و چنین می کرد و حال ان که آن 
کس از آن فعل مبژاست و ما این را بارها از بسیاری از این طایفه مشاهده کرده‌ایم و 
معاینه دیده‌ایم. و چنين بود حال ابوعبدالله موصلی که معروف است به قضیب البان. 
و بايد که بر این انکار نیاری که اسرارخدای تعالی در افراد عالم بزرگ و بسیار است. 
وو ع ا ا ر ا 
شیخ عبداللّه یافعی رحمه الله تعالی گفت که: «یکی از اهل علم مرا خبر داد که: یکی 
از فقرا را نمی‌دیدند که نماز می‌گزارد. روزی اقامت نماز کردند. و او نشسته بود. 
فقیهی از سر انکار او را گفت: برخیز و نماز جماعت بگزار! ا ا ا ا 
نماز بست. ركعت اول بگزارد و فقیه منکر پهلوی او بود. چون به رکعت دوم 
برخاستند. SS‏ از آن 
متعجب تد. در رکعت سیم کسی :یکر دند فر اندو کش اول که نماز یی زارد ودږ 
رکعت چهارم دیگری غير انها. چون سلام دادند. دید که همان کس اول است بر جای 
خود نشسته و از ان سه کس که در حال نماز دید اثر نبود. ان فقیر به وی نظر کرد و 
بخندید و گۈت: ای فقیه! کدام یک از آن چهارکس با شما نماز گزارد؟» 
شیخ عبډالله یافعی گوید که: «مثل این قضیه شنیدم که صادر شد از قضیب البان 
رخمه الله تغالی ا شضی. از فقهات 
قاضی موصل را نسبت به وی انکار تمام بود یک روز دید که در یکی از کوچه‌های 
قل ار قال و ا با خود گفت: «وی را می‌باید گرفت, و قصّةٌ وی را به حاکم 
رفع کرد تا وی را به سیاستی برساند.» ناگاه دید که به صورت کردی برآمد و چون 
مقدار دیگر پیش آمد به صورت اعرابیی برآمد و چون نزدیکتر شد به صورت یکی از 
فقها ظاهر شد. چون به قاضی رسید گفت: «ای قاضی! کدام قضیب البان را به حاکم 
می‌بری و سیاست می‌کنی؟» قاضی از انکار خود توبه کرد و مرید شد. 
پیش شيخ عبدالقادر گفتند که: «قضیب البان نماز نمی‌گزارد.» گفت: «مگویید! که 
همیشه سر وی در خانۀ کعبه در سجود است.» 


9- محمد الأوانی» که به ابن القائد معروف است. قدّس الله 
وی از اصحاب شيخ محیی الدین عبدالقادر است. قدس الله تعالی سره. 
در فتوحات مکیه مذکور است که: «شیخ عبدالقادر وی را مُعربد الحضره می‌گفت» و 
می‌گفت که: محمد بن قائد مِنَ المفردينَ.» 
صاحب فتوحات می‌گوید که: «مفردون جماعټی‌اند که از دایرة قطب خارح اند و خضر 
«“.J‏ 
ابن قاید گفته است: «همه چیز را بازپس گذاشتم و روی به حضرت آوردم ناگاه پیش 
روی خود نشان پایی دیدم مرا غیرت کرد گفتم: این نشان قدم کیست؟ زیرا که 
اعتقاد داشتم که هیچ کس بر من سابق نیست. گفتند: این نشان قدم نبی تست., صلی 
الله كاو ا خاطر من تسکین يافت.» 

0- ابوالشّعود بن الشبْل» رحمه الله تعالى 


5ک اا کات ف خی الین الاد انت 


316 


در فتوحات مذکور است که: «از کسی که صَدوق بود وتقه شنیدم که از شيخ 
ابوالسعود که امام وقت خود بود نقل کرد که گفت: بر کنار دجلة بغداد می‌گذشتم» در 
خاطر من گذشت که: آیا حضرت حق را بندگان باشند که وی را در آب پرستند؟ هنوز 
این خاطر تمام نشده بود که آب بشکافت و مردی ظاهر شد و گفت: آری یا 
اباالسعود! خدای تعالی را مردان هستند که وی را در آب می‌پرستند. و من از ایشانم. 
من مردی بودم اک ك از آنجا بيرون آمده‌ام. بعد از پانزده روز آنجا فلان حادثه 
واقع خواهد شد. چون پانزده روز گذشت: آن حادثه. بعینها چنانکه گفته بود. واقع 
لتىد. »> 
در فصوص مذکور است که: «شیخ ابوالشعود با مریدان خود گفت که: پانزده سال 
است که خدای تعالی مرا در مملکت تصرف داده است. اما من تصرف نکرده‌ام. ابن 
ا چرا تصرف نمی‌کنی؟ گفت: من تصرف را به حضرت حق 
1 گذاشته‌ام که چنانکه خواهد ,تصرف کند. « 
شيخ ر الدپن علاءالدوله رحمه الله تعالی گفته است که: «در گورستان امام احمد 
حنبل رحمه الله تعالی توجه کرده بودم به خاک بزرگی که خاک او معین است به 
نزدیک مردم؛ و من یقین می‌دانم که وی آنجا نیست. اما به سر آن خاک می‌رفتم,. : در 
راه گنبد خرابی بود که من هرگز نشنیده بودم که آنجا خاکی است. چون از آن گنبد 
او اا ا کجا می ‌روی؟ بیا و ما را نیز 
زیارتی بکن! من بازگشتم و به گنبد درآمدم و آنجا وقت من خوش شد. a‏ 
روح او با من می‌گوید که: همچنان زندگانی کن که من کرده‌ام! گفتم: و چون اى 
کردی؟ گفت: هرچه از حق به تو رسد قبول کن! گفتم: اگر قبول کردنی باشد قبول 
کنم. گفت: باری امروز چیزی به تو خواهد رسید. قبول کن! گفتم: چنین کنم. 
چون به شهر امدم, این قصه را با شيخ نورالڈين عبدالرحمان بگفتم. فرمود که: هیچ 
هی‌ذانی که دز 'آن گید کیست؟ فته ` نی. گفت: او را ابوالسشّعود می‌گویند و وی عجب 
طریقه‌ای داشته است. هرچه از حق به وی رسیدی رد نکردی و از کسی چیزی _ 
نخواستی و لباس متکلف پوشیدی و طعام متکلف خوردی. روزی یکی پیش وی درامد 
دستاری دید بر سر وي که به دویست دینار می‌ارزید با خود گفت: این چه اسراف 
است.» دستاری که از آن دویست درویش را جامه توان ساخت یک درویش چرا بر سر 
بندد؟ ابوالسعود به إشراف خاطر دریافت, گفت: ای فلان! ما این رر و 
سر نبسته‌ایم اگر تو می‌خواهی ببر و بفروش و از برای درویشان سفره‌ای بیاور! آن 
کس برفت و دستار را بفروخت, و سفره‌ای متکلف راست کرد و نماز دیگر بیامد. 
چون دزاقد: همان دستاز را بر سر شخ دید هتغحب شد. شیخ ابوالسشعود گفت: چه 
تعجب می کنی؟ از فلان خواجه بپرس که این دستار را از کجا آورده است. بپرسید, آن 
خواجه گفت: پارسال در کشتی بودیم و باد مخالف برخا ست. نذر کردم که اگر 
بسلامت بیرون رویم دستاری خوب به جهت شيخ هدیه برم» و اکنون شش ماه است 
که در بغداد می‌طلبم دستاری چنانچه دل من می‌خواست نمی‌یافتم که به سلام شيخ 
آم تا امروز این دستار بر در فلان دکان دیدم. گفتم: این دستار لايق شيخ است. 
بخریدم و بیاوردم. بعد از آن شيخ گفت: دیدی که این دستار دیگری بر سر ما 
می‌بندد؟» 


و از این نوع از این شيخ روایتها بسیار است. 


51 شخ اتوقدين المخريي. فوس الله تال اة 
أ وى ب بن الح او الخهن ات ار اک و ان طا فة امیت و مار آز 
مشایخ در صحبت و خدمت وی تربیت يافته‌اند ویکی از ان جمله شيخ محیی الذين ابن 
العربی است و در مصنفات خود ذکر وی بسیار کرده و سخنان و معارف وی اورده. 
امام یافعی می گوید که: «اکثر شیوخ یمن به شیخ عبدالقادر نسبت دارند و بعضی 
هستند که نسبت به شيخ ابومدین دارند. این یکی شیخ مغرب است و ان یکی یعنی 


317 


شيخ عبدالقادر شيخ مشرق,. رضى الله عنهما و نفعنابهما.» 

در کتاب فصوص مذکور است که: «بعض ابدال با یکی از مشایخ گفتند که: با ابومدین 
بگوی بعد از آن که سلام ما به وی برسانی که: سبب چیست که ر بر ما هیچ چیز دشوار 
ھی کزدد و فشكل ین شود وتر تو مکل قی مود و مغ هاا به آن مقام که تو 
داری رغبت داریم و تو به ان مقام که ما درانیم ربت نداری؟>_ 

و در فتوحات مذکور است که: «از یکی از اولياء الله شنیدم که گفت: یکی از این 
ا کک اا ا ا ا و ر وم که حال ات ب کی 
که امام است در توحید و توکل. چون است؟ گفت: مثل من با وی چون چیزی در 
خاطر وی اندازم؛ مثل ان کس است که در بحر محیط بول کند. از وی پرسند که: چرا 
بول کردی؟ گوید: تا بحر محیط ناپاک شود و طهارت به وی نتوان کرد. از این شخص 
هیچ کس نادان‌تر باشد؟ مثل من با دل ابومدين همچنين است.» 

و هم در فتوحات مذکور است که: «خلق به جهت تبرک و تیمن دست به شيخ ابومدین 
فرود می‌آوردند و می‌بوسیدند. از وی پرسیدند که: تو در نفس خویش از آن هیچ اثری 
باز می‌یابی؟ گفت: حجر الأسود در خود هیچ اثر بازیابد که وی را از حجریت خود بیرون 
برد با آن که وی را انییا و رسل و اولیا فی بوسند؟ کفتید ئی ت: من همان 
حجرالأسودم و حکم آن دارم.» 

روزي شيخ ابومدین در بعضی از دیار مغرب گردن خود را پست کرد و گفت: «أللهْةَ 
اتی اشهدذک و آشهڈ ملانکک انی نوت واطیت .» اصحاب وی پرسیدند که: «سبب 
این چه بود؟» گفت: «شیخ عبدالقادر امروز در بغداد گفت: «قدمي هذه على رَقَبة 
وَلىٌ لله .» بعد از آن بعضی از اصحاب شیخ عبدالقادر از بغداد آمدند و خبر دادند که 
شيخ عبدالقادر در همان وقت آن را گفت. 

هرگاه که شیخ ابومدین این آیت بشنیدی كه: «وما اؤتيئْم مِنَ الْعِلْم إلا قليلاً»( 
5/اسراء) گفتی: «این اندکی که خدای تعالی ما را داده است از عله نه آز ان 
ماست, بلکه عاریت است نزدیک ما و به بسیاری از ان نرسیده‌ایم. پس ما جاهلانیم 
على الذوام.» 

و هم در فتوحات گفته: «کانَ شيځنا ابومَڏّین بالمغرب قد ترک الحرَفَةَ وجلسَ مَعَ 

الله تعالى على ما ما يمتح الله له Sse IL‏ 
فاته ما کانَ ره شپيتاً بتي اليه به مثل الإمام عبدالقادر الجيلى سواء غير ان عبڌالقادر 
کان انض في الظاهر لما بعطيه الشرف. فقيل له؛ يا ابامدين! لِمَ لاتحترف, أولم 
اول بال فار الصيف عندكم اذا تَرَلَ بقوم SS‏ 
زمان وجو ضياقته عليهم؟ قالوا:ثلاتة أام. ,قال: و بعد ثلثة الأيام؟ قالوا: تر 

ولايقعد عنڌهم حنى يحوجَهم. قال الشيخ: آللّه اكبر! اا ا ا 
تعالی ترلنا عليه فى حَطرَيّه على وجه الإقامة عنده الى الأبدٍ فتعيتتِ الطيافة, فاثه 
تعالی مادل على کرم لق لِعَبده إلا کان هو اۆلى بالاتصاف به. قالوا: تعم. قال: وایام 
ربنا کما قال :+ کل يوم كالف سَتَةِ مِما تعَذّونَ. فضیاقته بحسب أبّاهه. فاذا اقتا عده 
في ثلثة آلاف سنة و القضك ولانحترف يتوه إعتراضكم عَلينا و تحن تموث و ينقضي 
الذنيا و يبقى لنا فضلة عنده تعالى من ضياقفَيناء فاستحسن ذلک منه المعترض. فابظر 
في التقَسٍ إن کێت منهم.»و کان بومدين ا أصحابّه بإظهار الطاعاتِ فاته لم 
عنده فاعل الا الله. 

روزی شیخ ابومدین بر کنار دریا می‌گذشت. جماعتی از کافران فرنگ وی را اسیر 
کردند و به کشتی خود بردند. دید که انجا جمعی مسلمانانند که اسیر کرده‌اند. چون 
شیخ در کشتی قرار گرفت. کافران بادبان برکشیدند تا روانه شوند. هرچند جهد کردند 
کشتی از جای نجنبید. با وجود آن که بادهای قوی می‌جست. ایشان را يقین شد که 
کشتی نخواهد رفت با یکدیگر گفتند: «غالباً این به واسطة این مسلمان است که 
حالی گرفته‌ایم. می‌شاید که وی از ارباب باطن باشد.» شیخ را اجازت دادند تا از 
کی درون رود کفاف: «بیرون نمی‌روم تا همه مسلمانان را نگذارید.» چون چاره‌ای 


318 


ندیدند. همه را گذاشتند. ,فی الحال کشتی ایشان روان شد. 
وی گفته: «إذا ظهر الَو لم بي مَعَة عَيْرة.» 
و هم وی گفته: اليس لفلف سوق وج يرواخد قالىا5 وجه و هت ج 6 


غيرها.» 

و هم وی گفته: «ما وَصَلَ إلى صَريج الْخُرْيَةِ مَنْ عَلَبْهِ مِنْ تَفْسه بََيَة.» 

و من اشعاره:, 
لاتك ر الباط ل في طا_ؤره نه تعض ظَهُوراته 
وأعط تة مک يهفداره حتف وی ق ي 


گی رى الله تعالى عنه سنة تسعين و خمسمائة. 
2- ابوالعتّاس بن العريف الصّنّهاجى الاندلسى» رحمه الله 
تالف 


نام وی احمد بن محمد است, عالم بود به علوم و عارف بود به وجوه قراءات» و 
متناهی بود در جمیع روایات. مریدان و طالبان بسیار پیش وی جمع شدند. nl‏ 
وقت را از وی خوفی در دل آمد. وی را طلب داشت در راه فوت شد, بعضی گفته‌اند 
پیش از رسیدن به پادشاه. و بعضی گفته‌اند بعد از رسیدن. و کان ذلک سنة ست و 
ثلاثين و خمسمائة. 
صاحب فتوحات از شيخ خود ابوعبداللّه الغژال, نقل کرده است که: «وی گفته: روزی 
از پیش شیخ خود ابن عریف. بیرون آمدم و در صحرا سیر می‌کردم. به هر درخت و 
گیاه که می‌رسیدم می‌گفت: سراا کر که من فلان علت را نفع می‌رسانم و فلان ضرر 
راذع من مو را ار ان ال زی روق کرد ته ن کو بازگشتم و قصه 
راچا وک فته شيخ فرمود که: ماز نه از برای این تربیت تو کرده بودیم ین کان منک 
الصا و الثافع حين قالَتٌ لک الأشجار اثها نافعةٌ ضارة؟ فقال: يا سيّدى الثوبة! شيخ 
کا ای ااا ا راس واا ےا ل 
رهنمونی کردم نه به غير او. علامت صدق توبۀ تو آن است که به آن موضع بازگردی. 
و آن درختان و گیاھھها با تو هیچ سن نگویند. ابوعیدالله به آن موضع بازگشت, از آن 
نان هیچ نشنید. خداوند را سبحانه سجدۀ شکر به جای آورد و به سوی شيخ 
بازگشت و آن را با وې بگفت. شيخ گفت: الحمدلِلّهِ الى اتارک لته رل 
الى کون ملک هن اكوانه.» 
و هم صاحب فتوحات گفته: «کنٹ يوماً عند شيخناء ابوالعباس العريفى, باشبيليّة 
جالساًء و اردنا آو.آرا احدٌ اعطاءَ معروف, فقالَ شخصْ من الجَماعة للذى ترند.آن 
يَصَدّق: الأفّربون أؤلى بالمعروف. فقال الشْيخ مِنْ فَوره مُنَصلاً بكلام القائل: ll‏ 
الله. قيا رده على الكيد! و اللّه ما سَوعتُها فى تلك الحالة الا مِنَ الله تعالى حتی خيلَ 


لی اھا کذا تَرَلّث فی القرآن مما تحققث بها و أَشرَتها قلبی و کذا جميع مَنْ حَصَرَ, فلا 
بيبغى أن يأكل يَعَمَ الله الا آهل الله و لهم حْلِقَك و يأكُلها غيرهم بحكم الثبعيّة ll‏ 
القَفصودون بالتعم.» 


E E POT ND OT 


3- ابوالزّبيع الكفيف المالّقى» رحمه الله تعالى 
وی از مریدان ابوالعباس بن العريف است. 
روزی با اصحاب خود گفت: «اگر فی المثل دو مرد باشند و هر یکی را ده دینار باشد. 
یکی از ایشان یک دینار صدقه کند و نه دینار نگاه دارد, و دیگری نه دینار صدقه کند و 
یک دینار نگاه دارد. کدام از ایشان فاضل تر است؟» همه گفتند: «آن که نه دینار صدقه 
کند.» شیخ گفت: «چرا وی فاضلتر است؟» گفتند: «از آن سبب که وی بیشتر تصدق 


319 


کرده است.» شیخ گفت: «آنچه گفتید خوب است, اما روح مسأله را ندانستید و بر 
شما پوشیده بماند .» گفتند: «ان کدام است؟» گفت: «ان که ما هر دو را E‏ 
lS LG AS O‏ 
که کمتر داد پس نسبت وی به فقر زیادت باشد. پس وی افضل باشد.> 
حدیث نبوی وارد است به ان معنی که: «هفتاد هزار با ر كلمة لا أله إلا الله گفتن را در 
ات و ااا کن کان رات و دار اوا 
شیخ ابوالژبیع مالقی گفته است که: «من این ذکر را هفتاد هزار بار گفته بودم. ولیکن 
به نام کسی معین نساخته بودم تا روزی بر مایدۀ طعامی حاضر شدم با جماعتی, و با 
ایشان کودکی صاحب کشف بود. در ان وقت که ان کودک دست به طعام برد تا بخورد 
ناگاه بگریست. گفتندش : چرا گریستی؟ گفت: ا 
خود را در وی در عذاب می‌بینم.» شیخ ابوالژبیع گفت: «در باطن با خو 
خداوندا! تو می‌داني که هفتاد هزار بار كلمة لا اله إلا الله ET‏ أن 8 به جهت آزادی 
مادر این کودک از آتش دوزخ معین گردانیدم .» گفت: «چون من اين نيت در باطن 
خود تمام کردم آن کودک بخندپد و بشاشت نمود. گفت: مادر خود را مي‌بینم که از 
آتش دوزخ خلاص یافت. الحمدلله. پس به طعام خوردن مشغول شد با آن جماعت.» 
شیخ ابوالژبیع می‌گوید که: «مرا صحت خبر تبوی در این باب به کشف آن کودک 
م شد و صحت کشف آن کودک به خبر نبوی.» 
هم شیخ ابوالژبیع گفته است که: «در بعض سیاحات تنها می‌رفتم. چون شب 
می‌رسید, مرغی می‌آمد و نزدیک من شب می‌گذرانید و با من حکایت می‌کرد. شبی 
نید م که همه شب می‌گفت: يا فدوس! يا قڏوس! چون بامداد شد. پُرّها برهم زد و 
کا سبحان الژرٌاق و پرواز کرد.» 
4 عَدئٌ بن مُسافر الشامىء» تم الهکاری» رحمه الله تعالى 
با شیخ عقيل مینجی و شیخ حماد دباس صحبت داشته بر وی خلق بسیار مجتمع شدند 
در جبل هکاربّه که از توایع موصل است. از خلق منقطع گشت و آانجا زاویه‌ای بنا کرد 
و مردم آن دیار همه مرید و معتقد وی شدند. در سنة سبع و خمسين و خمسمائة از 
دنیا برقت و قیر وی دز آن دیاز ان مزاراته متبرکه است: ووی را کرافات و آیات 
ظاهره است. 
در تاریخ امام یافعی مذکور است که: کی ر هردان وی را ور کو ار راه 
انقطاع از خلق پیدا شد. با شیخ عَدی گفت: ای شیخ! می‌خواهم که در این صحرا از 
خلق منقطع باشم. چه پودی که اینجا آبی بودی که بیاشامیدمی و چیزی که قوت من 
شدی! ! شیخ برخاست, آنجا دو سنگ بزرگ بود پای بر یکی زد چشمه‌ای آب شیرین 
روان شد. و پاې بر دیگری زد درخت اناری بژست. درخت را گفت: ا 
روز, به اذن الله تعالی یک انار شیرین می‌ده و یک روز یک انار ترش! و آن بهترین 
اناری بود که در دنیا می‌باشد.» 


5- سَبّْدی احمدبن ابی الحسن الّفاعى» قدس الله تعالى 
روحه 

ذوالمقاماټ إلعلية و الاحوال السنية. حَرَّق الله سبحانه به إلعواید و قلت له 
الأغيان. و أظهر العجائبَ ولكن أصحابه ففيهم الجُيدٌ و الژدي ل ف ية اران و 
بلقت بالحثات و هذا ما عَرَقَهٌ الشْيح ولا صلحاءٌ ا غود باللة قن السنطان. 
وی از اولاد بزرگوار امام موسی کاظم است رضی الله تعالی عنه و نسبت خرقۀ وی 
به پنج واسطه به شبلی می‌رسد. ساکن آم عبیده بوده از بطایح. 
ابوالحشن علی که خواهررادة وی اشت گفته است که یک روز بز در خلوت وی 
نشسته بودم. ینش وئ اواز کشسی :نشد چون نظر کردم پیش وی کسی نشسته بود 


320 


که هرگزش ندیده بودم. ساعتی دراز با هم سخن گفتند. پس آن شخص از روزنی که 
در دیوار خلوت شیخ بود بیرون آمد و چون برق خاطف در هوا بگذشت, پس پیش شيخ 
درامدم و پرسیدم که: این مرد که بود؟ گفت: تو وی را دیدی؟ گفتم: اری. گفت: او 
کسی است که خدای تعالی بحر محیط را به وی محافظت می‌کند و یکی از رجال 
اربعه است. سه روز است که مهجور شده است. اما نمی‌داند. 
گفتم: یا سَیّدی! سبب مهجوری وی چیست؟ گفت: وی در یکی از جزایر بحر محیط 
مقیم است. انجا سه شبانروز متصل باران بارید. به خاطر وی گذشت که: کاش این 
باران در عمرانات بودی! بعد از آن استغفار کرد. به سبب این اعتراض مهجور شده 
است. پس من گفتم: یا سَیّدی! وی را به مهجوری وی اعلام کردی؟ گفت: نی شرم 
داشتم. گفتم: اگر فرمایی من وی را اعلام کنم. گفت: می‌کنی؟ گفتم: اری. گفت: سر 
به گریبان خود درکش! درکشیدم. آوازی به گوشم رسید که: یا على سر برآر! سر 
برآوردم خود را در یکی از جزایر بحر محیط دیدم. در کار خود حیران شدم» بر برخاستم 
و اندکی برفتم آن مرد را دیدم بر وی سلام کردم و آن قصه را با وی بگفتم. سوگند بر 
من داد که: هرچه ترا گویم چنان کن! گفتم: چنان کنم. گفت: خرقة مرا در گردن من 
کن و مرا به روی در زمین می‌کش ومنادی می‌کن که: این سزای کسی که بر خدای 
تعالی اعتراض کند, خرقه را در گردن وی کردم و خواستم که وی را بکشم» هاتفی 
آواز داد که: ای علی! وی را بگذار که ملایکة آسمان بر وی به زاری درآمدند و گریان 
شدند. و خدای تعالی از وی خشنود گشت. چون آن آواز شنیدم. بیخود شدم. چون به 
ارام چوا را پیش ال ود دم الله که ندا ننھ که چون :ر فته و چون 
مدم.»> 
چون وقتی کسی از سیدی احمد تعویذی طلبیدی و کاغذ بیاوردی که بنویسد. اگر 
سیاهی نبودی کاغذ را بگرفتی و بی‌سیاهی بنوشتی. وقتي برای شخصی بی سیاهی 
بنوشت و مدتی مدید غایب شد, بعد از آن آن کاغذ را بازآورد بر سبیل امتحان و گفت: 
«ای شیخ! برای من دعایی بنویس!» چون در آن کاغذ نگریست. گفت: «ای فرزند! 
این کاغذ نوشته است.» و به وی داد. 
روزی دو ت تن از اصحاب وی به صحرا رفتند و با هم بنشستند و حکایت می‌کردند یکی 
او «ترا در این مدت از ملازمت سیدی احمد چه حاصل شده؟» 
گفت: «تو هر تمتایی که می‌خواهی بکن!» گفت: «ای سیدی! ! می‌خواهم که نامة 
آزادی ما از دوزخ همین ساعت از آسمان فرود آید.» آن دیگری گفت: «کرم خدای 
تعالی بسیار است و فضل وی بیحد است .“« در این حال که ایشان در این مقال بودند» 
ناگاه ورقی سفید از آسمان فرو افتاد. آن را بر گرفتند. در آن هیچ نوشته ندیدند۔ پیش 
سَیّدی آمدند و از حال خویش هیچ ناگفته آن ورق را به وی دادند, چون سَيّدی در آن 
ورق نگریست خدای را سجده کرد و چون سر از سجده برداشت گفت: «الحمدلله 
الذي اراني عق أصحابي من الٿار في الڌٽيا ا قل الأخرَة.» گفتند: «ای سَيّدی! این ورق 
سفید است.» گفت: «ید قدرت به سیاهی نمی‌نویسد. این به نور نوشته شده است.» 
و گفته‌اند که وی را با کهال اشتغال به عبادات اشعار لطیف بوده |ست. فمنها: 
إذا ج لول هام وای کرک اوځ كَماناع امام الوق 
وَفَۆقىي غات فط ر الع و الأسى وتک تى خا لله وی 4 دوو 
را و د یا اسهد تقک | سارى وة و هو موق 
قلا هو مَفدّول. قفي الَقَدّل راحَة 5وو و ون E‏ 5 


و بعضی گفته‌اند که این ابیات را از قوال شنیده است, و بر آن برفته از دنیا. 


و توفی رضى الله عنه يوم الخميس, الثانى و العشرين من جمادى الاولى سنة ثمان و 


321 


6- حیات بن قیس الحَژانی» قڈس الله تعالی سژه 
صاحب الكرامات الخارقة 5 الأنفاس الصادقة و الأحوال الفاخرة و الأنوار الباهرة و 
وی یکی از آن چهار کس است که شیخ ابوالحسن فُریثی گفته است که: «چهار کس 
می‌دانم از مشایخ که در قبور خود تصرف فی کنند: چنانکه احیا می کنند: : معروف 
کرخی,؛ و شیخ عبدالقادر و شیخ عقیل مینجی و شیخ حیات حژانی» قڈس الله تعالی 
اسرارهم.» 
نکی ار ضلخا ناشت که داز یفن ور ورتا تسم چون نه مبان رای کن 
رسیدیم, باد مخالف برخاست و موج عظیم شد و کشتی بشکست, من بر تخته پاره‌ای 
ماندم. موج مرا به جزیره‌ای انداخت. بسی بگشتم هیچ کس ندیدم۔ خرابة بسيار بود 
در آنجا, ناگاه به مسجدی رسیدم که در وی چهارکس نشسته‌اند. سلام گفتم. جواب 
نادند و جال فن برست تد خالا انشان قم و بائی روز بسن اتان نقتم و 
از جن توه و كقال: قال اشان :ر خضرت جو سنحانه امرى عظم سهد 
کردم. چون شب رسید, شيخ حیات حرّانی درامد. ان جماعت پیش دویدند و سلام 
کردند. پیش رقتو ماز فن اعت گرار دد و تا الو فر در مار ا ادو 
a LD‏ يا حبيبَ الڀُائبينَ ! و يا سْرور 
العارفين! و يا قة عين العابدين! و يا ا نس المُلقردين! ويا رر اللاجئين! ويا ظهرَ 
المُلقطعين! و يا مَنْ حَتٿ إليه قلوبُ الصُڏيقينَ ا داقن اتشت به أفبدة الق :و 
عليه عَكَقَتْ هَِةُ الخاشعين! 
تقد ان ان تگرست: کر ھی شخ ددم کت انوا ر ظا هر دن گرقت: چنانکه ان 

ن روشن شد چون روشن شدن شب چهارده. EE‏ 
بیرون أمد. ان جماعت مرا گفتند که: در عقب وی برو: ! برفتم ديدم که زمین بیابان و 
E E‏ 
می‌شنیدم که می‌گفت: یا رت حياتِ کن لحياتِ! در اندک زمانی به حرّان رسیدیم. 
مردم قاور ور اراد بودند.» 
و شيخ حيات ساکن حران بوده است تا ازدنیا رفته است در سنۀ احدی و ثمانین و 
خمسمائة. 


7- شیخ جاکیر. قدٌس الله تعالی روحه 
شیخ ابوالوفاء بر وی ثنا گفته است و طاقیة خود را به دست شیخ علی هیتی برای وی 
فرستاده است. و وی را تکلیف حضور نکرده است و گفته است که: «من از خدای 
الی :در و اساھ که خاکو را ارخفل ونان من کزان دای الق وی را من 
بخشتید.» 
و شيخ جاکیير در اصل از کردان بود» در صحرایی از صحراهای عراق یک روزۀ سامره 
متوطن شد و آنجا می‌بود تا در سنة تسعين و خمسمائة از دنیا برفت و قبر وى هم 
انجاست. 
وی گفته: »0 مَنْ شاهَڌ الَْحَق عَرَوَجَلَ في سِرَة سَقَط الكَوْنُ مِن قَلَيهِ.» 
یکی اراسان وی گوید که: «روزی باوی e‏ از پیش وی می‌گذشتند. 
اشارت به یک گاو کرد و گفت: این حامله است به گوسالة ٺر چنين و ڇچنين» > و آن فلان 
روز خواهد زاد و نذر ما خواهد بود و فلان و فلان از آن خواهند خورد و اشارت به گاو 
دیگر کرد و گفت: این حامله است به گوسالۀ ماده و فلان وقت خواهد زاد و فلان و 
فلان از وی خواهند خورد و سگی سرخ را ازوی نصیب است. والله که هرجه شخ 
گفته بود واقع رشد. نکی سرخ نه رز اویه ذر امد و از ان گوساله بک ازم سری» 
توک رخو الله فة مهن و خفسها ةك 


322 


8- شيخ ابوعبدالله محمد بن ابراهيم القُرشئ الهاشميئ. 
قدس الله تعالی روحه 

امام العارفينَ و دليلٌ السّالكين, صاحبٌ الاأڇوال الفاخرة و الكرامات الباهرة. 
وی گفته: «آلعالِمْ مَنْ تطّق عن سرک وَاطلَلََ على عَواقب أَمُرک.» 
وی گفته که: «روزی در منا بودم. تشنه شدم هیچ جا آب نیافتم و با من هیچ نبود که با 
آن آب خرم, می‌رفتم تا چاهی پیدا کنم که از آنجا آب کشم. چاهی یافتم که أعاجم بر 
آن جمع آمده بودند و آب می‌کشیدند. یکی از ایشان را گفتم که: قدری آب در این 
رُکوه کن! مرا بزد و رکوه را از دست من گرفت و بینداخت. من برفتم تا رکوه را 
برگیرم و بسیار شکسته خاطر بودم. ديدم که در برکه‌ای آب شیرین افتاده است. آب 
برداشتم وبخوردم» و رکوه را پر اب ب کرده پیش اصحاب اوردم از ان اب بخوردند. قصه 
را با ایشان بگفتم. انچا رفتند تا ان گیرند تنه آب بافتند ونه از آن: دافستھ که انی :ید 
از آیات الھی.» 


وی ا ر 6 2 


9- ابوالحسن على بن حخُمَيد الصّعیدی» المعروف بابن 
الصباغ. رحمه الله تعالى 

وی ظاهر شده است. پدر وی صباغ بود و می‌خواست که پسرش هم صباغ باشد. . بر 
وی گران می‌آمد که وی به صحبت صوفیّه می‌رفت و طریقة ایشان می‌ورزید و از 
صباغی باز می‌ماند. روزی پدرش آمد دید که جامه‌های مردم را رنگ نکرده است؛ و 
وقت گذشته است, در غضب شد و در دکان تغارهای بسیار بود در هر یک رنگ دیگر. 
کون عضت یر را دید فی جامدها را رتاو در یک غار هان غضب پدر زیاده شد و 
گفت: «دیدی که چه کردی و جامه‌های مردم را ضايع کردی! هر یکی را رنگی خواسته 
بودند و تو همه را یک رنگ کردی!» ابوالحسن دست در آن تغاره کرد و همه را به یک 
از سرون اور هر یکی آن رنگ شده که صاحبش خواسته بود. چون دران ان اة 
حیران ماند و وی را ر به سلوک راه صوفێه باز گذاشت و از صنعت صباغی معذور 
داشت. _ 
عادت وی ان بود که مادام که نام کسی رادر لوح محفوظ از مریدان خود ندیدی» در 
صحبت خود راه ندادی. روزی شخصی از وی طلب صحبت کرد. شیخ ساعتی سر در 
پیش افکند و گفت: «نزدیک ما هیچ وظیفة خدمتی نمانده است که به آن قیام نمایی.» 
ان شخص فبالغه کرد که: «از آن چاره نیست.» گفت: «هر روز مي رو و پک پشته 
حلفا می‌اورد !» بعد از مدتی که آن کار کرد دست وی به درد آمد. انچه حلفا را با ان 
می‌درود بینداخت و ترک صحبت فقرا کرد. شبی در خواب دید که: «قیامت قایم شده 
است و مردم بر صراط می‌گذرند. بعضی به سلامت می‌گذرند وبعضی در آتش 
می‌افتند. چیزی طلبید که دست در ان زند نیافت, متحیر بماند. ناگاه دید که یک پشته 
از آن فته دای حلا نر رزوی اش هې رود خود را پر یالای آن انداخت, وی را از آتش 
بیرون برد و نجات یافت.» ترسناک و هول زده از خواب درآمد. پیش شيخ رفت. چون 
چشم شیخ بر وی افتاد. گفت: «نگفتم که ترا خدمتی بیش از این نمانده است؟» از 
شيخ استغفار کرد و به سر کار خود رفت. 
E PO OO ET‏ 


0 ابواسحاق بن طریف؛ رحمه الله تعالى 


در کک ډو از ا e‏ است ,که من دیده‌ام .“« و از وی 
ارد که گفت: «کسانی که مرا می‌شناسند همه اولیاءالله‌اند. گفتند: چون چنين 


323 


است یا ابااسحاق؟ گفت: زیرا که هر یک از ایشان از دو حال بیرون نیستند. یا آن 
است که در حق من خير و نیکویی می‌گوید, یا غير آن. اگر چنانچه در حق من خير 
می‌گوید. مرا صفت نمی‌کند مگر , به آنچه صفت وي شده است, اگر چنانچه وی محل 
آن صفت نبودی و موصوف به آن نگشتی, مرا به آن صفت نکردی. پس این شخص 
تزدیک :من ار.اولیاء لهاست و اکر چنانچه در خو من بد فی‌گوند وی صاحت 
فراست و کشف است که خدای تعالی وی رابر حال من اطلاع داده است, پس این 
کس هم از اولیاء الله است.» 


1-- ابن الفارض الحَمَوئ المصرئ» قڈس الله تعالى سڑه 
١ E N RO I‏ مُرضعة 
رسول, صلی الله عليه و سلّم. حَمَوئ الأصل بود و مصری المولد و المَحْيّد. پدر وى از 
فرزند وی مَبّدی کمال الڈین محمد گفته است که وی گفته که: «در اول تجرید و 
سیاحت از پدر خود اجازت می‌خواستم و در وادیها و کوهها که نزدیک به مصر بود 
می گشتم و بعد از شبانروزی کم یا بیش از جهت مراعات خاطر وی بازمی‌گشتم و 

وی می‌آمدم و چون پدر وفات یافت. به تجرید و سیاحت و سلوک طریق حقیقت 
بالكڵْبّه بازگشتم, اما بر من هیچ چیز از این طریق فتح نمی‌شد. تا آن زمان که روزی 
خواستم که به یکی از مدارس مصر درآیم؛ ديدم که بر در مدرسه پیری است بقال 
وضو می‌سازد وضویی نه بر ترتیب مشروع. اول دستهای خود بشست, بعد از آن پایها 
را/نعد از آن فسخ نسر کد بعد ان آن رزوی سشنست: با خود گفتم: عجب از اين پير! 
دراین سن در دیار اسلام بز در :مدز لد در ميان فقهای مسلمانان, وضو می‌سازد نه 
بر ترتیب مشروع! آن پیر در من نگریست و گفت: ای عمر! بر تو در مصر هیچ فتح 
O E IS U‏ قصد آنچا کن که 
وقت فتح تو رسیده است! دانستم که وی از اولیاء الله است و مراد وی از آن وضوی 
غير مرثب اظهار جهل و تلبیس و سترحال. پیش وی بنشستم و گفتم: یا سَيّْدی من 
کجا و مکه کجا! غير موسم حج است و هیچ رفیق و همراه یافت نیست. به دست خود 
ا اننکے هک شش ازوی شنت نظر گردم.مکه را ندم وق را 
بگذاشتم و روی به مکه نهادم.و مکه از نظر من غایب نشد تا به آنجا درآمدم و ابواب 
فتح بر من گشاده شد و آثار آن مترادف گشت. 
E Sao EE LS ES SS‏ 
مکه ده شبانروز راه بود و صلوات خمس را در حرم شریف به جماعت حاضر می‌شدم 
و با من در شدن و آمدن سَبُعی عظیم الخلقه همراهی می‌کرد و چون شتر به زانو 
درمی‌آمد و می‌گفت: یا سَیّدی ارْكَبٌ! و من هرگز سوار نشدم. 
باتردو شال ر فن گذنت ناتاه آوار ان شخ قال چه کون من امد که با غر ال 
إلى القاهرة أحصّر وفاتى! به تعجیل تمام به وی آمدم ديدم که محتضر است. بر وی 
سلام گفتم و وی نیز بر من سلام گفت. دیناری چند به من داد که: به این تکفین و 
TO O DG‏ 
وا ا و ا ا 
من نماز گزار آنگاه منتظر باش تا خدای تعالی چه کند! چون وی وفات کرد و به 
وصیت وی عمل کردم و تابوت وی رادر آن محل که گفته بود بنهادم. ديدم که مردی از 
کوه فرود آمد چون مرغ شتابان و ندیدم که بای وی بر زمین آمده باشد. وی را 

نىناختم شخصی بود که پیاده در بازارها می‌گشت و مردم با وی مسخرگی می‌کردند 
و بر قفای وی سِلی می‌زدند. 
پس گفت: ای عمر! پیش رو تا بر وی نماز کنیم! پیش رفتم ديدم که ميان زمین و 
آسنحان فرگان: تسر و سفند با ها : تماز می‌گزارند: چون از نماز فارغ شدیم. یک مرغ 


324 


سبز عظیم الخلقه از میان ایشان فرود آمد و زیر پای تابوت وی بنشست, و تابوت وی 
را فرو برد و با دیگر مرغان پیوست و همه تسبیح گویان مي‌پریدند تا از نظر غایب 
شډند. من از آن حال تعجب کردم. آن مرد گفت: ڀا عمر! أما سمغت انٌ أرواع 
الشهداء, فی جوف طير حْصْر تَسْرَحٌ منَ الجَنَة حيبت شاءَت؟ هم سهداءٌ السيُوف. وأا 
سُهداءٌ الْمحَبَة فكلهم أجسادڈهم و آرواحهُّم في جَوفِ طير حْصْر وَهذا الرّجّل متهم يا 
عُمر! و من نیز از ايشان بودم ارف زلتی در وجود آمد مرا از میان ایشان براندند و 
اکنون در تازارفا مرا فقا میزنند ویر آن رلت تادنک می کنن 

وی را دیوانی است مفشتهل بر عیون مغارف و فنون لطایف که یکی از قضاید آن 
قصیدۀ تاییّه است که هفتصد و پنجاه بیت است کما بیش و قد اشتهرت هذه القصيدةٌ 
ن مشا الكوفة غر همين الفضلا ٠‏ الفلهاء ى على الحففة اجه هدا هتر 
سلوک تمام در این قصیده از حقایق علوم دینیه و معارف یقینیه از ذوق خود و اذواق 
کاملان اولیا و آکابر محققان مشایخ رۇح الله تعالی ارواحهم اجمعین جمع کرده است 
در چنین نظمی رایق فایق. گفته‌اند که کسی دیگر را میسر نشده است و میسور هیچ 
E E E E‏ 

کک وَلكِنٌ الطأفاوَة عَلبر مُرنْ وَلِکنَّ Caan‏ 


شيخ رضی الله عنه فرموده است که: «چون قصیدة تاییه گفته شد رسول را صلی 
الله عليه e‏ خواب ديدم فرمودند که: یا عمر! ماسَمَیّت قصیدتک؟ ڳفتم:, يا 
رسول الله ا لواح الجن و روايح الخنان تام كرذذامء قال رشول .الله صلى: الله 
عليه و سلم: لاء بل سَمّها َظْمَ السشلوک! فسشیتها پذلک.» 
و حکایت کرده‌اند از اصحاب وی که: «گفتن وی این قصیده را نه بر قاعدۀ شعرا بود 
بلکه گاهی وی را جذبه‌ای می‌رسید و روزها. هفته. یا ده روز کما بیش از حواس 
انت ھی شنو کون ره خود جار هی شد آنا ھی کرد کی نتا حول بجا 
آنچه خداوند سبحانه بر وی در آن غیبت فتح کرده بود بعد از آن ترک آن می‌کرد تا آن 
وقت که مثل آن حالت معاودت کردی.» 
شيخ شمس الین ایکی رحمه الله که از اصحاب شیخ صدرالڈین قونیوی است» قڈس 
الله الى :سر6 و شخ الشيوخ وقت خود بوذ گفته است که؛ «در مجلس شيخ ما 
یعنی شيخ صدر الدين. علما و طلبة علم حاضر می‌شدند. و در انواع علوم سخن 8 
می‌گذشت و ختم مجلس بر بیتی از قصیدۀ نظم السّلوک می‌شدو حضرت شیخ بر آن 
به زبان عجمی سخنان غریب و معانی لدنی می‌فرمود که فهم آن نتوانستۍ کرد مگر 
کسی که از اصحاب ذوق بودی و گاه بودی که در روز دیگر گفتی که در آن بیت معنی 
دیگر بر من ظاهر شده است و معنی غریب‌تر و دقیق‌تر از پیشتر بگفتی و بسیار 
می‌فرمود که: ضوقی می‌باید که این قضیذه.را یاد گیږد و با کی که قهم آن کند 
معاني آن را شرح کند.» 
و هم شيخ شمس الڈین گفته است که: «شیخ سعید فرغانی تمامی همت خود را بر 
O‏ آن را به 
صدرالدڈین. س الل الى ف 
قال الإمامٌ اليافعى رحمه الله: «و قد أحسن يعنى الشيخ ابن الفارض في وَصّفه راع 
اله فى توان الخضهل فلن لطانف المعارت والناوي و المح والسوق 
والوصل و غيرذلک من الأصطلاحاتِ والعلوم الحقيقيّة المعروفة فى كتب مَشايخ 
الصوفيّة, و من ذلک وَصْفُّه لها في هذا البيتِ المشهور: 
هَنيشا لأاهل الد یر کم سَّکرُوا بها رما شربوا مها وَلكتهُم هَمَّو 
على تسه فلك من ضاع عَه رة EE E ET‏ 


325 


و قال ايضاً: «هِنَ الْمَشهور اثه وَقَعَ للشيخ شهاب الين السّهُرَوردى رضى الله عنه 
قبضٌ في بعض حجاته, فاتى إليه السشيخ الثاظم رحمه الله فاشتنشده الشيخ شهاب 
الأين رز خفة الله من كر هة ا ةة اة الاظطح ر خه هة الله فضت دد وا كر فة 
اتشادها الى ان قال: 

آھلا و حالم اکن افلا لوقع قۇل الُبَشر ب بعد اليأس يالقَرج 
آک الیشارَة قالع ما عَلّک فق ڈکزت م على فا فيك ين يقح 


فقام الشيخ شهاب_الدين رحمه الله فتواجٍَ ومَنْ عنده مِنْ شيوخ الوقتِ الحاضرينَ؛ و 

كان المجلس عامراً بشيوج أجلاء و سادق الأولياء, فحَلَعَ عليه هو و الحاضرونَ, قيل: 

اربعمائة خلعة.» 

وقتی از شيخ ابن الفارض هفوه‌ای صادر شد. وی را ان مؤاخذه کردند. و قبضی 

عظیم که ردک ټوو که زوک وی عفارو :کد واقع شد این بیت حریری بخواند: 
مرا الد و ان ء5 ا وَمَن عة الخأسننى فق طط؟ 


SI N i GU E 


نخ قان الکن ابراه یری روخم الله فالی فته ات که کور تواجۍ ج دز 
سیياحت بودم و با خود حدیث التذاذ به فنا در محبت می‌کردم. ناگاه مردی چون برق 
خاطف بگذشت 9 این بيت می‌خواند: 

قَلَمْ تهوني مالَمْ تكن فِى فابِها ‏ ولم تفن مالا تجتلی فیک صُورتى 


دانستم که ان تقس محبی است. در پی وی بجستم و وی را بگرفتم. و كفت اين 
تقس از کجا به تو رسیده است؟ گفت: این از انفاس برادرم. شرف الدين ابن الفارض 
است. گفتم: اکنون وی کجاست؟ گفت: پیش از این نفس وی از حجاز مي‌شنیدم و 
اکن ار طا زى د 5 و د واو وار وام د 
وقت انتقال وی حاضر باشم و بر وی نماز گزارم و اکنون به سوی وی می‌روم. و به 
SS i O N TON‏ 
می‌رفتم تا بر شیخ ابن الفارض درآمدم و وی محتضر بو 

گقتم سلام علنک و رخمة الله وبركانة: گفت: AN‏ 
بشارت باد ترا که تو از زمرۀ اولیای خدایی, سبحانه و تعالی. گفتم: یا سیدی! می‌دانم 
کان بارت ار حضرت جی است سات کور ران و می کرد آما یح افم که 
ھت ان وا دانم نا دل :مناز آن اامینان بان که ام ھن انزاقیم ابیت و مرا از سا 
مقام ابراهیمی که گفت: ولکڻ لِيَطمَيَُ قلبي (260/بقره), نصیبیٍ هست. گفت: از 
ای ال درخواستم که در وقت اتال من جخماعتی از اولیاء الله خاضر شود و تو 
NEE‏ بعد از آن ديدم که بهشت بر وی متمثل شد. 
چون به آن نظر کرد گفت: آه! و گریه‌ای عظیم برگرفت و رنگ وی تغیر پذیرفت و 


إن کان ملزلتي في الْحْب نگم Nh‏ 
E REE ET‏ اا ت ن 


من گفتم: ای سیدی! این مقام بزرگ است. گفت: ای ابراهیم! رابعۀ عَڌویه که زنی 
بود تفه اسنا و غرنی ھا کی خوفا من ارک ولا رة فی جک بل را 
لوهک الکریم و مح فیک. و این مقام نه ان مقام است که من ان را طلب کرده‌ام 
و عمر درجست و جوی آن به سر برده‌ام. پس بعد از آن الاة ف و خندان شد و بر 
من سلام گفت و وداع کرد و گفت: در تجهیز من با جماعت حاضر باش و بر من نماز 


326 


کن و سه روز بر سر قبر من بباش. بعد از آن به بلاد خود رو! بعد از آن به مخاطبه و 
مناجات مشغول شد. شنیدم که قایلی می‌گفت که آواز وی می‌شنیدم, اما شخص وی 

را نمی‌دیدم: يا عمر! فما تَرُوم؟ وی گفت: ِ 9 
ارو وقد 5 طال المدى مک تَظ رة وَکم من دماءِ دۇنَ مَرّمای ظلت 


بعد از آن خندان و گشاده روی به حق پیوست. دانستم که مقصود وی بدادند و مراد 
وی در کنارش نهادند.» 

و قم ف ارون الاين ابزاهم ري كفن ات 3 «در وقت انتقال وی جمعی_ 
کنیر از اولياء الله حاضر بودند. بعضی را می‌شناختم و بعضی را نمی‌شناختم. و از ان 
جمله بود عزیزی که سبب معرفت من به وی شده بود و من در عمر خود جنازه‌ای از 
آن بزرگوارتر ندیده بودم. مرغان سفید و سبز بر سر آن پرواز می‌کردند و مرډم بسیار 
بر حمل آن گرد آمده بودند و روح مقٌدس حضرت رسالت صلی يە و 

حاضر آمده بود و بر وی نماز می‌کرد و ارواح انبیا و اولیای انس و جن طايفة بعد 
طايفة, اقتدا O O‏ 

فف کزاردة.: بدین سبب دفن وی تأخیر یافت و تا آخر روز کشید و هر کسی در آن 
تی می گفتند بعضی می‌گفتند: این در حق وی تادیبی است که در محبت دعوی 
مقامي : بلند بلند می‌کرد و بعضی غیر آن می‌گفتند۔ و همه از سر کار محجوب بودند الا من 
شاءالله. چون آخر روز وی را دفن کردند به مقتضای وصيت وی سه روز آنجا اقامت 
کر قوی او ال وو رد کاو اناد که ول رطان راهان 
نیست .»> 

وقتی شیخ برهان الڈین مذکور با جمعی از کبار به زیارت وی رفته بودند دیدند که خاک 
بسیار گرد قير وی درآمده و گرد بر آن نشسته؛ این بیت بخواند: 

ا ي وره" ا ا الل اهار 


بعد از آن, آن خاکها و گردها را بژفتند و به دامن مبارک خود می‌بردند تا حوالی قبر 
TT TN‏ سنة اثنتين و ثلائين و سثمائة. 


2 ابراهيم بن معْصار الجَعْبَرئ» رحمه الله تعالى 
کنیت وی ابواسحاق است. صاحب آیات ظاهره 9 مقامات فاخره بوده است. مذهب 
وې محو کلی و نفیى وجود و افلاس 9 ناداشت بوده است. شیح عبدالقادر گیلانی قدس 
الله تعالی روحه گفته: 
انا ته ل الافرا املا وخا طريا وفى لاء از هة 


و شبخ ابراهیم در مقابلة آن چنین ڳفته است: ت © .> 
اا ال خا اة اد وا و ا م 


روزی یکی از شاگردان وی درآمد و گفت که: «دو بیت شنیده‌ام که مرا بسیار خوش 
آمده است.» گفت: «کدام است آن؟» برخواند که 
و قائلة: آلققت تک مرک م مُسشّرفا على مُسرف في تیه ودلاله 
TI O EE‏ ا و و رو وا 


شیخ ابراهیم گفت: «این نه مقام تست و نه مقام شيخ تو.> 
چنین گویند که چون اجل وی نزدیک شد, به موضع قبر خود آمد و گفت: «يا فَبير! قد 
خاک رنتر کو اآنجا مگیم قد یی ان که وی راغلی :و مرکی اشد و قن کرت به 


327 


3- شيخ محيى الذّين محمد بن على بن العربى» قدس الله 
تعالی سره 
وی قدوۀ قایلان به وحدت وجود است و بسیاری از فقها و علمای ظاهر در وی طعن 
کرده‌اند و اندکی از فقها و جماعتي از صوفیه وی را بزرگ داشته‌اند. فحُمُوه تفخیما, 
لها و وا اهي جا كرا و اوها الع امات و أخروا فة واو 
کی الک ا و لای رخالل ا 
وی را اشعار لطيف غريب است و اخبارنادر عجیب. مصنفات بسیار دارد. یکی از کبار 
مشایخ بغداد در مناقب وی کتابی جمع کرده است و در انجا اورده که: «مصنفات 
حضرت شیخ قدس سره از پانصد زیادت است, و حضرت شيخ به التماس بعضی از 
اصحاب رساله‌ای در فهرست مصنفات خود نوشته است و در آنجا زیادت از دویست و 
پنجاه کتاب را نام برده. بیشتر در تصوف و بعضی در غیر آن و در خطبة آن ,رساله 
فرموده که: قصد من در تصنيف این کتب نه چون سایر مصنفان تصنيف وال بود 
بلکه سبب بعض تصنیفات ان بود که بر من از حق سبحانه امری وارد می‌شد که 
نزدیک بود که مرا بسوزد, خود را به بیان بعضی از آن مشغول می‌ساختم و سبب 
د ر ان اک ر چو اتا درو شه ا ان ی فاه وال ان وادو 
می‌شدم.» 
در اریخ مام ناق الله الین مذ کور ست که کته انو کاو رانا شخ شات 
لڈین سهروردی قدٌس الله تعالی روحهما اتفاق ملاقات و اجتماع افتاده است و هر یک 
از ایشان در دیگری نظر کرده و آنگاه از یکدیگر مفارقت نموده‌اند بی آن که در ميان 
ایشان کلامې واقع شود. بعد از ان وی را از حال شیح شهاب الذين پرسیده‌اند. گفته 
است: «رجل مَمْلَّ من قَرنه الى فده مِنَ الستّة.» و شيخ شهاب الین را از حال وى 
پرسیده‌اند. گفته است که: «هو بحر الحقايق. « 
و نسبتٍ خرقة وی در تصوف به یک واسطه به شیخ محیی الین عبدالقادر گیلانی 
ذفنن الله“ تعالی سژه می‌رسد و نسپت دیگر وی در خرقه به خضر عليه السّلام 
فی ر هند به یک واسطة: فال رهی الله غه «ليسث هذه الخرقة المعروفة من بد ابى 
الخسن على من غبدالله ين خا مت ستانة بالهتلى حارج الموضل ةة إجدى و يمان 
ولا و e‏ و فن الموضع الى اة إناها الها 
ابڻ جامع و علی یلک الضورة من غير زیادة و پقصانٍ.» و نسبت دیگر وی به خضر 
می‌رسد عليه السلام بى واسطه. قال رضي الله عنه: «صحبث انا و الخضر عليه 
السلام و تأَدبْت به و أخَذْت عنه في وَصيَّةَ اوصانيها شفاهاً التئسليم E‏ 
تز ذلك و رامت هة شاع من خرةة الوا زانة هشن على الجر وطن الارضص 
و رایته صلی فی الهواء.» 
و اقظم اساب طن طاغان کیو كات فضو ن الخكة اسك و هاا نها 
LE CESS LR LEN E EE‏ 
و حقایقی که در مصنفات خود درج کرده است و ان مقدار حقایق و معارف که در 
مصنفات وی بتخصیص در فصوص و فتوحات. اندراج یافته است در هیچ کتاب یافت 
نمی‌شود و از هیچ کس از این طایفه ظاهر نشده است. 
و این فقیر از خدمت خواجه برهان الین ابونصر پارسا قڈس سژه چنين استماع دارد 
که می گفت که: «والد ما می‌فرمود که: فصوص جان است 9 فتوحات دل.» 9 هرجا که 
والد بزرگوار ایشان در کتاب فصل الخطاب «قال بعض کبراء العارفین» گفته است, 
مراد به ان حضرت شيخ است» قڏس 
رزوی الشيخ موند الین اة فن شر لفضوض الك عن شك ا0 هزاين 
القونیوئٌ فس سژه اله روی عن الشیخ رضی الله عنه انه قال: «لمًا وَصَلّْتْ الى بحر 
الژوم من پلاد أندلس, عَرَمَّث على نفسى أن لإأرَكب البحر الا بعد أن سهد تفاصيلَ 
أحوالى الظاهزة و الباطنة الوجودثة مها قَذرّ الله سبخانه على ولى و مثى إلى آخر 


328 


غهرى, قَتَوّجهث الى الله سبحانه بحضور تام و شهود عام و مراقَةٍ كاملة, فاشهدنی 
الله خائ جم احوالی. مها مجری ظاهرا. و باظنا الت اخر غفزی خی ضحبة ایک 
انسخان ین مح وھ صجیی و احوالک و قلوفک و اذواقک و فقامانی وناک و 
مگاشتایک و حمن خطوظک من الله سبحانه. لر ی رور 
کان ما كانَ وَ يَكوْنْ مِنْ غير إخلال و اختلال.» 
و هم در فتوحات آورده است حگایت از حال خود: «و لقد امتا باللّه و برسوله و ما 
جاءَ به مجملاً و مهْطلاً مما وصل إلينا من تفصيله NALS‏ 
دنکن وشو ون رکا هاخا به فی فس الا ا اة ك نا ةا لوول 
تخطزلي ما حَكم ار العقلئ فيه من جوار واحالة و وجوب. فغولت على آيمانی 
الک ی ٤لت‏ مِنْ ين امنٹ و بهاذا امنتٌ و کشف الله عَنْ بَصری و صیرتی و 
كا راه ر ار ال لاه ورا و ا ¿ مالا بُذْرَک الا به 
ورايث بغين:الختال مالا يرک الا به. فصال الأمرٌ لى مشهوداً, و الحكم المتخيّل , 
المتوهمْ بالثقليد موچودا, فعَلِمُث قَذرَ مَنٍ اثبعْثه رو هو الرَسُول المبعوتٌ إلئ محفد 
ااا ا ا ا ا 
a O O E GG ay‏ 
پکونْ إلى تو لقيامة خاضتهم و عامتهم. و رايٿ مَراتبَ ب الجماعة كلها قَعَلِمْتُ 
آقدارھم وام ث على چميع ما امنٹ به مُجملاً مٿا هو فى العالّم العلْوئ و شَهڏث 
ذلک کله E IE E‏ 
اقولّه و اعملّه لقول الثبى صلی الله عليه و سلّم لا للم ولالغینى و لالشهودی 
فواخيت بين الايمان و العيان, و هذا عَزيرٌ الوجود فى الإثبإع, فان َر الأقدام للاكابر 
ا واوو اا لا ولان لعن ر ا اانه 
يجمعٌ بيتهما فِفاتَةٌ من الكمال ان يعرف قدره و منزلتّه. فهو و ان کانَ من اهل الكَشُفِ 
فما كشف الله له عن قدره و منزلته. فجعل نفسّه فعَمِلَ على المشاهدة. و اكام 
مَنّ عَهِلَ على الإيمان مع ذوق العبان و ما اَل ولاأثر فيه العيان و ما رأيت لهذا 
المقام ذائقاً بالحال و ان كنت أعلم ان له رجالا قى العالم لكن ما جقع اللة تى و 
بيهم فى رُؤَيَة أعيآنهم و أسمائهم, وان اورا وا 
عیێه و إسمه. 
و کان سیت لک ئى ها عافك فى طا الى جائ الق أن بطلعی على کون من 
الأكوان. لاحات من الخوادت و الفا علقت شى غ الله ان ماني ها ره 
ولا تشتعولنی فیما بُباعدّنی عنه و ان بَحْصّنی بمقام لايكون لمع آعلي منه. و لو 
آشرگنی فيه جم NS‏ 
واحدمٍ فی آعلی امراب خی الله بحاو آمر لم یخطزلی بالی قشگرٹ الل 
تعالی بالقجز عَنْ شکره مع توفیقی في الشکر حقّه. و ما ذکرٹ ماذکرثه من حالی 
للقغر لا والله واتما ذكره لأمرير: الأمرٌ الواحدٌ لقوله تعالى: و اما بِنِعْمَة ربک فَحَدّت( 
1/الضحى)ء و أنه نعمةٍ أعظمٌ من هذه و الأَمْرُ الآخِر ليَسْمََ صاب هة فتحدث فيه 
همه لاستعمال نفسه فيما استعملتّها فيَنال مثلَ هذاء فیکون معی و فی درجتی و انه 
لاضيق و لاحرج الا فى المحسوس.» 
شيخ صدر الدین قدس سره در کتاب فکوک می‌فرماید که: «شیخ ما را نظره‌ای بود 
مخصوص که چون خواستی که بر حال کسی اطلاع یافتی نظری به وی کردی و از 
احوال اخروی و دنیوی وی خبر کردی.» 
در باب چهل و چهارم از فتوحات مذکور است که شيخ می‌گوید که: «وقتی مرا از من 
بستدند. ا یر ا ی او او ا و 
اعما ز چنانچه مي‌بایست به جای می‌اوردم و مرا به ان هیچ شعوری نی. نه به 
sS CLM IGG So‏ 
بعد از افاقت خبر کردند. نه من به خود می‌دانستم, هرچه از من واقع شده بود چون 


329 


حرکات نایم بود که ازوی صادر می‌شود و وی از آن آگاه نه. دانستم که حقٌ سبحانه و 
E DR O‏ 
که وی را در اوقات نماز به وی باز می‌دادند. اما نمی‌دانم که وی را به آن شعو 

فی نود یا ته آنبزانا جیه قاس اسه گنی فت الح لله الى ل 5 ګر قله اة 


دنب .“« 


و هم در فتوحات مذکور است که حضرت شیخ این بیت فرموده بود که: 
امن 


ا کا ےا 


یکی از اصحاب گفت: چون کفتهای لاتراتی و :کی دانی که او ترا هی هند بز یل 
بدیهه گفت: ت تت 
تاقفن :راني ف رها و را6 اا کو ذا آراة ملعا ولا نراني لاتذا 


و هم در فتوحات آورده است که: «بعد از نماز جمعه طواف می‌کردم. شخصی ديدم 
که طواف می‌کند که وی کسی را مزاحمت نمی‌کرد و کسی وی را. به ميان دو کس 
درمی‌امد که ایشان را از هم جدا نمی‌کرد. دانستم که روحی است متجسد شده. . سر 
راه وی نگاه داشتم و بر وی سلام کردم و جواب من بازداد و با وی همراهی کردم و 
ميان ما سخنان واقع شد دانستم که احمد سبتی است. از وی پرسیدم که: چرا از 
روزهای هفته روز شنبه را به کسب تخصیص کردی؟ گفت: از آن جهت که خدای تعالی 
دوز تشه اندای لی غالم کرد ودر جهعه قارغ شد 

پس در این شش روز که وی در کار ما بود من در کار وی بودم و برای حظٌ نفس خود 
کاری نکردم. چون شنبه آمد. آن را برای خود گردانیدم و در وی به کسب مشغول 
بودم از برای قوت آن شش روز. دیگر از وی سؤال کردم که: در وقت تو قطب زمان 
که بود؟ گفت: من بودم. پس مرا وداع کرد و برفت. چون به آنجای که فی نشسته 
بازآمدم. یکی از اصحاب من گفت که: مردی غریب ديدم که در مکه وی را ندیده بودم 
با تو در طواف خن هی کزد که بود آن و از کجا امد بود؟ قضة را باز گفتة: حاضران 
تعجب کردند.» 

و هم در فتوحات می‌آرد که: «یکی از مشایخ ما را گفتند که: دختر فلان پادشاه که 
خلق را ازوی منفعت بسیار است و نسبت به شما اخلاص و اعتقاد تمام دارد. بیمار 
است, به آنجا می‌باید رفت. شيخ به انجا رفت. شوهر وی استقبال کرد و شيخ را به 
بالین وی آورد. دید که در نزع است» گفت: زودتر وی را دریابید پیش از آن که برود! 
شوهرش گفت: چون دریابیم او را؟ گفت: وی را بازخريد! دت کامل وی را آوردند, 
نزع و رنج جان کندن در توقف افتاد و دختر چشم خود بگشاد و بر شيخ سلام کرد. 
شیخ وی را گفت: ترا هیچ باک نیست ولیکن اینجا دقیقه‌ای است که بعد از آن که ملک 
الموت نازل شد خالی باز نمی‌گردد. چاره نیست از بدلی. ما ترا از وی خلاص کردیم. 
این زمان از ما حق خود می‌طابد. 

باز نخواهد گشت, مگر آن که جانی قبض کند. تو اگر زنده باشی خلق را از تو آسایش 
NL TE. NE a‏ مرا 
دختری است که دوسترین دختران من است نزدیک من؛ وی را فدای تو می‌سازم. بعد 
از آن روی به ملک الموت کرد و گفت: بی آن که جانی ببری به نزدیک پروردگار خود 
نمی‌روی. جان دختر مرا بگیر بدل وی که وی را از خدای تعالی باز خریدم۔ بعد از آن 
SE E‏ و وی را هیچ بیماریی نی و گفت: ای فرزند! روح خود را به 
من بخش زیرا که : تو قایم مقام دختر پادشاه نمی‌توانی بود در منفعت. گفت: ا 
جان من در حکم تست. ملک الموت را گفت: جان وی بگیر! در حال دختر شيخ بیفتاد 
و بمرد.» 

ت ت ان ارون ری ال که فی کی 5 «نزدیک ما آن است که از آن که 
چیزی بدهند و جان مریض را بازخرند چاره نیست و لازم نیست که در عوض جان دیگر 


330 


بدهند» زیرا که ما از خود اين مشاهده کرده‌ایم که جان کسی را بازخريده‌ايم و هيچ 
جان در عوض نداده‌ایم.» 
و هم در فتوحات می‌ارد که: «در سن سٹ و ثمانین و خمسمائه در مجلس ما حاضر 
شید یکی ار علھا کا بر هت فلاسقه رفت و اتات برت : جتانکه مسلهانان کد 
نکردی و انکار خوارق عادات و معجزات انبیا علیهم الشلام کرد و اثفاقاً فصل 
زمستان بود و در مجلس منقل آتش افروخته بودند. آن فلسفی گفت که: عامه 
می ود که اترام راغله الشلام در اسن اتداندو سوخت دو ان محال اسنت: 
زیرا که انش بالطغ حرق است مزاجسام قابله .را پش یاد تاویل کرد و گفت:. ضرا 
به اتش مذکور در قران اتش غضب نمرود است. و مراد به انداختن ابراهیم در ان 
ا آان است که آن غضب بر وی واقع شد و مراد به آن که آن آتش وی را نسوخت 
آن که غضب را بر وی نراند به جهت غلبة ابراهیم بر وی به دلیل و حجت بود. 
چون آن فلسفی از کلام خود فارغ شد بعضی از اران وا واھ ار ات 
شیخ به آن خود را می‌خواهد گفت: چه می‌گویی؟ که ترا صدق آنچه خدای تعالی گفته 
است که: اتش را بر ابراهیم عليه السّلام برد و سلام گردانیدم. بنمایم. و مقصود من 
ا ورت اا فر از امع اها ام دا ار رات و ان ھکر 
گفت : این نمی‌تواند بود. گفت: این آتش که در این منقل است همان آتش هست 
که می‌گویی بالطیع مُحرق است؟ گفت: هست. منقل را برداشت و آتشها را در دامن 
منکر ریخت و مدتی بگذاشت. و به دست خود هر طرف می‌گردانید و جامة وی 
نسوخت. ra‏ دست خود بيار! چون دست 
وی به نزدیک آتش رسید. بسوخت. پس گفت: روشن شد که سوختن و ناسوختن آتش 
به فرمان خداوند است سبحانه نه به مجرد طبع؟ منکر اعتراف نمود و ایمان آورد.» 
و هم در فتوحات می‌آرد که: «شیخ ابوالعباس حریری در سنة ثلاث و ستمائة در مصر 
با من گفت که: با شیخ ابوعبدالله قربانی در بازار می‌رفتم, وی قصریه‌ای گرفته بود از 
برای فرزند صغیر خود و قصریّه ظرفی را گویند از شیشه که در آنجا بول کنندرو 
جماعتی مردم صالح با من پیوستند جایی بنشستیم که چیزی خوریم, خاطر بر آن قرار 
گرفت که به جهت نان خورش قدری شیرۀ نیشکر بگیریم. ظرفی حاضر نبود, گفتیم 
آن قصریّه نواست و هیچ ناپاکی در آنجا نرسیده اپست, شیر شکر را در آنجا کردند. 
چون بخوردیم و مردمان پراکنده شدند با آبوعبړاللّه می‌رفتم و قصريّه در دست وی. 
ناگاه از آن آواز آمد که: «بعد از ان که اولیاء الله در من چیزی خورده باشند من 
جایگاه بول و ناپاکی شوم؟ سوگند به خدای که همچنین نخواهد بود.» از دست وی 
بجست و بر زمین افتاد و خرد بشکست. و از ان صورت حالتی عجب در ما تصرف 
کرد, اش رضن الله نه می گوید که" ele Ir NN‏ 
قصریه غافل شده‌اید. مقصود نه آن است که شما توهم کرده‌اید. بسیار ظرفها که در 
اجا چتو از شها کسان چز ی حورد واد وخایاه تایا کی شد هلکه وکود شه ها 
بوده است که بعد از ان که دلهای شما موضع معرفت خدای تعالی شده است. 
نی اند که آن را موک اتار گرد اغه ودرا چا یرای را که خدای عالن ار انچ 
کرده است جای دهید. و ان که بشکست اشارت به ان است که می‌باید که پیش حق 
سبحانه همچنین شکسته باشید. پس شیخ ابوالعباس انصاف داد که ما متنبه نشده 
بودیم به آنچه تو فرمودی.» 
و هم در فتوحات ی ارد که «خال من که پادشاه تلمسان بود نام وی یحیی بن یعان. 
در زمان وی شیخی بوده از خلق منقطع که در بیرون تلمسان ساکن شده بود و آنجا 
به عيادت مشغول می‌بود. وی را ابو الله تونسی می‌گفتند۔ یکبار از آن موضع خود 
عزیمت تلمسان کرده بود. a‏ 
شخ الف الله ونی اشنت: اسب خود نگاه داشت و بر شيخ سلام 
جواب ب سلام وى اراد E EAE OE‏ بود گفت: انها الشيع! 


331 


می‌خندی؟ گفت: از نادانی و بی عقلی تو. حال تو نمی‌ماند مگر ر به تىنگئ .که در 
جیفه‌ای افتاده باشد و از آن سیر خورده, و در خون و نجاست وی غلطیده و سر تا پای 
وی آلوده شده. چون وی را بول آید پای خود بردارد که ناگاه آن بول به وی نرسد! 
شکم تو از حرام پرست و مظالم عباد در گردن تو بسیار, و تو از آن می‌پرسی که 
نماز تو در این جامه‌ها روا هست یا نی! 

یحیی بگریست و از اسب فرود آمد و ترک سلطنت کرد و ملازم شیخ شد. چون سه 
روز پیش شیخ بود شیخ ریسمانی آورد وگفت: ایام مهمانی تمام شد. برخیز و هیزم 
می‌کش و می‌فروش! برخاست و ریسمان بستد و هیزم بر سر خود می‌نهاد و به بازار 
می‌آورد. و مردم که وی را به آن جال ھن دند ند می گر یستند آن :شیز م را می قر وخت و 
مقدار قوت خود می‌گرفت و باقی را صدقه می‌کرد, و همیشه در شهر خود بود تا 
درگذشت. 

وقتی که کسی از شیخ التماس دعا کردی, گفتی که: التماس دعا از یحیی بن یعان 
کد که وار اا دشا ھی راھد ین کر قت ےی اکر چا ریو و ان فدلا شی 
معلوم نیست که من زهد ورزیدمی,» 

شخ ركن الكين:غلاء الذوله فس الله الي رذح به بزركى و كمال خضرت هة 
رضی الله تعالی در بسیاری از حواشی فتوحات اعتراف نموده است. چنانکه در 

خطاب به وی نوشته كه: «انّها الطدية. و اثها القَرّب. و اثها الولئ. و اها العارّف 
الڭقانی!» و اين els pS Ca‏ 
انی کک ی کو راو وو طا کے ات که اه کی کرد اسه 
بعضی از اهالی عصر که سخنان هر دو شيخ را تتبع بسیار کرده بود و به هر دو اعتقاد 
و اخلاص تمام داشت. در بعضی از رسایل خود نوشته است که: «در حقيقت توحيد 
فيان اتشان كلاف ست و تخطة و كر تة ركن الین غلدالدوله هر ةا 
ری الله ع راه ان سی ائ که وی ۰ار کلام شح قمع کرد تة نه ان می 
کف قرا یع ایت نرا که و جود را ته اعقار اشت :نی غار وی فرظ ی2 که 
وجود مقید است ودوم بشرط لاشیء که وجود عام است و سیم لابشرط شىء که 
وجود مطلق است. 

آن کش رض الله فة دات و را سجاه وود مظلق کته بو معنی تراسخ و 
شت ركن الدن قلا الدولة انرا س و جود عام حل کردو ودر نکی و انار ان ااه 
نموده با وجود ان که خود به اطلاق وجود ا ی اجر اشارت کروی است. 
چنانچه در بعض رسایل فړموده است که: الحمد لله على الایمان بوجوب وجوده و 
تزاشتة عر أن کون قدا ودا أو مطلقاً لایکون له بلا مُقيْداټه وجود چون مقيد 
محدود نباشد و مطلقی نباشد که وجود وی موقوف باشد بر مقیدات ناچار مطلقی 
خواهد بود لابشرط شیء که به هیچ یک از تقید و عموم مشروط نباشد و قیود و 
تعینات شرط ظهور وی باشد در مراتب. نه شرط وجود او فی ح ذاته.» 

و نزاعی که ميان شيخ رکن الڏین علاءالدوله و شيخ كمال الذین عبدالژزاق کاشی 

ر خسوا الله لی سش از انق فدگور شد ان ن ان این قل توان يود والله الف 
اعلم بالسرائر. 

در رسالة اقبالْيّه مذکور است که: «درویشی در مجلس شيخ رکن الین علاءالڈوله 
پرسید که: شيخ محیی آلدین اعرابی که حق را وجود مطلق گفته است, در قیامت به 
رانم کاشکی ایشان نیز نگفتندی. چه سخن مشکل گفتن روا نیست, اما چون گفته 
شد اكام تاویل می‌باید کرد تا درویشان را شهه در باطن نيفد و نیز در حق بزرگان 
دو کرت انت کو وجود مطلق گفته, است تا معراج دوم را بیان تواند کرد که معراج 
دو است؛ نکن ان که کان الله ولھ یکن معه نبیئ ودریافتن این اسان استه دوم آن 
کت والان۔کماکان و شرچ این مشک ل تر امت او واشت که انت کند که کرت 


332 


مخلوقات در وحدت حق هیچ زیادت نکند. وجود مطلق در خاطر او افتاده است. 

چون یک شق او بر این معنی راست بوده است وی را خوش آمده و از شق دیگر که 
نقصان لازم اند غافل مانده. پس چون قصد وی اثبات وحدانیت بوده باشد. حق 
تعالی از وی عفو کرده باشد. چه هر که از اهل قبله اجتهادی کرده است در کمال حق. 
اگر خطا کرده است به نزدیک من چون مراد او کمال حق بوده است از اهل نجات 
حواهد 9 و مُصيپ از اهل .“« 

E ERT N e 
الاخر, سنة ثمان و ثلاثين و ستمائة بدمشق و دذَفِنَ بظاهرها فى سفح جبل قاسيون و‎ 
ا‎ a ا‎ 6 


4- شيخ صدر الدين محمدبن اسحاق القونيوئ» قدس الله 

2 روحه 
کیت وی ابو الال ات خا و دو شت مان خف علوم جه ظاهری :و جه 
باطنی, و چه عقلی و چه نقلی. میان وی و خواجه نصیرالڈین طوسی اسوله و أاجوبه 
واقع است و مولانا قطب الین علامة شیرازی در حدیث شاگرد وی است. کتاب جامع 
الاصول را به خط خود نوشته است و بر وی خوانده و به آن افتخار می‌کرده و از این 
طاق شخ وو ُد الڈین جندی و مولانا شمس الین ایکی و شیخ فخر الڈین عراقی و 
شيخ سعید الین فرغانی قڈس الله تعالی ارواحهم و غیر ایشان از اکابر در عر 
تربیت وی بوده‌اند ودر صحبت وی پرورش پافته‌اند. با شیح سعدالڈين حمویی بسیار 
صحبت داشته است و از وی سؤالات کرده. 
یر ی ری الله که در آن .وف اا لاد م ي مو رو6 8 بدو ر 
مَشاهد خود به وقت ولادت وی و استعداد و علوم و تجلیات و احوال_ و مقامات وی» و 
هرچه در مدت عمر و بعد از مفارقت در برزخ و بعد از برزخ بر وی گذشت و خواهد 
گذشت. مکاشف شد. 
بل سهد أحوالَ اولإِده الالهْينَ و مشاهڌهم و مقاماتهم و علومَهم و تجليّاتهم و اسماتهم 
عند الله و حليَة كل واحد منهم و احوالّهم و اخلاقهم. و کل ما یجری لهم و 
اخر أعمارهم و بعد المفأرقة و بَرازخهم و ما بعدها. و و ا و ا 
ولادت وی و وفات پدرش» مادرش به عقد نکاح شبخ درآمد و وی در خدمت و صحبت 
کی شاد کا انت مقصود شيخ در مسألة وحدت وجود بر وجهی که مطابق 
عقل و شرع باشد, جز به تتبع تحقیقات وی وفهم آن کما ینبغی میسر نمی‌شود. 
وی را مصنفات است چون تفسیر فاتحه و مفتاح الغیب و نصوص و فکوک و شرح 
حدیث و کتاب نفحات الهیه که بسیاری از واردات قدسيْۀ خود در آنچا ذکر کرده است 
کر دشن که می خواهد که یر کال :وی در اتن طرق کی الحفل اطلاگن اند گو ان 
ا ا ا ا 
ست 
در آنجا می‌گوید که" «در سابع عشر شۆال, سنة ثلاث و خمسين و ستمائة در واقعه‌ای 
طویله حضرت شیخ را دیدم؛ و میان من و وی سخنان بسیار گذشت. در آثار و احکام 
اسمای الهی سخنی چند گفتم. بیان من وی را بسیار خوش آمد, چنانکه روی وی از 
بشاشت آن درخشیدن گرفت. سر مبارک خود را از ذوق می‌جنبانید و بعضی از آن 
سخنان را اعاده می‌کرد و می‌گفت: ملیح! ملیح! من گفتم: يا سیدی! ملیح تویی. که تو 
را قدرت آن هست که آدمیی را تربیت کنی و به جایی رسانی که چنین چیزها را 
دریابد. ولّعمری که اگر تو انسانی ما سوای تو همه لاشیءاند. 
ید ان آن :به .وی نزدیی اشدة و دست وی را بوسد و و گفتھ: هرا به بو بک حاحت دیگر 


333 


مانده . گفت: طلب کن! گفتم: می‌خواهم که متحقق شوم به کیفیت شهود دایم ابدی 

کر نخان اتن را و کنٹ أعنی بذلک جصول ما کان حاصلاً ل فن شود .الكل 
الان الذى لاحات دة ولا مسف الكل دونه گفت؛ ازیو سوال مرا اجابت کرد 
و گفت: آنچه خواستی مبذول است, با آن که تو خود می‌دانی که مرا اولاد و اصحاب 
بودند و بسیاری از ایشان را کشتم و زنده گردانیدم و مرد آن که مرد و کښته شد آن 
اختصاصى هة الفضلة أعل اى تح و وة و خان دير ككتو كه إفشان ان 
نمی‌شاید. آنگاه از آن واقعه درآمدم. والمث لله على ذلک .“ 
شان :وق و :مولانا جلال الین رومئ قدش س هما اختصضاصض و فحنت و صح از 
بوده است. روزی مجلس عظیم بود و اکابر قونیه جمع؛ و شيخ صدرالدین بر صدر 
صفه بالای سجاده نشسته بود. خدمت مولوی درامد. شيخ سجادۀ خویش را به وی 
گذاشت. مولانا ننشست و گفت: «به قیامت چه جواب ب گویم که بر سجادۀ شيخ چرا 
نشستم؟» شيخ فرمود که: u SES‏ 
خدمت مولانا ننشست. شيخ فرمود که: «سجاده‌ای که نشست ترا نشاید ما را نیز 
نشاید.» سجاده را برداشت و دور انداخت. 
خدمت مولانا پیش از وی وفات کرده است و وصیت نماز خود به وی کرده. 
گویند که شيخ شرف الڈپن قونیوئ از شيخ صدرالڈین قڈس سڑهما پرسید که: «من 
أينَ إلى أينَ و ما الحاصل فی البْن؟» شيخ چواب داد كه: «مِنَ العلم إلى العين, و 
الحاصل فى البين تَجددٌ نسبةٍ جامعةٍ بين الطرقين ظاهرةٌ بالحكمين.» 

5- شيخ مود الڈين الجَندى» رحمه الله تعالى 

وی از شاگردان و مریدان شيخ صدرالدین است. جامع بوده است میان علوم ظاهری 
و باطنی. بعض مصنفات شيخ بزرگ را چون فصوص الحكم و مواقع النجوم شرح 
کرده است, و ماخذ سایر شروح فصوص شرح وی است و در انجا تحقیقات بسیار 
است که در سایر کتب نیست و کمال وی از ان معلوم می‌شود. 
وی گفته است که: «خدمت شيخ صدرالڈین قدس سژه خطبة فصوص را از برای من 
شرح کرد و در آثنای آن واردی غیبی بر وی ظاهر شد و اثر آن ظاهر و باطن مرا فرو 
گرفت. آنگاه در من تصرفی کرد عجیب و مضمون کتاب را بتمام در شرح 
مفهوم من گردانید و چون این معنی را از من دریافت. گفت که: فر ر از جروت 
شيخ درخواستم که کتاب فصوص را بر من شرح کند خطبه را شرح کرد و در اثنای 
آن در من تصرفی کرد که مضمون تمام کتاب مرا معلوم شد. پس به این حکایت 
رور م و دام ورا ور وا و قا بو بعد از آن مرا فرمود که: آن را 
شڑجی. نویس | یشن ور حخضور وی اخلالا لقذره و اشنالا لامزة خطفه را رچ 
کردم.» 
و هم وی گفته در محل بیان این معنی که کیل را قوت ظهور در جمیع مواطن هست: 
«بعد از مفارقت از این نشاه که در بغداد بودم و شخصی در منزل من فرود امده بود 
که دعوی وی آن بود که مَهدئٌ است و از من بر آن دعوی گواهی طلبید. قن گفتم. که 
پش خدای تغالی کواھی می دھھ که تو مدق .تی رو دروعغ می گو ټی با من به 
معادات و دشمنی برخاست و جماعتی را از مَلاحده وتصیریه جمع کردو ایشان را به 
ایذای من دلالت کرد. یناه به روحانیت شيخ بزرگ. شیخ محیی الدین» بردم و به 8 
جمعیت همت متوجه وی شدم. E as‏ 
مدغی :راا نکر قت و به یک دست دیکر کر دویای وی راا و کف رز مین رز نه؟ 
یا سیدی! حکم و فرمان تراست. 
ینار کت و درفت کن راسو و همشح ره و ان دعن ا شاع خود به وة 
ایذای من اجتماع کرده بودند. من به ایشان التفات نکردم و پیش محراب رفتم و نماز 
خود کر ازم و افقان در ہن کچ رست شا قد و هش انشان زااخدای فالی ارهن 


334 


بگردانید۔ بعد از آن. آن مدعی بر دست من توبه کرد و مسافر شد.» 

و هم وی گفته که: «از شيخ خود شيخ صدرالڈین؛ شنیدم که: شخ زورک را جا خضږ 
عليه السلام اتفاق ملاقات افتاد. گفت که: از برای موسی بن عمران صلوات الرحمن 
علنه هزار هسال ار اه ان اول ولوت وی ا رمان اماع بز وی گذشت بود ها 
شاه و دة روک بر مه مسال ار ان صر تواست کر و شارت به انق تی ات 
آن که حضرت رسالت صلی الله علیه و سلّم فرموده است که: ل ی 
سكت ى فض علیا من ابا چا 

و وی را بر طریق ابن الفارض رحمه الله در بیان حقایق و معارف اشعار عربی لطیف 
است و از ان جمله است این دو بیت که شيخ فخرالڈین عراقی در کتاب لمعات 


او رډه: 
CE‏ تخر على ماإكان في قم إن الح ولوت أمواج وَأتهازڙ 
لاتکخبٹی آشکال تش الها عبن تکل فیھ ا وهی اشتاة 
و اين پېپېت دیگر: ت o‏ 
فو الواخ دال وة فى. ال ل ك E IS‏ 
و همانا که وی قصیدۀ تائيه فارضیه را e‏ است و از آن قصيده است اين دو 
قما القک ټرضاني پک مڪ وما زلّث افوا يل وة 


فت Ea‏ °1 فد الى ٤‏ 5 ا وصالی بلا إقكانِ بعد َة 


6- شيخ سعيد الڈين القرغانى» رحمه الله تعالى 
وی از کل ارات عرکان :و اگا ین اضجات دوق :و وجدان نودو ات ھچ كفن مهال 
علم حقیقت را چنان مضبوط و مربوط بیان نکرده است که وی در دیباچة شرح 
قصيدة تائية فارضیه کرده. اولا ان را به عبارت فارسی شرح کرده بوده است و بر 
شخ خود شج صدر الكين قووف قاس سه عرض فرمودة و شع آن زا استحشان 
بسیار کرده و در ان باب چیزی نوشته و شيخ سعید ان نوشته را بعینه بر سبیل تبرک و 
تیمن در دیباچة شرح فارسی خود درج کرده است و ثانیا از برای تعمیم و تتمیم فایده 
آن راه قارف غر فل کرد و قواید دیگر کر ان مریة نساکته چرام الل الى کن 
الطالبين خير الجزاء. 
و وی را تصنیف دیگر است مسمی به مناهج العباد الى المعاد در بيان مذاهب ايمُة 
ار که رصان للذ غاھع این در مسال ادات و خض معاملات که الان 
ری را ار آن جاره فست ودر بیان E TS‏ 
سل ا د ی اه تیت و الخو ان کاک اق ی مود کا 
طالب و مرید است. 
در انجا اورده است که: «انتساب مریدان به مشایخ به سه طریق است: یکی به خرقه 
و دوم به تلقین ذکر و سیم به صحبت و خدمت و تادب به ان و خرقه دو است: خرقة 
ارادت و آن را جز از یک شیخ ستدن روا نباشد و دوم خرقة تبرک و آن از مشایخ 
بسیار به جهت برکت ستدن روا باشد. در بیان خرقة ارادت خود گفټه است که وی 
خرقه پوشید از شيخ نجیب الڈین علی بن بُرْعْش الشیرازی قدس الله تعالی روحه و 
وی از شیخ الشیوخ شهاب الڈین سهروردی؛ و وی از عم خود قاضی وجیه الڈین و وی 
از پدر خود ابومحمد عَمُویه و اخی فرج زنجانی. دست هر یک در پوشانیدن خرقه 
مشارکی × ست آن دیگر. 
اما ابومحمد از احمد أشود دیتۆری خرقه پوشید ووی از مُمشاد دینوري؛ و وی از 
ابوالقاسم جّنید و اما اخی فرح از ابوالعباس نهاوندی و وی از ابوعبدالله خفیف 


335 


شیرازی و وی از ابومحمد رُویم بغدادی و وی از جنید: رضی الله تعالی عنهم و شیخ 
الشيوخ شهاب الدين سهروردی رضی الله عنه نسبت خرقه را تا په ابوالقاسم جنید 
مش سات كردق امعت و ار خد ا مفضطفى صلن:الله: قله و انلم ابه صجيت نة 
داده است نه به خرقه. و اما شيخ مجدالدين فدادئ فوس اله تعالی سڑو در کتاب 
تحفة البررة آورده است که نسبت خرقه‌ها متصل است به پیغمبر صلې الله عليه و 
سلم به حدیث درست متصل مُعَنْعن و فرموده است که: مصطفی صلی الله عليه و 
سلم خرقه پوشانید مر امیرالمؤمنین علی را رضی الله عنه و وی مر حسن بَضری و 
کمیل بن زياد SS‏ را و وی مر ابویعقوب نهرجوری را و وی 
مر عمرو بن عثمان مکی را ووی مرابویعقوب طبری را و وی مرابوالقاسم رمضان ر 
و وی مرابوالعباس ابن ادریس را و وی مرداود خادم را؛ و وی مر محمدبن مانکیل راء 
و وی مر شیخ اسماعیل قصری راء و وی مر شیخ نجم الدین الکبری راء ووی هر این 
فقیر یعنی مجد الذین بغدادی را فعلی هذا نسبت خرقه‌ها به صلی الله عليه 
و سلم متصل شود و الله تعالى اعلم. 
و اما نسبت تلقین ذکر این فقیر یعنی شیخ سعید, رحمه الله از شیخ خرقۀ خود شيخ 
نجیب الڈین علی, تلقین گرفت ووی از شيخ الشیوخ شهاب الڈین سهروردی؛ ووی از 
عم خود ابوالنجیب السهروردی؛ و وی از شیخ احمد غزالی و وی از ابوبکر نساج و وی 
از شیخ ابوالقاسم کژگانی و وی از ابوعثمان مغربی ووی از بوعلی کاتب و وی از 
بوعلی رودباری؛ ووی از سید الطایفه جنید. قڏس الله تعالی ارواحهم.» 
بعد آز آن. می‌گوید که: «ذر نشبت خرقة ارادت و تسبت تلقین ذکر دو شيخ گرفتن 
مذموم است, اما در نسبت صحبت محمود است, لکن به شرط اجازت يا فوت صحبت 
الله تعالی سژه از خدمت مولانا و سیدنا و شیخنا؛ صدرالحق و الڍینء وارث علوم سيد 
المرسلين. سلطان المحققین محمد بن اسحاق القونیوی قدس الله تعالی سره و از 
شرف صحبت و ارشاد و هدایت و اقتباس فضایل و اداب ظاهر و باطن و علوم 
شریعت و طریقت و حقیقت تربیت يافت و منتفع شد غاية الانتفاع. و همچنين از 
خدمت شیخ ربانی محمد بن السّکران البغدادی نور اللّه نفسه و از صحبت غير ایشان 
از اکابر تربیت پذیرفت و منتفع گشت. هرچند از عهدۀ رعایت حقوق و شرایط خدمت 
و وان یو سیت یرون ادن اکن ایشان از وم ت بین بول و ارشاد این 
و هم وی اورده اک «از شيخ نجيب الدين رحمه الله شام كه شون الین 
صفی امام جامع شیراز از اکابر صالحان و پاکان بود و همگی اوقاتش به ذکر و تلاوت 
و انواع عبادات مستغرق و معمور؛ لکن از کسی تلقین ذکر نداشت. روزی در واقعه 
کر خود ر به صورت نوری مصور شده مشاهده کرد که از دهان وی منفصل می‌شد 
مین فرو می‌رفت با خود گفت که: این علامت خير نیست. چه نص اليه يَصْعَدٌ 5 
الكل الطت (10/فاطر) به خلاف این نشان می‌دهد. اين نقصان مگر به سبب ,عدم 
تلقین ذکر است از مشایخ. پس به یکی از مریدان شیخ روزبهان بَفّلی قڈس الله تعالی 
روحه رجوع کرد و از وی ذکر تلقین گرفت و همان شب درواقعه ذکر خود را به 
ور ا ا ا ا ا 
صحبت شيخ الشیوخ شهاب الڈین السّهروردی رضی الله عنه پیوست و رسید به آنجا 
که رسید.» 


7 نھ خو اسیا ر انى وىة الل الى 
وی از اکابر اصحاب شیخ ابومَڈین مغربی قڈس الله تعالی روحه بوده است. شیخ 
سعیدالڈین قرغانی ,در شرح قصیدۀ تائيه آورده است که: «ار شخ TT‏ بن 
عبدالله بن طلحة التسترى العراقئ رحمه اللّه در سنة خمس و و ستمائة شنيدم 
که وی ر از شيخ عمادالڈين محمد بن شيخ الشّيوخ اتا السهروردی 


336 


قڈس الله تعالی روحه که گفت: در یکی از حَجات با والد خود بودم. 
دز قتان .ان که طواف خانه می کردم تاگاه ذیدم که شیخځی مغربی طواف فی کز د و 
ق به وی تبرک می ووی را یر مرا پیش وی تعریف کردند که: 
Sy e SNS Ey e‏ 
آن همراه من باشد. پس من پرسیدم که: این کیست؟ گفتند که: این را شیخ موسی 
می‌گویند. چون از طواف فارغ شدم و پیش والد خود رفتم؛ وی را خبر کردند که: من 
زیارت شيخ موسی را دریافتم؛ و مرا دعای خیر کرد. 
والد من بسیار به ان مسرور شد. بعد از ان حاضران در ذکر مناقب شيخ موسی 
شروع کردند و از آن جمله گفتند که: وی را در هر شبانروزی ورد است که هفتاد هزار 
ختم قران می‌کند. و والد من خاموش بود. ناگاہ یکی از کبار اصحاب والد من سوگند 
یاد کرد و گفت: راست اشست انچه از وی می گویتد: من پیش از اين اين سخن را 
شنیده بودم. و در خاطرات من فی الجمله انکاری بود تا آن وقت که شبی شيخ 
موسی را در طواف دریافتم. در پی وی ایستادم ديدم که تقبیل حجر الاسود کرد و از 
اول فاتحه تلاوت کرد و می‌رفت. همچنان که معهود است که مردم در طواف می 
روند و تلاوت می کرد چنان تلاوتی که حرف حرف را فهم می کردم. چون هم در آن 
طواف اول از برابر در خانه که از حجرالاأسود تا آنجا مقدار چهار گام باشد کما بیش 
درگذشت یک ختم تمام کرد. چنانکه من تمام آن ختم را حرف به حرف شنیدم۔ خدمت 
الوا اا ق و ا بعد از آن والد مرا 
ار این می سوال کردند: کت این ار فل شط رمان انت که بست ته عضن از 
اولياءالله واقع می‌شود. 
پس از برای صدذق ان قضعة گت كه شخ الشيوخ ابن سكت را رضن الله :عة 
E E E‏ 
جامع می‌برد و می‌انداخت و بعد از ادای نماز جمع می کرد و به خانقاه می‌اورد. در 
یکی از جمعه‌ها سجاده‌ها را بر یکدیگر بست تا به مسجد برد. و به کنار دجله رفت تا 
غسل جمعه به جای آرد. افا سرون کرد وتر كاز وجه هاد وتاب قرو رقت 
چون سر بیرون کرد دید که آن دجله نیست, جای دیگر است. پرسید که: این 
کجاست؟ گفتند که: این نيل مصر است. _تعجب کرد و از آب بیرون آمد و به شهر 
درون رفت. ناگاه به دکان صایغی رسید آنجا بیستاد و بر وی جز میزری که ستر عورت 
وی کرده بود جامه‌ای دیگر نبود. صاحب دکان به فراست دانست که وی صایغ است. 
وی را آزمایش کرد دید که آن صنعت را نیک می‌داند. وی را گرامی داشت و به خانه 
برد و دختر خود را با وی نکاح کرد و از وی سه فرزند آمد و هفت سال بر آن گذشت. 
روزی به کنار نیل آمد و در آب غوطه خورد چون سر بړآورد. دید که در دجلۀ بغداد 
است در همان موضع که پیش از این به هفت سال به آب درآمده بود و جامه‌های وی 
همچنان که نهاده بود بر کنار دجله است. افةها را پو شد و به خانقاه افو دند که 
سجاده‌های صوفیان همچنان که بر هم بسته بود بر هم بسته است. بعضی از اصحاب 
با وی فت که زود باش که عضن از جماعت پکاه ته مسجد رفته‌اند! 
سجاده‌ها را به مسجد برد و پس از ادای نماز به خانقاه آورد و به تعجیل تعجب کنان به 
خان خودرقت. اهل شت وی کفنند که: مههانابي که فرهوده ودی که برای ایشان 
ماهی پریان کنیم کجایند که ماهی بریان شده است؟ مهمانان را آورد و ماهی خوردند. 
بعد از آن پیش شیخ خود ابن سگینه آمد و به آنچه بر وی گذشته بود وی را إخبار کرد و 
قضيْةٌ اولاد خود را به مصر با وی بگفت. فرمود که: فرزندان را از مصر به بغداد حاضر 


ن ا افر واچ کی ودر کک وون ا ف ان اق 


پرسید که: آن روز در چه اندیشه بودۍ و در خاطر تو چه بود؟ گفت: از اول روز در 
خاطر من از این ایت که کانَ مفدارة الف سََةَ(5/سجده) دغدغقه و نزاعی بود. شیح 


337 


گفت: این واقعه رحمتی است از خدای تعالی بر تو و رفع اشکال و تصحیع ایمان و 
اعتقاد تست به آن که خدای تعالی قادر است بر آن که نسبت به بعض بندگان خود 
قان :زا بنسظ کند و دزاز قفرا تناید با ان که آن کوتاه باشذ تست به ٤‏ بڄضي دیگر و 
همچنين است ل ی ن کان و ار کا کر اماد وال الفاد عا 
ما بَشاء.» 

و نزدیک به این قصه است آن که صاحب فتوحات رضی الله عنه ذکر کرده است که: 
« شخصضی جوفری از خود کان کرد که مقداری خمیر از خان خود به فزن ترد غا تان 
پزند و وی را جنابت رسیده بود به کنار نیل رفت و به آب درآمد تا غسل کند. از خود 
غایب شد و دید همچنان که کسی در خواب بیند که وی در بغداد است. آنجا کدخدا شد 
و مدت شش سال با خاتون خود به سر برد و از وی فرزندان آمد. بعد از آن با خود 
آمد خود را در میان آب دید غسل تمام کرد و جامه پوشید و به فُرن رفت و نان گرفت 
و به خانه رفت و با اهل خانه آن واقعه را باز گ 

چون ماهی چند برآمد آن خاتون ا اد اد دفر ا را شر ار وچا ورن 
را می‌پرسید. چون باهم ملاقات کردند. جوهری خاتون و فرزندان را بشناخت. از آن 
زن پرسیدند که: چندگاه است که ترا زن کرده است؟ گفت: E‏ 


امام یافعی گوید که: «وی روزی بر فاحشه‌ای بگذشت ووی را گفت: بعد از خفتن 
شن و فیا زن خرم شد و خود را بیاراست. بعد از خفتن پیش وی امد و در خانۀ 
وی دو رکعت نماز بگزارد و بیرون آمد آن زن را حال بگشت و توبه کرد و از هرچه 
داشت بیرون آمد و شیخ وی را به زنی به یکی از درویشان داد و گفت که: طعام 
ولیمه را عصیده بسازید و روغن مخرید! امیږک را که رقتی ان رن :می تود از ان جیر 
دادند تعجب کرد. گفتند: وی را به یکی از درویشان داد و طعام ولیمه عصیده ساخته‌اند 
و روغن ندارند. افر ر ظونق ارا دو شه خم فر سهان که این را پیش شيخ 
برید و گویید که شاد شدیم وشنیدیم که روغن عصیده نیست این را با گصیده بخورید! 
چون فرستادځ امیر آمد گفت: دير امدی؛ یکی از ان دو شیشه را بستد و دست در ان 
کرد و بر عصیده ریخت و آن دیگری را همچنان کرد و أن فرستاده را گفت: : بنشين و 
بخور: ! چون بخورد. روغنی دید که خوشتر از آن نخورده بود. پیش امیر رفت و قصه را 
بازگفت: افر تیر پش شخ :امد وز دشت :وی توه کرت 


9- شيخ ابوالعَيّْث جمیل الیمنی» قدس الله سژه 

ذوالمقامات العليّة والاحوال السَنيّة و الانفاس الصادقة و الكرامات الخارقة. 
در اوایل حال از فطاع طریق بود. روزی در کمین قافله نشسته بود شنید که هاتفی 
می‌گوید: «يا صاحبَ العين! عليک عين. يعني ای آن که چشم بر قافله داری. دیگری را 
چشم برتست.» در وی اثر عظیم کرد و از آنچه در آن بود باز ایستاد و بر خدای تعالی 
اقبال نمود و توبه و انابت کرد و به صحبت شیخ ابن الأفلح الیمنی پيوست. نفس وی 
پاکیزه شد .و دل :وی هنور کشت و ضدۍ ارادت و سیهای سغادت بر وی پندا امد و 
خوارق عادات از وی به ظهور انجامید. 
روزی به قصد آن که از صحرا هیزم آورد بیرون رفت و درازگوشی با خود ببرد. 

يان آن که دربعض وادیها هیزم جمع می‌کرد درازگوش وی را شیر بدرید. چون 
دار ا کند. دید که درازگوش وی را شیر بدریده است. روی با شیر کرد و 
گفت: «درازگوش مرا بکشتی, هیزم خود را بر چه بار کنم؟ سوگند به عزت معبود که 
آن را بار نخواهم کرد مگر بر پشت تو.» پس هیزمها را جمع کرد و برپشت شیر نهاد 
و وی را می راند ابو نردیک شه رید هیزم را از وی فرو گرفت و گفت: «هرجا که 
خواهی برو « 


338 


روزی اهل بیت وی از وی قدری عطر طلبیدند. به بازار رفت تا بخرد. پیش یکی از 
عطاران رفت و با وی در آن باب سخن گفت. گفت: «در دکان من هیچ عطر نیست.» 
ابوالغیث گفت: «در دکان تو هیچ عطر نخواهد بود!» فی الحال هر عطر که در دکان 
وی بود منعدم شد. عطار پیش شیخ وی؛ ابن الأفلاح؛ از وی شکایت کرد. شیخ وی را 
بخواند و به سبب آن که اظهار کرامت و و و 
«دو شمشیر در یک غلاف نمی‌شاید. از صحبت من دور باش ! «i:‏ هر چند ابوالغیث مدارا 
کرد و تضرع نمود قبول نکرد و از مصاحبت وی ابا کرد. ابوالغیث برفت و طلب شيخ 
دیگر می‌کرد تا به صحبت وی منتفع گردد. پیش هر شيخ که رفت. گفت: «ترا همين 
بَسّنده است. محتاج به شیخ نیستی.» تا آن بود که به شيخ کبیر على آهْدّل رسید و 
التماس صحبت کرد. شيخ وی را قبول فرمود. 
ابوالغیث گفته است که: «چون به صحبت وی رسیدم. گویا قطره‌ای بودم که در دریا 
افتادم.» 
پادشاه یمن خادم وی را بکشت. چون خیر به وی رسید, در غضب شد و گفت: «مالی 
و الحَراسة! انا آثزل عَنٍ المشباب و اترک الرَرَعً.» در همان وقت پادشاه کشته شد. 
روزی فقرا گفتند که: «ما را آرزوی گوشت می‌کند.» گفت: «فلان روز که روز بازار 
است. گوشت خواهید خورد.» چون آن روز آمد, خبر رسید که قطاع طریق قافله را 
غارت کرده‌اند. چون ساعتی برامد, یکی از د قطاع طریق آمد و به جهت شیخ گاوی 
آورد. شیخ فقرا را گفت که: «این گاو را بکشید و بپزید اما سر وی را همچنان که 
هست نگاه دارید !» بعد از آن دیگری آمد و یک خروار گندم اورد. شیخ گفت: «آارد کنید 
و نان پزید!» هرچه شیخ گفت کردند. بعد از آن شیخ فقرا را گفت: «بخورید!» جمعی 
فقها حاضر بودند, ایشان را به سر سفره طلبیدند نیامدند. شیخ فقرا را گفت: «شما 
بخورید که فقها حرام نمی‌خورند !» چون فقرا از خوردن فارغ شدند, ناگاه شخصی 
پیش شیخ آمد و گفت: «ایها الشیخ! گاوی نذر فقرا کرده بودم. حرامیان به غارت 
بردند.»> شیخ گفت: «اگر سر گاو خود را ببینی شناسی؟» گفت: «آری .» شيخ فرمود 
تا سر گاو را حاضر کردند. گفت: «این سر گاو من است.» بعد از آن شخصی دیگر 
درآمد و گفت: «ایها الشیخ! یک خروار گندم نذر شیخ کرده بودم. حرامیان بردند.» 
شیخ گفت: «نذر فقرا به فقرا رسید.» چون فقها آن را مشاهده کردند از ترک 
موافقت پشیمان شدند. 


0- شيخ ابوالحسن المغربى الشاذلى» رحمه الله تعالى 
تام وک لی بن فیدالله است: زیی اشت کستی: ساکن سند ریه بود ست و 
جمعی کثیر آنجا به صحبت وی پیوسته‌اند. از کبار اولیاء اللّه و عظمای مشایخ است. 
وی گفته است که: وور اا ودغ ایی در داق کے و اع کر ن 
می‌گردیدند تا صبح؛ و هرگز انسی همچون انس آن شب نیافتم. چون بامداد شد در 
خاظر هن کشت که جرا ار مقام انش سا خدایغالۍ یری حاصل نک هه 
رودخانه‌ای فرود آمدم. کبک بسیار ديدم که مثل آن ندیده بودم. چون آواز پای من 
شنیدند. همه به یک بار برمیدند. چنانکه از ترس مرا خفقان پیدا شد. شنیدم که مرا 
می‌گویند: ای ان که دوش با سباع انس گرفته بودی! ترا چیست که از پریدن این 
کبکان ترسانی؟ ولیکن تو دوش با ما بودی و اکنون با نفس خودي.» 

و هم وی گفته که: وین باز هشاد رور گر بودم» در خاطرم آمد که: ترا از این کار 
نصیبی حاصل شد. ناگاه زنی ديدم که از مغاره‌ای بیرون آمد به غایت خوبروی. گوییا 
روی اونور آفتاب بود ا SS‏ 
نچشیده ام ! :« 


و هم وی گفته که: «روزی در مغاره‌ای بودم. گفته : الھی! کی ترا بندۂ شاکر باشم؟ 


339 


شنیدم که مرا می‌گویند: هرگاه که منعم عليه غیر خود نبینی. گفتم: الهی! چون منعم 
عليه غیر خود نبینم و حال ان که بر انبیا انعام کرده‌ای و بر علما انعام کرده‌ای و بر 
ملوک ا کرده‌ای؟ شنيدم که گفتند: اگر نه انبیا بودندی تو راه راست نیافتی و اكز 
همه نعمت است آز من بر تو.» 

و هم وی گفته که: «رفیقی داشتم. با وی در مغاره‌ای جای گرفتیم و طلب وصول به 
خدای تعالی می‌کردیم. می‌گفتیم فردا ما را فتح شود. ناگاه مردی درآمد با هیبت. 
گفتیم: تو کیستی؟ گفت: عبدالملک. اسيم کو وی ا است. گفتیم: حال تو 
a O‏ 

فلاح؟ ای نفس! چرا پرستش خدای خاص از برای خدای نکنی؟ ما دانستیم که وی را 
چرا بر ما درآوردند. توبه کردیم و استغهار نهودیم و ما را فتح پدیدار آمد.» 

و هم وی گفته است که: «رسول را صلی الله عليه و سلم به خواب دیدم. گفت: يا 
علی! طهر ثیابک مِنَ الدتس,. تَحْظ بمدد الله فی کل تَقَس! ,یعنی پاکیزه گردان 
جامه‌های خود را از چرک تا بهره‌مند گردی به مدد و تأبید الله تعالی در هر نفسی. 
گفتم: با رشنول الله باب من کداماسشت؟ گفت؛ خدای تعالی بر تو پنج خلعت 
پوشانیده است. خلعت محبت و خلعت معرفت و خلعت توحيد و خلعت ايمان و خلعت 
اسلام. 

هرکه خدای را دوست دارد بر وی آسان شود هرچیزی و هر که خدای را بشناسد در 
نظر وی خرد نماید هر چیزی و هر که خدای را به یگانگی بداند به وی شریک نیارد هیچ 
چیزی را و هر که به خدای ایمان آرد ایمن گردد از هر چیزی و هر که به اسلام متصف 
گردد در خدای عاصی نشود و اگر عاصی شود اعتذار کند و چون اعتذار کند قبول 
آافتد.» 

شيخ ابوالحسن گوید: «از اینجا فهم کردم معنی قوله تعالی: وَثِیابک قَطهر!»( 

ارد وقش ابو الان یی کت امک که «از مدینة شریفه قصد زیارت 

اشر الق وين جفزو رى الله فغالی عه كردم در راه کسی دیگر رفیق من شڊ. چون 
بم آنجا رسیدیم. در قَبْة مزار وی بسته بود به برکت روحانیت حضرت ر EE‏ 
الله عليه و سلّم گشاده شد. درافدتم دده که زدنک روضه مردی دعا هی کی با رقو 
خود گفتم که: این مرد از ابدال است. و دعا در این ساعت مستجاب است, وی دعا 
کرد که خدای تعالی وی را یک دینار روزی کند. و من دعا کردم و از خدای تعالی 
عافیت از بلای دنیا و عذاب اخرت خواستم. چون در مراجعت نزدیک به مدینه رسیدیم. 
شخصی پیش آمد و رفیق مرا یک دینار داد و چون به مدینه درآمدیم و نظر شيخ 
ابوالحسن بر ما افتاد, رفیق مرا گفت: يا خسيس الهّمة! ساعتی یافتی که در آن دعا 
قستخات سو دو ان را به یک دینار صرف کردی» چرا چون ابوالعباس نبودی که ازخدای 
تعالی عافیت دنیا وخرت خواست و خدای تعالی دعای وی اجابت کرد؟» 

وو ا ی ودا ل رار اا هار اطا ر وی راان وان 
بازگشتن به آبادانی و شهر و صحبت علما و اخیار و مرا وصف کردند که در سر کوهی 
ولی هنت قصد زیارت وی کردم. شب هنگامی به آنجا رسیدم» با خود گفتم: در 
شب پیش وی نروم. بر در آن غار بخفتم. شنیدم که از اندرون می‌گوید: بار خدایا! 
بدرستی که مردمی چند هستند از بندگان تو که از تو می‌خواهند که خلق خود را 
مسځر ایشان گردانی و خلق خود را مسځر ایشان گردانیدی و از تو با آن راضی شدند 
و بدرستی که من از تو می‌خواهم که خلق خود را بدخوی گردانی با من تا مرا هیچ 
ملخا تاد الا صرت وا 

من با خود گفتم: ای نفس بشنو که این شیخ از کدام بحر اعتراف می‌کند! چون بامداد 
کردم پیش وی درآمدم و سلام کردم و از هيبت و خوف وی پر برآمدم. گفتم: ایا 


340 


سیدی! حال چون است؟ گفت: شکایت می‌کنم به خدای تعالی از بژد تسلیم, یعنی 
خوشی و رضاء همچنان که تو شکایت می‌کنی از حَرٌ تدبیر و اختیار. گفتم: من حَژٌ تدبیر 
واختیار می‌دانم و این زمان درآنم, برد تسلیم و رضا چیست و چرا از آن شکایت 

ق کتی؟ گفت: می‌ترسم که حلاوت آن مرا مشغول گرداند از خدای, تعالی. گفتم: ای 
سیدی! شنیدم که شب می‌گفتی: بار خدایا! بدرستی که مردمی چند از بندگان تو 

هستند که از تو می‌خواهند که خلق خود را مسخر ایشان گردانی و مسخر گردانیدی و 
از توبه ان راضی شدند. ,شيخ تبسم کرد و گفت: ای فرزند! عوض: ان که می ‌گونی' 
الهم سکرلی: کون الله کن لی نو گمان:می‌تزی که هز که حدای تعالی وی را 
باشد به چیزی محتاج شود؟ این بد دلی چیست؟» 

امام يافعی گوید که: «از بعض مشایخ شنیده‌ام که چون کسی از وی طلب دعا 

ھی کر فی تفت کان الله لک ی این کلم اا وجوڈ کواقی حافع هة مطلوبات اسنت. 
زیرا کہ چون خدای تعالن کسی را باشد هق مطلوبات وی را نذه اقا خدای الى 
کسی را باشد که وق خدای را باشد. کما قال ضلی الله علیه و سلم: من کان لله کان 
الله له.» 

شيخ ابوالحسن گفته: «اڻا لاترى مَعَ الحق مِنَ الخلقٍ أحداً ان كان و لاب فكالهباء فى 
الهواء ان فَٿَسته لم تجدهٌ شڀيئا.» 

و هم وی گفته: «لا یکن حظک من ڈعاتک الْقَرَح بقضاءِ حاجټک دون قَرَڃک بمُناجاټێک 
لِمَحْبُویک, فتكون مي المحجوبين.» 

وهم وی گفته: «كل فقير لم يكن فيه اربعة اداب فاجْعله و الراب سَواءً: الّحمة 
للأصاغر, و الخُرمة للأكاين و الانصاف من اللقس: و ترک الانتصاف لها.» 
E NG a‏ 
ا 


ع س 

1- شيخ ياسين المغربى الحَجام الأسْود. رحمه الله تعالى 
وی از ارباب ولايت 9 اصحابٍ کرامت بود» اما در صورت حجامی آن را پوشيده 
می داشت: افا تواوی رضی الله تعالى عه ار ملد هردان و مدان وی :ود انیت : 
به زیارت وی می‌رفته است و به صحبت و خدمت وی تبژک می‌جسته و نسبت به وی 
در مقام ارادت بوده. به هرچه اشارت کردی بر آن موجب برفتی. روزی وی را گفت 
که: «کتابهایی که پیش تو مستعار است به خداوندانش بازده و به ديار خودمراجعت 
نمای و اهل خود را زیارت کن!» 
وی را قبول کرد چون به دیار خود رسید و اهل خود را دید بیمار شد و وفات 


وا ا ¿ فی شهر ربیع الاؤل, سنة سبع و ثمانين ¿ و پستمائة. و کان عمره 
ثمانين رحمه الله تعالى. و الإمام مُحيى الڈين الآواوى زحمة الله فى الذايع و العشرين 
من رجب نة ست وتبعين و ستماتة: 


2- شيخ عَفيف الین التلِمُسانى» رحمه الله تعالى 
E E LL GG O E‏ 
منسوب داشته‌اند و در بیان ان ذکر کرده که وی را گفتند که: «آنت تَصيرئٌ.» وی 
گفت: «التصيرئ بعض منّی.» و بر واقف بر اصطلاحات این طايفه پوشيده نباشد که 
یکی از مقامات ایشان مقام جمع است که صاحب ان مقام همة اجزای وجود را 
ابعاض و تفاصیل خود می‌بیند و همه را در خود مشاهده می‌کند. چنانکه گفته‌اند: «جزو 
درویش است جمله نیک و بد.» 
و من اشعاره المشعرة بذلک: 


341 


فى ؤر كل حقيقة لي مَسْلكٌ_ ولكل مَرۉة وَدّؤق أس لك 
E‏ قبي وغل دور خبط ھا ت ی 


a TE 
و وی کتاب منازل السائرین را که از مصنفات شيخ الاسلام ابواسماعیل عبدالله‎ 
الانصاری الهروی است شرحی نیکو کرده است هر که را اندک چاشنی از مشرب این‎ 
طایفه باشد داند که سخنان وی که در انجا مذکور است اکثر مبنی بر قواعد علم و‎ 
عرفان و مُنبی از خصایص ذوق و وجدان است. و همچنین وی را دیوان شعری است‎ 
در کمال لطافت و عذوبت هرکه آن را مطالعه کند داند که از سرچشمة کدر هرگز‎ 
چنان زلال صافی نجوشد و از شجرۀ خبیٿث اصلاً چنان ميو طيب لطيف نياید.‎ 
در شرح منازل السائرین در درچۀ ثالثه از مقام رضا می‌گوید:‎ 
«وقد قث هد المقام و الحمدلله تعالى و تَحَفْقَثٍ صحتّه لی فی تلثِ مواطن: اولهاء‎ 
نى أشرفث على القتل يشيوف الْقَرنج لهم الله تعالى قتظرث فى قلس فلم أ<‎ 
CE RT ER ET 
المرطان التائئ: ثفن أشْرَفْثْ غ العَرَق فَتَظَرٹ فما رايت تفاوتا بينَ‎ 
الحياتِ و الموتِ رضى بحكم الله تعالی. و الموطن الال قیل لى: إِحدَرّ من طرب‎ 
الطوفية ان فيها أموراً تزل فيه القدمُ, قَتظرَت صقت عفد الصا يه‎ 
ربی؛ و قلت: عر ب ارال و اعات مے صگ می اله بای می ااطال؟‎ 
صَت عینای بالذّموع و سَرَت فى وجودى تَشَْوَةٌ الخشوع و الخضوع و أَحَذْيّنى حالةٌ‎ 
وَجْدٍ كث فيها أن أفارق نفسى بعد غيبة حشّى, فلما انفصلتٌ نظمت ارتجالا:‎ 
انا في عنان إرادة المَكَبُوب أجرى لامَحالة‎ 
إقاالى مَحَض الق وى طعا واف اا إلصّلالة‎ 
اا اجه اقا اة في كلل حالّة‎ 


e: 


و من اشعاره: 
شهدت فک فیناوهی واجيدَةٌ كثيرة ذات اوصافِ و اسماءِ 
کر و شون و را ينا بها اة الَرئ والڑائى 


و توفی شيخ عفيف الدين فى شهورسنه تسعين و ستمائة. 


USES ES‏ است. صاحب مقامات عالیه و کرامات ظاهره 
است» روزی شخصی وی را به ضیافت برد و به جهت امتحان طعامی که در آن شبّهه 
بود پیش شيخ نهاد. شیخ وی را گفت: «اگر حارث محاسبی را رگی در انگشت بود که 
چون دست به طعام شبهه بردی, حرکت کردی. من شصت رگ در دست دارم که مثل 
آن حرکت می‌کند.» صاحب طعام استغار کرد و عذر خواست. 

اما یافعی گوید که: «چنین به من رسیده است که یکی از سلاطین امتحان یکی از 
مشایخ کرد و طعامها پیش آورد که در بعضی گوشتِ کشته بود ودر بعضی گوشت 
مرده. شیخ میان دربست و گفت: ای درویشان! من امروز خادم شمایم در این طعام 
و درایستاد. هر طعام که در آن گوشت کشته بود پیش درویشان می‌نهاد و هرچو در آن 
گوشت مرده بود ډور می‌کرد که: این از برای لشکریان پادشاه. و می‌گفت: الطيب 
الطب والك المت سلطان خاضن بوذ از أن افتحان اشققار كرو 
TO O O CT‏ 
ملک و از آن پشیمان شد و توبه کرد توبه‌ای که در وی اثر تمام کرد و در باطن وی 
حالهای نیکو ظاهر شد و واقعه‌های ارباب ارادت می‌دید. طالب شیخی گشت که خود 


342 


را تسلیم وی کند. وی را به شيخ ابومَدین رضی الله عنه نشان دادند. شيخ را استدعا 
نمود» اجابت کرد و گفت: «فرمان اولوالامر می‌باید برد اما من به وی نمی‌رسم. مرا 
فرموده‌اند که به تلمسان روم و آن شهری است از مغرب.» و آن روز شيخ در بُّجایه 
بود. 

چون به تلمسان رسید. رسولان یعقوب را گفت: «سلام من به صاحب خود برسانید و 
بگويید که" شفای تو در دست شیخ ابوالعباس مرسی است .» و شيخ ابومدين در 
تلمسان وفات کرد. رتتولان بعقوت پیش وی افدند و وضیت شخ را گفتند: پیعقوب 
استدعای شيخ ابوالعباس کرد و وی نیز از حضرت حق به اجتماع با یعقوب قاضو 
شد. در روز اجتماع یعقوب فرمود تا یک خروس بچه بکشتند و دیگری را گلو بیفشردند 
و هر یک را جدا بپختند و پیش شیخ آوردند. شيخ به خادم اشارت کرد که: «این یکی را 
E RS‏ !» و آن دیگری را خوردن گرفت. پس یعقوب ملک را به پسر داد 
و خود رابا لکلیه تسلیم شیخ کرد و به برکت نفس شيخ ابومدین و حسن تربیت شيخ 
االات گشایش یافت و در مرتبه ولايت ثابت قدم گشت. 

در سالی مردم به باران محتاج شدند. شيخ ابوالعباس با یعقوب به صحرا بیرون رفتند. 
و وا «نماز بگزار و طلب باران کن برای مسلمانان !» یعقوب گفت: 
«یا سیدی : ! تو به این لایقتری .» شيخ گفت: «ترا به این فرموده اند .» پس يعقوب نماز 
گزازد و دا كرد و قلى الفور اتو اجانت ظاهر شد و اران أهذد. 


4 و 555- شيخ سعد حداد و مرید وی شیج جوهره رحمهما 
الله تعالی 

شيخ جوهر در اوایل بندۀ کسی بود آزاد شد. در بازار عدن خرید و فروخت می‌کرد و 
لی فا جاتو وی دو ا وی غ ا 
چون وقت وفات شيخ کبير. شيخ سعد حداد که در عَدَن مدفون است» رسيد فقرا وی 
را گفتند که: «بعد از تو شيخ که خواهد بود؟» گفت: «ان کس که در روز سیم از 
وفات من در محلی که فقرا جمع باشند, مرغی سبز بیاید و بر سر وی نشیند.» چون 
روز سیم رسید و فقرا از قرائت و ذکر فارغ شدند و منتظر وعدۀ شیخ بنشستند. ناگاه 
دیدند که مرغی سبز فرود آمد و نزدیک به ایشان بنشست. هر کدام از بزرگتران فقرا 
اميد آن می‌داشتند که آن مرغ بر سر ایشان نشیند. بعد از زمانی آن مرغ پرواز کرد و 
بر سر جوهر نشست, و این معنی هرگز در دل وی نگشته بود و در خاطر هیچ یک از 
فقرا نگذشته. پس فقرا پیش وی آمدند تا وی را به زاویة شیخ برند و به جای وی 
بنشانند وی بگریست و گفت: «مرا چه صلاحیت این کار است؟ من مردی بازاریم و 
ای و طریق فقرا و آداب ایشان نمی‌دانم و بر من مردمان را حقوق است و مرا با 
ایشان معاملات است .» گفتند: «این امری است آسمانی؛ و ترا از این چاره نیست. 
خدای تعالی ترا تأبید و تعلیم کند هرچه دربایست باشد.» گفت: «مرا چندان مهلت 
دهید که به بازار روم و حقوق مسلمانان از گردن خود بیرون کنم!» پس به بازار رفت 
و حق هر کس را آدا کرد, و آنگاه به زاویة شیخ آمد و صحبت فقرا را لازم گرفت. 
قصارَ كاوه جوهرآ, وله من الفضائل و الكمالاتِ مايطول ذكژه. فسبحان الكريم 
المثان. ذلك قصل الله يَوتيه هَن يَشاءٌ واللّةٌ دُوالْقَصْل القظيم (21/حديد). 


56 من الد و فة شد که کیت وی 
ابوعیسی است» رحمهما الله تعالىی 
امام یافعي گوید رحمه الله تعالی که: «در بلاد یمن دو شيخ بودند. یکی شیخ کبیر 


عارف بالله. شيخ احمدبن الجَعّد, و دیگر شیخ کبیر عارف؛ شیخ سعید. و هر یک را 
اصحاب و تلامذه بودند. روزی شیخ احمد با اصحاب خود عزیمت زیارت بعض گذرڈ 


کرده بود. به شيخ سعید رسید. شیخ سعید نیز موافقت کرد. EE‏ 


343 


شیخ سعید پشیمان شد از مرافقت ایشان بازگشت و شیخ احمد بر عزیمت خود برفت 
و ارناز ت کرد و باز اه بعد از چند روز دیگر شيخ سعید بیرون آمد با اصحاب خود و 
عزیمت همان زیارت کرد شیخ احمد وی را در راه پیش آمد وبا هم ملاقات کردند. 
شيخ احمد شيخ سعید را گفت: فقرا ك 
أخضة أف" زیر و انصاف: د A‏ رازا رد ورا 
بنشانیم. شيخ احمد گفت: هرکه ما را بنشاند وی را مبتلا گردانیم. پس به هر یک از آن 
دو زر ی آنچه آن دیگر یک گقته بود ز ید شيخ احمد مُفْعَد شد و بر جای بماند تا آن 
وقت که به حقٌ تعالی پیوست و شيخ سعید مبتلا شد به ان که تن خود را می ‌کند و 
می‌برید تا به جوار حق تعالی پیوست.» 

امام یافعی رحمه الله می‌گوید: «احوال فقرا از شمشیرهای برنده تیزتر است. چون 
اصحاب احوال با یکدیگر برابر باشند, احوال یشان در یکدیگر سرایت می‌کند واگر 
e‏ هذا هو الظاهر و الله O‏ 


8- شيخ نجم الذيین عبدالله بن محمد الاصفهانی» رحمه الله 
تعالی 
وی شاگرد شیخ ابوالعباس مُرسی است. سالهای بسیار مجاور مکه بوده و مناقب وی 
بسیار است و کرامات وی بی‌شماز. 
یکی از علمای یمن گفته است که: «پدر خود را بیمار گذاشتم و به حج رفتم. چون به 
مکه رسیدم و حچ گزاردم خاطر من به جهت پدر پریشان بود. با شيخ نجم الڈین گفتم: 
چه شود که خاطر بر آن داری که در بعض مکاشفات خود بر احوال وی مطلع شوی و 
با شن بگوڼی؟ در حال بنگرینسنت و گفقت: انک از بیماری صحت یافته است و بر بالای 
سریر خود مسواک می‌کند و کتابهای خود را گرد خود نهاده و صفت و حلي وی چنین و 
چنین است و نشانیهای راست باز داد ووی را هرگز ندیده بور 
O TE EC E‏ چون مقن که یکی از کیار فقها 
بود بر سر قبر بنشست که تلقین کند. شيخ نجم الدین بخندید. یکی از شاگردان سبب 
خنده را پرسید. وی را زجز کرت پش بعد ان آن. گفت که: چون لفن غار لفن کرد 
صاحب قبر گفت: هیچ تعجب نمی‌کنید از مرده‌ای که تلقین زنده‌ای می‌کند؟» 
وی را گفتند که: «هرگز زن خواسته‌ای؟» گفت: «هرگز زن نخواسته‌ام, و طعامی هم 
نخورده‌ام که آن را زنی پخته باشد.» 
شیخ وی در بلاد عجم وی را گفته بود که: «زود باشد که در دیار مصر با قطب ملاقات 
کنی.» به طلب قطب بیرون آمد. در راه جمعی حرامیان وی را بگرفتند و گفتند 
جاسوس است. وی را نگاه داشتند و وی را ببستند۔ می‌گوید: «ناگاه ديدم که پیری بر 
من فړود آمد, همچنان که باز بر شکاری فرود آیدو مرا بگشاد و گفت: برخیز ای 
عبدالله که مطلوب تو منم ! پس برفتم تا به دیار مصر رسیدم۔ هیچ مطلوب خود را 
نشناختم و ندانستم که کجاست, تا آن که روزی گفتند که شیخ ابوالعباس مُرسی آمده 
است. جمعی فقرا گفتند: بیایید تا برویم و بر وی سلام کنیم! چون چشم من بر وی 
افتاد. بشناختم که وی همان پیر است که مرا بگشاد و وی نیز نشانی گفت که حاضران 
ندانستند, خدمت وصحبت وی را لازم گرفتم تا آن وقت که از دنیا برفت.» 
چون شيخ وی وفات کرد متوجه مکه شد. در راه به قبر شيخ شيخ خود شيخ 
ابوالخسن شادلین رط الله عم وشیا از قر خود با وی سکن قت و کتوه 
E E CL‏ 
«قَدِمُت الى حَيرٍ بلٍ و سر اهلٍ.» پس مجاور مکه می‌بود تا در سنۀ احدی و عشرین و 
سبعمائه از دنیا برفت و وی را نزدیک به قبر فصّیل عیاض دفن کردند. 


344 


وی را به ظاهر در اوقات مجاورت بیرون مکه در مقامی دورتر از عرفات ندیدند و اما 
به حسب باطن دانستن آن راجع به علمای باطن است. 

تقفو ار اولناء الله اند ك ا مارت مول لي الل او و ا ر د 
و روی به مکه داشتم, در فکر شيخ نجم الڈین افتادم که هرگز به مدینة شریفه نرفت 
و زیارت نکرد و به حسب باطن بر وی اعتراض می‌کردم. ناگاه سر بالا کردم ديدم که 
شيخ نجم الین در هوا به جانب مدینه می‌رود مرا آواز داد که: يا محمد! و با من 
سخنان گفت.» 

O N‏ «مردم بر شما انکار بسیار دارند که به زیارت 
رسول صلی الله عليه و سلم نرفته‌اید و نمی‌روید.» گفت که: «منکر از دو بیرون 
نیست: نن ع نشت با مج قى: اگر متشژع است با وی بگوی که: بنده را روا هست 
که بی اذن خواجۀ خود به سفر رود؟ و اگر محقق است بگوی که: کسی که همیشه با 
تست و پیش تو حاضر است هرگز د NL,‏ 

به خط یکی از اکایز خراشان اة اند كة: «ذر نازيخ سفة تلات وستغمائة بة عاذت 
زیارت حرم شریف مکه زادها الله تعالی شرفا مشرف شدم و در ان وقت شيخ حرم 
شيخ نجم الین اصفهانی بود. به خډمت وی می‌رسیدم روزی از من پرسید که: این 
حدیث به تو رسیده است کكه: بُدَلاءُ انى آرَبَعونَ, إثنا عشر فى العراق و ثمانية و 
عشرون فی الشام؟ گفتم : رسيده است. اما مرا مشکل می‌شود که ,چون ,اين طايفه 
همین در امو راق می باتفد نع قفرمو که خضرت رسالت ضلي الله عله و 
سلم جمیع عالم را دو قسم کرده است: نصف شرقی و نصف غربی. از عراق نصف 
شرقی خواسته است و از شام نصف غربی. پس عراق و غير ان چون خراسان و 

فد ونان و تر کان و سار لاد شرقی در عراف داحل افیت وام وغر ان چون 
بلاد مصر و مغرب همه در شام داخل است.» ناقل نوشته است که: «در این وقت در 
حاط رهن فاد که از جال خو اة قطب الین بجی خافی مسابوری مهال کے یی 
ان کد ھن سال کے ف رد که و اجه قط لانن یی کی ار آن دواز دناست 
که در عراق‌اند.» 


9- خواجه قطب الڈین یحیی جامی نیسابوری» رحمه الله 
تعالی 
کنیت وی ابوالفضل است. جامی الأصل است. و نیسابوری المولد.به علوم ظاهری و 
احوال باطنی موصوف و معروف بوده و به صحبت شيخ رکن الذين علاءالدوله و شيخ 
صفى الین اردبیلی و شيخ صدرالڈین اردبیلی و شيخ شرف الدین :در کر یتی رده 
است و هفت بار حج گزارده است. 
روزی به جانب صحرا به سر رمه و گل خود رفته بود. از آنجا وی را داعیة زیارت بیت 
الله قوی سد و اناا روات کو این ر قغه ت اضخا ت وه 
دیردر با طابف ان به ست اریاح و اواج به طرف عور و نتاج گذری افتاد. 
با دوست به بوستان شدم رهگذری کل ار وا ییو 
دلدار به طعنه گفت: شرمت بادا! CSE Cs‏ 


ناگاه غیړرت اله از کمینگاه «لاتدعٌ 5 َع اللّه»>(88/قصص) بیرن تاخت و کمند «جَڏبَة من 
جَدَباتِ الحَق» در گردن ممتحنٍ اة گر نیاید به خوشی» موی کشانش آرید! به 
وطن نارفته و ندیده و تفکر را گذاشته. هم از طرف صحرا بر اشارت_ «و أُذنٌْ فى 
الئاس بالج یائوک رجالا»(27/حج) بر صوب خانة معظم معلى روان گشت. 

چون نرود از پی صاحب کمند آهوئ تیچاره به گردن اښیر؟ 


الم على ن ات لذن 7 4ظ 


345 


فی ال مه الخاتى و الفترين من :ادي ئة ا رخن و 
سبعمائة و قبر وى در بیروںن درب فیروزاباد است به هرات. 


0 ابو محمد عبدالله المرجانى المغربى» رحمه الله تعالى 
از زز گان مشایخ و اکابر صوفیه بود. ابواب علوم الھی و معارف ربانی بر وی گشادہ 
شده بود. وی را گفتند که: «فلان گفت که: در وقتی که شیخ سخن می‌گفت از آسمان 
تا دهان وی عمودی ديدم از نور. چون شيخ خاموش گشت. ان عمود منقطع شد.» 
شیخ پخندید و گفت: «وی ندانست. بلکه چون عمود منقطع شد من خاموش گشتم. 
نئان عمود نور از اسمان صورت امداد الھی بود چون ان امداد منقطع شد وی 
خاموش گشت.» 
وى ون : ٠‏ سنة تسع و تسعين و ستمائة. 


1“ ابوعبدالله» المعروف بابن المُْطَّ ف الاندلسى» رحمه الله 
تعالی 


وی مجاور مکه بوده و در هر شبانروزی ورد داشته که پنجاه اسبوع طواف کردی. در 
سنة سيع و سبعمائه از دنیا برفته و پادشاه مکه از غایت اعتقاد و اخلاص که نسبت به 
وی داشته تابوت وی را بر دوش خود گرفته. 
امام یافعی گوید که: «بعض اصحاب شیخ ابومحمدبکری مغربی رحمه الله که چون از 
دنیا برفت شيخ نجم الڈین اصفهانی گفت که: مات الفقرٌ منَ الحجاز با من گفت که: 
شیخ ابو محمد را عزیمت زیارت نب صلی إللّه عليه و سلّم شد به وداع شيخ 
ا 
خواهید یافت. ما چهارکس بودیم چون به آن منزل رسیدیم. همچنان که گفته بود آب 
نبود. در راه درآمدیم, هوا بسیا ر گرم شد و تشنگی غلبه کرد و با ما اندک آبی بود. 
یکی خواست که ان اب را بخورد. شیخ ابومحمد گفت: مخور که اگر می‌خوری 
می‌میری. همین گلوی خود به آن تر کن! بعد از آن چون سختی بسیار کشیدیم از 
ابوعبدالله نو الا چ د ا و که تی مسار راھد دید 
گفت: E ET IT‏ پرسید که: دیگر چه گفت؟ گفتیم: 
گفت که در آخر باران خواهد آمد و سيراب خواهید شد. گفت: بشارت باد شما را به 
elles NUL CNIS N‏ 
رسید, ببارید. چنانکه گرداگرد ما سیل روان شد. ات خود و وضو اندم :و فال 
کردیم و آب برگرفتیم و روان شدیم. چون گامی چند برفتیم, از باران هیچ اثر 
نیافتیم.» 

۶ 5 لان ف كات له وخ الات ا 
وی در دمشق می‌بوده؛ کهنه عبایی چرکین در بر. از جای خود کم برخاستی و سخن 
کم گفتی. بعضی از علمای ظاهر با جلالت و بزرگی خود پیش وی نیازمندی 
می‌کرده‌اند و می‌نشسته‌اند. 
می‌گویند که در رمضان چیزی می‌خورده است و نماز نمی‌گزارده است. اما وی را 
کشف 9 اطلاع بر مُعَبّبات می‌بوده و إخبار از آن می‌کرده. 
امام بافعی می گوتد که فی تواند .نود که ان :از قل ستر کال :و تلن وده اشد 
در اوقاتی نماز کرده باشد که کسی ندیده باشد و چیزی که در دهان نهاده باشد و 
خاییده به گلوی وی در نیامده باشد. و مثل اين بسیار از این طابفه مشاهده کرده‌اند. 
ا ا و و را ا ی 


346 


3- شيخ علی کردی- رحمه الله تعالی 
وی از عقلای مجانين بوده است, و از وی انواع کرامات و خوارق عادات ظاهر 
می‌شده است. اهل دمشق همه مرید و معتقد وی بوده‌اند و بر ایشان حکم می‌کرده 
ا اا ای ا ا 
روزی بکن از اکابر دمشق را فرمود که: «برای درویشان فکر دعوتی و سماعی 
بکن!» آن شخص ترتیب دعوتی کرد و قؤالان طلبید و درویشان مشهور را بخواند. 
چون ایشان جمع شدند. شیخ علی کردی به آن خانه آمد و آنجا قالبهای شکر دید که 
نهاده است. صاحب خانه را گفت: «این همه را در حوض انداز!» همه را در حوض 
انداخت, و درویشان شربت می‌خوردند وشاع ھی روند قا خر رو 
بعد از آن که چیزی بخوردند و پازگشتند. شیخ علی کردی با صاحب خانه گفت که: 
«این قالبها را از حوض بیرون آر!» همه را بیرون آورد. همچنان درست که اول بود و 
هیچ از آن نگداخته بود. بعد از آن حب خانه را گفت: «تو بیرون رو و در را بر من 
قفل کن,؛ و پیش من میا الا بعد از سه روز!» چنان کرد. روز دوم در راهی به شيخ 
على رسید و بر وی سلام کرد. بعد از آن به خانه رفت. خانه را همچنان دربسته یافت. 
قفل بگشاد و درآمد دید که رخامهای فرش خانة وی را کنده است. ټښنشن وئ امد که 
«ای سیدی! چرا فرش خانۀ مرا کندی؟» گفت: «روا باشد که تو مرد نیکو باشی و بر 
رخام حرام ضیافت درویشان کنی؟» 
گفت: «ای سیدی! این میراث پدر من است.» شيخ به خشم شد و وی را رها کرد و 
برفت. آنشخصض مکاشفات شخ را می‌دانست اقل ماز کرده بهخاطرش افد که 
یک بار ژخامها کنده بودند و اصلاح کرده. استادی را که آن کار کرده بود طلب کرد و به 
مالغ تام ار ان اسنف شار یمود آخر اعترات کرد که رجام ترا فرو که جوم و 
رخام مسجد به جای آن به کار برده.» 
در آن وقت که شيخ شهاب الین سهروردی قدس الله تعالی روحه به رسالت به 
دمشق آمده بوده است با اصحاب گفته است که: «به زیارت شیخ على کردی 
می‌رویم.» گفته‌اند که: «وی مردی است که نماز نمی‌گزارد و اکثر اوقات مکشوف 
العوره می‌باشد .» شیخ گفته است: «البته وی را می‌بینیم. .»> شیخ سوار شده است و 
چون به نزدیک منزل وی رسیده فرود امده. چون شيخ على دیده است که وی نزدیک 
رسیده است, عورت خود را کشف کرده است. شيخ فرموده است که: «ما را از تو 
این باز نمی‌دارد امروز ما مهمان توایم.» پس نزدیک شد و سلام کرد و بنشست. ناگاه 
دو حمال بیامدند و با ایشان طعام پسیار شیخ على گفت: «پیش شيخ بنهید که مهمان 
ماست!» و شیخ را گفت: «بسم الله که این ضیافت تست!» شيخ بخورد و علی کردی 
را یزرک داشت: 
شیخ على کردی در اوایل در مسجد جامع می وده است: تاگاه مجذوبی دیگر که وی را 
ياقوت می‌گفته اند به شهچر دمشق درآمده است. در آن وقت که وی درآمد. شیخ علی 
از دمشق بیرون رفت و ساکن صحرا شد و بعد از ان به شهر نیامد تا انگاه که وفات 
کرد و ياقوت در شهر حاکم بود. 


۳ 
4- شيخ مُفرّج» رحمه الله تعالى 

وی از اهل صعید مصر است. بسیار جلیل القدر و کبیرالشآن بوده است. بنده‌ای بود 

حبشی,؛ وی را جذبه‌ای رسید قوی که شش ماه طعام و شراب نخورد. پنداشتند دیوانه 

شده است. هر چند بزدند هیچ سود نداشت. وی را قید نهادند, چون امدند قید جایی 

بود و وی جایی. وی را در زندان کردند. چون امدند در بیرون زندانش یافتند. چون این 

کرامتها از وی دیدن چند مرغ بزریان -کرده پیش وی اوردند آنها را گفت: «بپرید !» همه 


347 


نذه دند و ترندن گر قتلد ادن .الله الى 

یکی از اصحاب وی وی را روز عرفه در عرفات دید و یکی دیگر همان روز در خانة 
خودش دید و تمام روز با وی بود. چون آن دو شخص به هم رسیدند و هر یک آنچه 
دیده بودند با هم گفتند. میان ایشان نزاع شد. یکی گفت: «وی روز عرفه در عرفات 
بود.» و بر صدق آن سوگند به طلاق خورد و یکی گفت: «تمام آن روز در خانۀ خود 
بود.» و وی نیز سوگند به طلاق خورد. پس خصومت کنان پیش شيخ مفرٌج آمدند و 
آنچه هان انان کذشته. نوه باز گفتند. شیخ گفت: «هر دو راست گفته‌اید و زن هيچ 
کدام طلاق نشده است.» 

یکی از اکابر می‌گوید که: «من از شيخ مفرٌّج پرسیدم که: صدق هر یک موجب حتّث 
دیگری است. چون سوگند هیچ یک حانث نشده باشد؟ و در آن مجلس که من اپن 
پرسیدم جماعتی از علما حاضر بودند. شيخ اشارت به همه کرد که: در این مساله 
سخن گویید! هر کسی چیزی گفت. اما هیچ کس جوابی شافی کافی نگفت. در آن اثنا 
جواب آن بر من ظاهر شد. شيخ اشارت به من کرد که: جواب آن بگوی! من گفتم که: 
ون و وت فی کر دد ور ا فی که زوجاست وی قار نه ضور تی وان 
شد متمکن شود می‌تواند بود که در وقت واحد در جهات مختلف خود را به صورتهای 
متعدد بنماید. چنانکه خواهد. پس آن کس که وی رادر بعضی از آن صور به عرفات 
دیده باشد راست دیده باشد و آن که در بعض دیگر از آن صور در خانة خودش دیده 
باشد هم راست دیده باشد, و سوگند هیچ یک حانث نشود. شيخ مفرّج فرمود که: 
کواب ضکح این ست که چو کف زضی الله الین كةو انه 


565- شبح ابوالعباس الدّمَنْهُورى» رحمه الله تعالى 


دَمَنّهور موضعی است در مصر. 
یکی از تاجران گفته است که: «در سفر بودم و با من چارپایی بود که قماش من همه 
بر وی بود چون به مصر درآمدم و با مردم درآمیختمٍ آن چهارپای از من گم شد. هر 
چند طلب کردم هیچ خبر نیافتم. بعضی از یاران مرا گفتند: پیش شیخ ابوالعبّاس 
دَمَنهُوری رو شاید که دعایی کند و من نیز پیش از ان وی را می‌شناختم. پیش وی 
N‏ گوش به سخن من نکرد. لیکن 
گفت: ما را مهمانان رسیده‌اند و چندينٍ آرد می‌باید رو چندين گوشت و حوایج دیگر ذکر 
کرد. از پیش وی بیرون آمدم و با خود گفتم که: والله دیگر هرگز پیش وی نیایم. این 
درویشان غیر از حوایج خود چیزی نمی‌دانند. پس بر این نیت برفتم. ناگاه مرا شخصی 
که پیش وی چیزی داشتم؛ پیش رسید. 
وی را بگرفتم و گفتم: ترا نمی‌گذارم تا آنچه پیش تو دارم به من ندهی. شصت درم به 
من داد. گفتم: به این درمها معامله می‌کنم یا آنچه رفته است بیاپد یا این هم برود در 
راه خدای, تعالی. هرچه شيخ گفته بود بخریدم و چند درم زیادت آمد به ان قدری حلوا 
خریدم و همه را به حمالی دادم و قصد شيخ کردم. چون به نزدیک زاویۀ شيخ رسیدم. 
ديدم که چهارپای من بر در زاویه ایستاده است. بازگفتم که این چهاریای من نخواهد 
بود. بلکه مانند ان است. چون نزدیک رسیدم؛ ديدم که چهارپای من است. و قماشها 
همچنان برپشت وی. 
گفتم آن را به کسی بسپارم یا با خود به در زاویه برم تا باز گم نشود. بازگفتم که آن 
کس که سلامت به من رسانید برای من نگاه خواهد داشت. پیش شيخ درآمدم و آنچه 
آورده بودم بر وی عرض می‌کردم. چون به حلوا رسید» گفت: این چیست؟ 
چیزی زیادت آمده بود به این دادم. گفت: این در شرط داخل نبود. من نیز چیزی 
زیادت کنم برخیز و قماشهای خود را به بازار بر و بفروش و تعجیل مکن و هرچه 
می‌فروشی بهای انرا فی الحال می‌ستان و مترس از ان که بعضی تجار بیایند و بازار 
نو بشکند! دریا در دست راست من است و بيابان در دست چپ من. پس به بازار 
رفتم و قماشها به بهای تمام زیادت بر معهود بفروختم و بها تمام بستدم۔ چون فارغ 


348 


شدھ تاران از تخر و در ر تند جنانکه گونی دریند سودواند که انان را اراد 


کرده‌اند.» 
6- شيخ ريحان» رحمه الله تعالی 


وی در عدن می‌بوده است. یکی از أخیار گفته است که: «شخصی بر ساحل دریا بود 
نزدیک به عَدن, نتوانست که به عدن درآید که شب آمده بود و دروازه بسته بودند. 
a E SSE‏ ناگاه دید که شيخ ریحان 
بر ساحل است. پیش وی امد و گفت: ای سيّدی! در دروازه ببستند و هیچ ندارم که 
شام ٠‏ می‌خواهم که مرا هریسه دهی. گفت: اين را بینید از من شام می‌خواهد و 
نمی‌خواهد مگر هریسه» گوییا من هریسه پزی‌ام! گفتم: ای سیدی! از این چاره 
نیست . ناگاه ديدم که کاسه‌ای هریسة گرم حاضر شد اما روغن نداشت. 
گفتم: ای سیدی! روغن می‌باید. گفت: این را بینید هریسه نمی‌تواند خورد بی رون 
مگر من روغن فروشی‌ام؟ گفتم: ای سیدی! ' اين را بی روغن نخواهم گفت: این 
رکوه را به کنار دریا بر و آب بیار تا وضو سازم! رفتم و اب اوردم. LL‏ از من 
بستدو از آنجا روغن بر هریسه ریخت. پس از آن بخوردم و هرگز مثل آن نچشیده 
بودم.» 
دیگری گفته است که: «در ماه رمضان بین العشائین به بازار رفتم تا برای اهل خود 
چیزی خرم. ناگاه شیخ ریحان مرا دید و مرا پیش خود کشید و به هوا بالا برد. بسیاری 
من بگريستم و گفتم: می‌خواهم که مرا به زمین بازگردانی. مرا به زمین بازگردانید و 
گفت: می‌خواستم که تفرجی کنی, اما تو نخواستی.» 
امام نافع می ود که «فمانا کو وی جه۔این فرج فظالة فا ملکوت ادات 
خواسته است.» 
بعضی از صالحان گفته است که: «روزی شیخ ریحان را گفتم: خاطری با من می‌دار! 
گفت: مادام که این سر درست است مترس و اشارت به سر خود کرد. من پنداشتم 
که مراد وی آن است که مادام که زنده‌ام و مراد وی را ندانستم مگر روزی که بمرد. 
به آن سبب که به پای کوهی می‌گذشت بیفتاد و سر وی بشکست و بر آن بمرد. رضی 
الله تعالى عنه.» 


7- شيخ عَلاءالڈين الخوارزمى» رحمه الله تعالى 

وی ترک بوده است. امام یافعی گوید رحمه الله تعالی که: «وی دوازده روز به یک 
وضو نماز گزارد و پانزده سال پهلو بر زمین ننهاد و چند روز می‌گذشت که طعام 
نمی‌خورد و چون طعام خوردی چیز اندک خشن خوردی و با من در هنی قدری گوشت 
بود نمی‌خورد الا بعد از سختی بسیار به جهت موافقت. و گفتند که چند سال است که 
به جهت منکراتی که می‌بیند بی اختیار خود حج می‌گزارد که وی را به آن فرموده‌اند.» 
و هم امام یافعی می‌گوید که: «شیخ علاءالڈین گفت که: دز بعضی از ساجلهای روم 
گوشه گرفته بودم. چون روز عید فطر رسید. به دیهی از دیههای مسلمانان به جهت 
نماز عید رفتم. چون بازآمدم» آدمیی ديدم که در خلوت من نماز می‌گزارد و بر ریگی 
که بر در خلوت من بود هیچ اثر پای نبود. تعجب کردم که از کجا درآمده است. بعد از 
آن بگریست گریستنی زار. من در فکر شدم که: از برای وی چه آرم که روز عید 
است؟ التفات به من کرد و گفت: ای فلان! فکر مکن که در غيب است آنچه تو 

نمی دانی؛ ولیکن اگر نزد تو آب هست پیش آور! برخاستم که ابریق بیاورم؛ پیش ابریق 
دو گرده نان ديدم بزرگ گرم و مغز بادام بسیار. 

آن را برداشتم و پیش وی بردم, نان بشکست و مغز بادام پیش من ریخت و گفت: 
بخور! و درایستاد و از آن مغز بادام به من میداد و من می‌خوردم. و وی نخورد مگر 
یک مغز بادام یا دو مغز بادام و من حضور آن طعام را غریب می‌دیدم. گفت: این را 


349 


SG GO TO 
زیادت شد. با خود گفتم که: از وی طلب مؤاخات کنم. گفت: تعجیل مکن که باز به تو‎ 
ی ا ا ف لو و شب‎ 

هفتم از شؤال امد و با من عقد مؤاخات بست, رضی الله تعالی عنهما.» 


568- امام عبدالله الياقؤعى الیمنىی» رحمه الله تعالی 
هو ابوالشعادات, عفيفٰ الڏين. عبدالله بن أسعد اليافعى اليمنى نزيل الحرمين 
الشريفين شر فهما الله تعالى, و رضى عنه. 
از کبار مشایخ وقت خود بوده است. عالم وده به علوم ظاهری و باطنی و وی را 
تصنیفات است از آن جمله است: تاريخ مرآة الجنان و عبرة اليقظان فى معرفة 
حوادث الرّمان و كتاب روض الرياحين فى حكايات الضالحين و كتاب الذر التظيم فی 
فضائل القرآن العظيم. و ورای آن تصنیفات دیگر دارد و اشعار نیکو نیز گفته است. 
وی گفته است که: «شتخ علاء الین خواززمى كفنت رجطه. الله كه: شبی در بعضی از 
بلاد شام در خلوت خود بعد از نماز خفتن بیدار نشسته بودم و در خلوت از اندرون 
بسته بود. دو مرد ديدم با خود در خلوت, ندانستم که از کجا درامدند و ساعتی با من 
سخن گفتند و با یکدیگر یاد احوال فقرا کردیم. ذکر مردی از شام کردند و بر وی ثنا 
گفتند و نیک مردی است گر بدانستی که از کجا می‌خورد. بعد از آن گفتند: 
E IN E ETE‏ برسان! گفتم: او را از کجا می‌شناسید. و وی 
در حجاز است؟ گفتند: بر ما پوشیده نیست و برخاستند و پیش رفتند سوی محراب» 
پنداشتم که نماز خواهند گزارد و از دیوار بیرون رفتند.» 
و هم وی گفته است که: «شیخ مذکور گفت که: در بعضی از ساحلهای شام در ماه 
رجب. سنة اثنتین واربعین و سبعمائه. دو پیر به خلوت من درآمدند بعد از نماز پسین و 
ندانستم که از کجا درآمدند و از کدام بلد آمدند. چون بر من سلام کردند و مصافحه 
نمودند. با ایشان انس گرفتم گفتم: از کجا آمدید؟ گفتند: سان الله ! مجو تون از 
اين حال سؤال می‌کند؟ بعد از آن خشک پاره‌ای نان جو داشتم پیش ایشان نهادم. 
أفتند تة :ان بهي أن أضدة انم :فته پس از بهر چه آمده‌اید؟ گفتند: امده‌ایم و ترا 
وا ف رمان سا غلل اوو ا بگو که بشارت باد ترا! 
گفتم: وی را از کجا می‌شناسید؟ گفتند: ما به وی رسیده‌ایم, و وی به ما رسیده است. 
گفتم : شما را در این بشارت رسانیدن اذنی هست؟ گفتند: آری و چنان ذکر کردند که 
از پیش برادرانی می‌آیند که ایشان را هست در شرق و فی الحال غایب شدند.» 
و هم وی گفته که: «در اوایل حال متردد بودم که به طلب علم مشغول باشم که 
موجب فضیلت و کمال است :یا به غیادت که متھر خلاوت و سلامت از آفت فقيل و 
قال است, و در این کشاکش و اضطراب مرا نه قرار ماند و نه خواب . کتابی داشتم 
که روز و شب به مطالعة آن می‌گذرانیدم؛ در این بی قراری آن را بگشودم. در وی 
ورقی ديدم که هرگز ندیده بودم و در وی بیتی چند نوشته که از کس نشنیده بودم» و 


کن و ا ا ل ال ورا افد 
ا اا ع اة ور ا اراتا 
و[ زرب آم ر متعب [ ی فی عواقېه رضا 
اللةبيفعفل مايشاء فك تكو E‏ 


نشاندند.» 
و وی بنای کتابة مرآ الجنان زا که در تاریخ نوشقه بر سال هاده اسښت. و ثا سنه 


خمسین و سبعمائه بیان حوادث کرده و معلوم نیست که بعد از آن چندگاه دیگر بوده» 
رضی الله تعالی عنه و نفعنابه. 


350 


9- شيخ شهاب الذين السّهُرَوَرّدى المقتول» رحمه الله تعالى 


نام وی یحیی بن حَبَّش است. در حکمت مشائیان و اشراقیان متبحر بوده است و در 
هر یک از ان تصنیفات لایقه و تالیفات رایقه دارد. و بعضی وی را منسوب به سیمیا 
داشته‌اند. 

حکایت کنند که روزی با جماعتی از دمشق بیرون آمدند. به رمه‌ای گوسفند رسیدندہ 
آن جماعت گفتند: «ما را یک سر گوسفند می‌باید.» یک سر گوسفند گرفتند و دہ درم 
به ترکمانی که صاحب گوسفند بود دادند. وی مضایقه می‌کرد که: «گوسفندی خردتر 
از آن بگیرید!» شيخ اصحاب را گفت: «شما بروید و گوسفند را ببرید که من وی را 
خشنود سازم.» ایشان پیش رفتند. با وی سخن می‌گفت و دل وی را خوش می کرد تا 
ایشان دور رفتند. وی هم در پی ایشان برفت. ترکمان در پی وی می‌رفت و فریاد 
می‌کرد. چون به وی رسید. دست چپ وی را بگرفت و بکشید که: کجا می‌روی؟ دست 
وی از شانه جدا شد و در دست ترکمان بماند و خون می‌رفت. ترکمان بترسید دست 
TS‏ آن زا یرداشت هو ته بازان بر نشید: در دست وی مندیلی بود و 


اما باقغی: می گوند «بذا کازها که اینهاست! ندا کشانی که این کار ها نند و :بدا 
علمی که مُفضی به چنین کارها گردد! :« 
از سخنان وی است: «حرام على الأجساد المْظلمة أن يَلِجنَ فی ملکوتِ السّموات. 
قود اللة سبحانه و انت بتعظيمه ملاآن. واذكرًَە ونك من مَلابس لاأكوان غريان .“ 
و از اشعار وی است: 
حَلَعَتْ اكلا بجَرّعاءِ الجمى وَصَبَت لمغناقا القديم شقا 
وَتَلَفَنّك تو البديارء قشااقها ا عقت أطلا هه قتمرٌقا 
وَقَقَت فمُسائلّه ف رد جواتها رجغ الصّدى ان لاسبيلَ الى اللقا 
وكا ترق الو ر الجمى اظ ووی و كانهف اقا 


در تاریخ امام یافعی مذکور است که: «وی را به خلل در عقیده و اعتقاد مذهب 
حکمای متقدمین متهم می‌داشته‌اند. چون به حَلّب رسیده علما به قتل وی فتوی 
داده‌اند. بعضی گویند: وک .راجش کردند و به بخناق کشتند و خض گويند قتل وصَّلب 
کردند و بعضی گویند: وی را مخیر ساختند ميان انواع قتل. وی چون به ریاضت معتاد 
بود آن اختیار کرد که ورا نه گزشنگی بکشند طغام از وی. بار گر فد تا برد و گر 
وو رھ ی و شن باه می و هنت ريده پوو کان دلو ی ا شي و این و 


SENS E e‏ بعضی وی را به الحاد و زندقه نسبت می‌کردند 
و بعضی به کرآمات و مقامات اعتقاد داشتند و می‌گفتند که بعد از قتل شواهد بسیار 
قدس سژه فرموده که: یر ونی اس تهات لن .مرل را آشکارا کافر 
می گند گفتم: حاشا که کافر باشد. که چون به صدق تمام درآمد در خدمت شمس 
بدر کامل کھت من شخت مواضع ہباشم با فار هنان صادق :اما شخت ہا تخوت 
باشم با متکبران. آن شهاب الین علمش بر عقلْش غالب بود عقل می‌باید که بر علم 
غالب باشد و حاکم دماغ که محل عقل است ضعیف گشته بود. در عالم ارواح 
طایفه‌ای ذوق یافتند فرود آمدند و مقیم شدند و از عالم ربّاني سخن می‌گویند. اما 

شفان غالم اروا انت که رای دارندی کن فصل الھی ورانا کی ای ار خذبات: 
بامردی که او را در بغل گیرد و از عالم ارواح به عالم ربّانی کشد.» 


0- شيخ اوحد الڈين حامد الكرمانى» قدس الله تعالى روحه 
وی مرید شیخ رکن الدین سنجاسی است. و وی مرید شیخ قطب الڈین ابهری؛ و وی 


351 


مرید شيخ ابوالٹجیب سهروردی, قڈس الله تعالی ارواحهم. بسیار بزرگ بوده است و 
ا انت گروق آم 

در باب ثامن از فتوحات می‌گوید که: «شیخ اوحد الڈین کرمانی رکه الاه کفت که 
در جوانی خدمت شيخ خود می‌کردم» در سفر بودیم؛ و وی در گماری نشسته بود و 
زځمت شکم داشت چون به جایئ رنسدیم که آنجا فارستاتی بود درځواست: کرده 
که: اجازت ده که دارویی بستانم که نافع باشد. چون اضطراب مرا دید اجازت داد. 
برفتم ديدم که شخصی در خیمه نشسته و ملازمان وی به پای ایستاده و پیش وی 
شمعی افروخته‌اند. 

و وی مرا نمی‌شناخت و من وی را نمی‌شناختم. چون مرا در ميان ملازمان خود دید 
a‏ حاجت تو چیست؟ حال شيخ را 
با وی بگفتم. فی الحال دارویی حاضر کرد و به من داد و با من بیرون آمد. و خادم 
را همراه می‌آورد. ترسیدم که شیخ آن را بیند و پیرون آید سوگند بر وی دادم 
که باز کردا بازگشت. پیش شيخ امدم و دارو اوردم و ان اكرام و احترام که ان شخص 
کرده بود با شیخ گفتم. شیخ تبسم کرد و گفت: ای فرزند! O E‏ 
بر تو شفقت آمد, لاجرم ترا اجازت دادم. چون آنجا رسیدی. ترسیدم که آن شخص که 
امیر ان موضع است به توالتفات ننماید و شرمنده شوی, از هیکل خود مجرد شدم و 
به صورت وی برآمدم و در موضع وی بنشستم. چون تو آمدی, ترا گرامی داشتم و 

کردم انچه دیدی.» 

در رسالۀ اقبالیه مذکور است که: «شیيخ رکن الڏين علاءالدوله رحمه الله تعالی گفته 
است که: آن روز که قافله در منی بود یکی از مریدان شيخ شهاب الڈین سهروردی 
قدس الله تعالی روحه آنجا بود. به زیارت وی رفتیم. الحق بس مردی عزیز بود 
ساعتی بنشستیم. و از هر نوع سخنان می‌رفت. از وی پرسیدیم که ما شنیده‌ایم که 
شيخ شهاب الین قڈس سژه شيخ اوحدالڈین کرمانی را مبتدع خوانده و پیش خود 
نگذاشته است, راست است؟ 

آن پیر گفت: بلی و من در ان مجمع در خدمت شيخ حاضر بودم که کسی ذکر شيخ 
اوحدالڈین می‌کرد فرمود که: پیش من نام وی مبرید! او مبتدع است اما روز دیگر هم 
SS a N‏ 
ay‏ و در این معنی بتی عریی. گفته است وآن بیت این اسز 


شیخ شهاب الڈین قڈس سژه خلق وی را تحسین کرد.» 

می‌تواند بود که مراد شیح شهاب الذين قذس سره به ابتداع وی ان بوده باشد که 
می‌گویند وی در شهود حقیقت توسل به مظاهر صوری می‌کرده و جمال مطلق را در 
صور مقیدات مشاهده می‌نموده» چنانکه گذشت که شیخح شمس الذين تبربیزی قدس 
سره از وی پرسید که: «در چه کاری؟» گفت: «ماه را در طشت آب می‌بینم .»> پس 
شيخ شمس الڈین گفت: «اگر بر قفا دمل نداری چرا بر اسمان نمی‌بینی؟» و پیش 
قول تاعلال الا ھی قان رھ کی که کو ماف مار ود افا نا کار و 
خدمت مولوی فرمود که: «کاش کردی و گذشتی.» و این رباعی وی هم بر این معنی 


دلالت می‌کند: 
زان می‌نگرم به چشم سر در صورت زیرا که ز معنی است اثر در صورت 
این عالم صورت است و مادر مقنی توان دند مکر در ص ورت 
روريم 


و در بعض تواریخ مذکور است که: «چون وی در سماع گرم شدی» پيراهن امردان 


352 


چاک کردی و سینه به سینۀ ایشان بازنهادی. چون به بغداد رسید, خلیفه پسری صاحب 

جمال داشت. چون آن پسر این سخن بشنید, گفت: او مبتدع است و کافر, اگر از این 

گونه حرکتی کند وی را بکشم. چون سماع گرم شد شيخ به کرامت دریافت. گفت: 
سهل است مرا بر سر خنجر بودن در پای مراد دوست بی سر بودن 
تو امده‌ای که کافری را بکشی غازی چو تویی رواست کافر بودن 


پسر خلیفه سر بر پای شیخ نهاد و مرید شد.» 
قال بعضٌ الکبراءِ قدس الله تعالی اسرارهم: «نزد اهل تحقیق و توحید این است که 
کامل آن کسی بود که جمال مطلق حو سبحانه در مظاهر کونی حسی مشاهده کند 
به بصر همچنان که مشاهده می‌کند در مظاهر روحانی به بصیرت. يشاهدونَ بالجصيرة 
الجمال الفُطلة المعنوی بما يعايتونَ بالبصر الخنشن المُمَيّد الصّورى. و جمال با كمال 
حق سبحانه دو اعتبار دارد: یکی اطلاق که آن حقیقت جمال ذاتی است ومن حيبت هی 
هێ» و عارف این جمال مطلق را در فنای فی الله سبحانه مشاهده تواند کرد و یکی 
دیگز فقید و آن از حكم زل خاضل آيد. در مظاهر خسبة يا زوخانيه: پس عارف اگر 
ځسن بیند چنین بیند و جمال را جمال حق داند متنزل شده به مراتب کونیه و غير 
عارف را که چنین نظر نباشد بايد که به خوبان ننگرد تا به هاویۀ حيرت درنماند.» 
و قال ايضاً' ااال ارت اف اده د ق رهطا ررر ا و 
چون سالک درصدد عدم ترقي باشد و در معرض احتجاب بود چنانکه بعضی از بزړگان 
قڈس الله تعالی ارواحهم از ان استعاذت کرده‌اند و فرموده‌اند: نعوذ بالله من الثنکر 
بعد التعزف و من .الحجاب بعد اللجلى. و تعلق این حرکت حبی نسبت به این سالک از 
صورتی ظاهر حسی که به صفت حسن موصوف بود تجاوز نکند: هرچند شهود و 
کشف مقیدش دست داده بود. و اگر آن تعلق و ميل حبي از صورتی منقطع شود به 
وی ر س اا اف وا رو اا زر کا هان فلو 
مل تة صورت فج باب جرمان و فهو آفت و خدلان او شود اعادن ,الله ق وجل و 
سائرَ الصضالحين من شر ذلک.» 

حسن ظن بلکه صدق اعتقاد نسبت به جماعتی از اکاپړ چون شيخ احمد غزالی و شيخ 
اود الین کرمانی و شی فر الژین عراقی قد الله نعالی اسرارهم که به مطالعذ 
جمال مظاهر صوری حسی | شتغال می‌نموده‌اند. آن است که ایشان در آنجا مشاهدځ 
چمال مطلق حقٌ سبحانه می‌کرده‌اند و به صور حسی مقید نبوده‌اند. و اگر از بعض 
Sls cl SS‏ 
محجوبان ان را دستوری نسازند و قياس حال خود پړ حال ایشان نکنند و جاویدان در 
حضيض خذلان و اسفل السافلين طبيعت نمانند. والله تعالى أعلمُ باسرارهم. 
و خدمت شيخ اوحدالڈین را نظمهای لطیف است, از مثنوی و غيره. در آخر کتاب 
مصباح الارواح می‌گوید: 
تا 


جنبش دست هست مادام سایه متحرک است ناکام 
چون سایه ز دست یافت مابه پس نیست خود اندر اصل سایه 
چیزی که وجود او به خود نیست هستیش نهادن از خرد نیست 
هستی که به حق قوام دارد او نیست ولیک نام دارد 
برنقش خود است فتنه نقاش کس نیست در این ميان تو خوش 
خود گفت حقيقت و خود إشنيڀد ووا > ا د اش 
را دفن که س و الل زان روی که خود نمود و خود دید 


موجود حقیقشیی سوی الله 


و من رتاقنات قدس.الله تغالى زوخة: 
اوحد در دل میزنی اخر دل کو؟ عمری است که راه می‌روی منزل 


353 


در دتیی دون بی و فا ھی کرد 
جز نیستی تو نیست هستی به خدای 
گر زانکه بتی بحق پرستی روزی 
اسرار حقیقت نشود حل به سؤال 
تا خون نکنی دیده و دل پنجه سال 
ذاتم زوفای حرف بیرون زحد است 
علت زاحد به اوحد امد حرفی 
از بی خبری بود نشان دادن از او 


کہ و؟ 
باہو دو لے دای خاصضل کو؟ 
ای هشیاران خوش است مستی به 
ای 
حًا که رسی زبت پرستی به خدای 
نی نیز به درباختن حشمت و مال 
هرگز ندهند راهت از قال به حال 

وز چشمة لطف آب حیاتم مدد است 
او کی روزی به گفت و گویی 


داخت؟ 


o ذخ‎ 


در Sa I‏ 
شيخ صدرالدین على یمنی که وی از اصحاب شيخ اوحدالدین کرمانی بوده قڈس الله 
تعالی روحهما رسیده. و نسبت ارادت وی را به خط بعض معتقدان وی دیده‌ام. در آنجا 

شيخ صدرالڈین على یمنی مذکور بود نه شیخ صدر الدین اردبیلی؛ و چنین استماع 
افتاده که خدمت سید قڈس سژه شيخ صدرالڈین علی یمنی را بسیار می‌پسندیده‌اند و 
اظهار ارادت ا و بالجمله اهل روزگار در قبول و انکار وی دو فرقه‌اند. و از وی 
دو اثر مانده است: : یکی دیوان اشعار بر حقایق و اسرار وی که انوار کشف و 
عرفان و آثار ذوق و وجدان از آن ظاهر است و دیگر جماعتی که خود را منسوب به 

وی می‌دارند و مرید وی می‌شمارند. 

این فقیر بعضی از ایشان را دیده و احوال بعضی را شنیده. اکثر ایشان از ربقۀ دين و 
اسلام خارج بودند و در دایرۀ اباحت و تهاون به شرع و سنت داخل و می‌شاید که 
منشا این ان بوده باشد که مشرب توحید بر خدمت سید قدس,سژه غالب بوده و نظر 
در جمیع امور بر مبداً داشته و بساط اعراض و اعتراض را بالكلَيّه طئٌ کرده بوده و به 
مقتضای کرم ذاتی که داشته است فتوحات و نذوری که می‌رسیيده همه صرف 
می‌بوده اصحاب نفس و هوی را مقصود آنجا حاصل بوده و مانعی نه. جماعتی از اهل 
طبع مجتمع شده بوده‌اند و از معارف وی سخنان می‌شنیده‌اند و از سر نفس و هوی 
هوی می‌ساخته و در وادی اباحت و تهاون به شریعت و سنت می ‌افتاده و وی از این 
همه پاک. 

یکی از درویشان وی را دیدم. پیری بود روشن. وظایف طاعات را به جای می‌آورد و 
دوام ذکر و آگاهی داشت. حال وی پرسیدم, گفت: «من دوبار به خدمت وی رسیده‌ام: 
یک بار در هرات و یک بار در بلخ. هر بار چون چند روز در خدمت وی بودم گفت: به 
ولایت خود باز رو و در میان اینان مبان ش که صحبت ایشان ترا ضرر می‌کند!» 

بعضی از عزیزان می‌فرمودند که: r‏ 
ملاقات کردم. در اثنای معارفی که می‌گفت از صدیق اکبر رضی الله عنه نقل بسیار 
می‌کرد و هربار که صدیق اکبر می‌گفت رقت می‌کرد و قطرات اشک بزرگ سپید از 
چشم وی می‌ریخت. مرندان هی فد که وی اکنون در مقام ابوبکری است.» 

بعضی دیگر از عزیزان که به صحبت وی رسیده تودند می گفتند که «من به کرم ذاتی 
وی کس ندیده‌ام.» و بعضی از مردم خرجردجام که در قبول و انکار غالبا از تعصب 
خالی بود ازوی بعضی کرامتها که این طایفه را می‌باشد نقل می‌کرد. 


354 


عزیزی که بر سخن وی همه اعتماد هست از بعض مسافران معتمد نقل کرد که از 
تربت مقدذّسة جام به عزیمت مشهد مقدس طوس علی ساکنیه السلام شبگیر پگاه 
کرده بوده‌اند. در راه که می‌رفته‌اند, در جانب خرجرد روشناییی در نظر ایشان آمده 
بوده است که از زمین مرتفع شده و به آسمان رسیده. در تعجب مانده‌اند که آن چه 
روشنایی است! هم شب به خرجرد رسیده‌اند دیده‌اند که آن روشنایی درجانب لنگر 
خدمت سید است, قذس سژه. چون به لنگر آمده‌اند و قصد زیارت وی کرده‌اند. چنان 
مشاهده افتاده که آن نوری است که از آن خانه که مرقد منور وی در آنجاست 
می‌تابد. 

و از بعض درویشان چنان دریافته‌ام که توجه به مرقد وی موجب جمعیت تمام است. 
والله تعالى اعلم. 

دز بفضی. از رنمایل خود.آوردة که: «در تاریخ سنه تسع و سبعين و سبعمائه بود که در 
شهر هرات در خانقاه جدیدی در جوار مولانا ظهيرالڈين خلوتی رحمه الله تعالی ساکن 
بودیم. ناگاه سحرگاهی حدمت مولانا از خلوت خود گریان بیرون آمد وروی به خلوت 
من نهاد و فریاد برآورد که: از یرای خدای بکوی که می گوجد وکن افڑت :الله هن 
حَبل الوريد (ق/16) و شصت سال می‌دواند و هنوز نرسیده‌ام؟ از ارباب فقر عزیزی 
حاضر بود گفت: اين همان حکایت مجنون_ ماوراءالٹهر است که به خانه‌هاى مردم 
رفتی و هرچند چیزی خوردی چون بیرون آمدی از وی پرسیدندی که: هیچ خوردی؟ 
تشنیع کردی که: چیزی از کجا بود و هیچ نخوردم. روزی امیر زاده‌ای وی را به خانه برد 
وی روان ر ھر ین یبن وی وا و بود اران کو و وا 
خورد» شمشیر کشید که: دیگر بخور! دیوانه از ترس شمشیر آن مقدار دیگر که امکان 
داشت بخورد و گفت: اگر می‌کشی بکش که دیگر گنجایی خوردن ندارم. چون ديوانه 
بیرون رفت از وی پرسیدند که: هیچ خوردی؟ گفت: نعمت فراوان بود اما از ترس 
شمشیر که چیزی می‌توانست خورد؟» 

خدمت مخدومی, خواجه ناصرالدین عبیدالله مذاللّه تعالی ظلال ارشاده فرمودند که: 
«خدمت سيد قاسم حضرت خواجة بزرگ, خواجه بهاءالڈین را قڈس سژه در نواحی 
ابیورد دیده بوده و صحبت داشته و طریقة ایشان را معتقد بود و از وی فهم می‌شد 
که خود را بر آن طریقه می‌داشت.» 

و دیگر فرمودند که: ایت ب رج اله ی کت که هرجا می‌رسیدم از مجذوبان 
می‌پرسیدم و خود را به صحبت ایشان می‌رسانیدم۔ چون به روم رسیدم,. گفتند که: 
اينجا مجذوبی هست. مولانا جانی نام. چون پیش وی رفتم. ٠‏ وی را بشناختم که در اوان 
تحصیل در تبریز دیده بودم. با وی گفتم: ترا چه شد؟ به زبان رومی گفت: هر صباح که 
برمی‌خاستم مردی بودم در تفرقه افتاده مرا یکی اين طرف می کشید و یکی آن 
طرف. بامدادی برخاستم مرا چیزی فرو گرفت که از همه خلاص شدم.» فرمودند که: 
«این سخن را چند بار از خدمت سید شنیدم» هر بار که می‌شنیدم متغیر می‌شد و 
قطرات اشک از چشم او می‌جست. معلوم شد که ان سخن در ان وقت که ان عزیز 
فرموده بوده. در وی تاثیر بسیار کرده بوده است.» 

در تاریخ سنۀ ثلاثین و ثمانمائه. پادشاه وقت رادر جامع هرات شخصی زخمی زد. چنان 
معلوم شد که وی را در لنگر خدمت سید خانه‌ای مقفل بوده. به توهم آن که مگر آن 
به وقوف وی بوده از شهر عذر خواستند. به جانب بلخ و سمرقند رفت و از آنجا 
مراجعت کرد و در خرچرد جام متوطن شد و در سنۀ سبع و ٿلاثین از دنیا برفت و قبر 
وی انجاست., رحمه الله تعالی. 


2- حکیم سنایی غزنوی» قدس الله تعالی روحه 
کنیت و نام وی ابوالمجد مَجدود بن آدم است. وی با پدر شیخ رضی الڈین على لالا 


إبناعم e‏ از کبرای شعرای طايفة صوفیه است و سخنان وی را به استشهاد در 
مصنفات خود آورده‌اند. و کتاب حديقة الحقيقه بر كمال وی در شعر 9 بيان اذواق و 


355 


e E CSE OS 
وھ و وی او ودک وان وکود وکو کن در فل وان ری‎ 
ن اا ا کی ات و وسا رک وی ود‎ 
که بود فی رفت 0ا بذ عرض :ز سان به در گلخنی رسید که یکی از مجذوبان از حد‎ 
تکلیف بیرون رفته که مشهور بود به لای خوار, زیرا که پیوسته لای شراب خوردی در‎ 
خود می‌گفت: «پر کن قدحی به کوری محمودک‎ e E انجا بود.‎ 

¿ تا بخورم!» ساقی گفت: «محمود مردی غازی است و پادشاه اسلام.» 

فت و مردکی ناخشنود ‏ است. آنچه در تحت حکم وی درآمده است در حیز ضبط 
نیاورده» می‌رود تا مملکت دیگر گیرد.» یک قدح گرفت و بخورد. بازگفت: «پرکن 
قدحی دیگر , به کوی سناییک شاعر!» ساقی گفت: «سنایی مردی فاضل و لطيف طبع 
است.» گفت: «اگر وی لطیف طبع بودی به کاری مشغول بودی که وی را به کاری 
آمدی. گزافی چند در کاغذی نوشته که به هیچ کار وی نمی‌آید و نمی‌داند که وی را 
برای چه کار آفریده‌اند.» سنایی چون آن را لشىنید» خال بز وی متغیر شد و به تننیه آن 
لای خوار از مستی غفلت هشیار شدو پای ډړ راه نهاد و به سلوک مشغول شد. 
در سخنان مولانا جلال الدین رومی قدذس الله تعالی سژه مذکور است که خواجه 
حکیم سنایی در وقتی که محتضر بود در زیر زبان چیزی می‌گفت. حاضران گوش به 
پیش دهانش بردند این بیت می‌خواند که: 

بازگشتم زانچه گفتم زان که نیست در سخن معنی و در معنی سخن 


عزیزی این را شنید. گفت: «عجب حالی است که در وقت بازگشتن از سخن نیز به 
سخن مشغول بوده است.» 

وی همواره منزوی و منقطع می‌بوده و از مخالطت اهل دنیا مُعرض؛ یکی از ارباب 
جاه و جلال را عزیمت آن بوده که به ملازمت و زبارت وی رود. شیخ مکتوبی به وی 
توشته»فشتهل :بر تى لطايف وا از ان جفله آن 

این داعی را عقل و روج ډر پیش خدمت است ولیکن بنیة ضعیف دارم که طاقت تفقد 
و قوت تعهد ندارد. إن المُلوک إذا دَحَلوا قَرَيَة يه أفْسَدّوها(34/نمل) . کلاتة مندرس چه 
N CU N DL‏ 
داند که هر بار که سراپردۀ حشمت ایشان در این خطة مختصر زدند. حاجت امده 
است این ضعیف منزوی را رخت عافیت به عَرّب خانة غولان بردن و بضاعت قناعت 
را به همراهان خضر و الیاس سپردن. اکنون به بزرگیی که ذوالفضل الکبیر با آن بزرگ 
دین و دنیا کرده است که گوشة دل این گوشه گرفته را به تففٌد سایس خود خراب 
نکند که جسم حقیر این بنده نه سزای چشم قریر خداوندی است. 

و من مقولاته» قڈس سژه: 


بس که شنیدی صفت روم و چين خیز و بیا ملک سنایی ببین 

تاهمه دل بینی بی حرص وبخل تاهمه جان بینی بی کبر و کین 

پای نه و چرخ به زیر قدم اع و و واک هر ر کن 

زرنه و کان ملکی زیر دست جونه و اسب فلکی زیر زین 

واا ا 

جهان برمثال مرداری است کرکسان اندر او هزار هزار 
kxxXxxX‏ 


باهمه خلق جهان, گرچه از آن بیشتر گمره و کمتر برهند 


356 


رباعیات: 
دلها همه آب گشت و جانها همه خون تا چیست حقیقت از پس پرده درون 
ای با علمت خرد رد و گردون دون از تو دو جهان پر و تو از هر دو برون 
قايم که خودی, از آن شب و روز بیمت ز سّموم است و امیدت به 
ق 8 نررر يم 
با مايه از اب و اتش باشد بیم چون سايه شدی ترا چه جیحون چه 


بر سین سریر سر سياه امد عشق جحيم : 

بر کاف کمال کل کلاه امد عشق بر میم ملوک ملک ماه امد عشق 
مردی که به راه عشق جان فرساید با این همه یک قدم ز راه امد عشق 
عاشق به ره عشق چنان می‌باید بايد که بدون یار خود نگراید 


ای نیست شده ذات تو در پردۀ کز دوزخ و از بهشت یادش نايد 
مردانه کنون, چو عاشقان می گرد در کفر گرد و گرد سرمست 
دردست دوکر و کر ون وا وه هوین 
ای من به تو زنده همچو مردم به سردی همه از برای من داری بس! 
Kar‏ ۹ در بر نگذارمش که سازد موسي 


ر ی زنهار به هیچ آبی آلوده مگرد 
ور دیده نگه کند به دیدار کسی کز درا کشک اد و از دورج رد 


چون چهرۀ تو زکوی ما شد پر گرد وای دل ز دلی بگرد و خون خون 
اندر ره عاشقی چنان بايد مرد شو 8 

ای عقل اگر چند شریفی دون شو بی چشم درای و بی زبان بیرون شو 
در یردة ان تکار دیکر کون شو سودای ترا عقل مجرد محمل 
ای عشق تراروح مقدڈس منزل از دست غمت دست به سرپای به 


ساح جهان معرفت, یعنى دل گل 


کنوزالاولیاء نام نهاده. بسی معارف 9 حقايق 9 لطابف و دقايق در انجا درح کرده 9 


اولش این است: 
طلب ای عاشقان خوش رفتار طرب ای نیکوان شیرین کار 
تاکی از خانه؟ هین ره صحرا تاکی از کعبه؟ هین در خمُار 
در جهان شاهدی و مافارغ؟ در قدح جرعه‌ای و ما هشیار؟ 
زین سپس دست ما و دامن دوست زین سپس كوش ماو حلقة يار 


و وی را ورای حديقة الحقیقه سه کتاب مثنوی دیگر است هم بر وزن حدیقه. اما 
مکضر و ا رفاست ار انات 
ای به پرواز بر پریده بلند خویشتن را رها شممرده زبند 
باز پر سوی لایجوز و يجوز ر ا صورت است هنوز 


تاریخ تمامی حدیقه. چنانچه خود به نظم آورده سنۀ مس و عشرین و خمسمائه بوده 


357 


573- شىخ فریدالڈين عطار نیسابوری» قدس الله تعالى سره 
وی مرید شيخ مجدالڈين بغدادی است. در دیباچة كتاب تذكرة الأولياء که به وی 
منسوب ا می‌گوید که: «یک روز پیش امام مجدالڈین بغدادی درآمدم. وی را ديدم 
اة انيا عليه السام كه علماء اتی کانبیاء بنی اسرائیل. پس گفت: اا E‏ 
که دوش گفته بودم: خداوندا! کار تو به علت نیست, مرا از این قوم گردان یا از 
تظار کان این قوم کرداںن .کے کشم دیگر .زا ظطاقت دارم هی گری یود که فستکخات 
باشد.» 

و بعضی گفته‌اند که وی اویسی بوده است. در سخنان مولانا جلال الذين رومی قڈس 
سژه مذکور است که نور منصور بعد از صد و پنجاه سال بر روح فرید الڈین 

تجلىی کرد و مربی او شتد. 

گویند سبب توبة وی آن بود که روزی دړ دکان عطاری مشغول و مشعوف معامله بود. 
درویشی به انجا رسید و چند بار شیءٌ > وی به درویش نپرداخت» درویش 
گفت: «ای خواجه! تو چگونه خواهی مرد؟» عطار گفت: «چنان که تو خواهی مرد.“» 
درویش گفت: «تو همچون من می‌تواني مرد؟» عطار گفت: «بلی.» درویش کاسه‌ای 
چوبین داشت زیر سر نهاد و گفت: الل و 0 عطار را حال متغیر شد و 
دکان بر هم زد و به این طریق درامد. 

و گفته‌اند که مولانا جلال الڈین رومی در وقت رفتن از بلح و رسیدن به نسابور به 
صحبت وی در حال کبر سن رسیده است و کتاب اسرارنامه به وی داده و وی دایماً آن 
را با خود می‌داشته و در بيان حقایق و معارف اقتدا به وی دارد. چنانکه می‌گوید: 


د عطار گ ت مولانا شربت از دست شمس بودش توش 
و در موضعی دیگر گفته: 9 
عطار روح بود و سنایی دو چشم او ما از پی سنایی و عطار آامدیيم 


و ان قدر اسرار توحید و حقایق اذواق و مواجید که در مثنویات و غزلیات وی انراج 
یافته, در سخنان هیچ یک از این طایفه یافت نمی‌شود. جزاءالله سبحانه عن الطالبین 
المشتاقين خيرالجزاء. 
ورهن انفاسه الشيقة: 

ای روی درکشیده به بازار آامده خلقی بدین طلسم گرفتار آمده 


و این قصیده بیست بیت زیادت است, و بعضی از اهالی آن را شرحی نیکو نوشته‌اند و 
در شرح این بیت چنین مذکور شده که: یعنی ای انکه روی خودرا که نور ظاهروجود 
ست به روی پوش تعينات و صور درکشیده و پوشیده. به بازار ظهور امده‌ای. تله 
بدین طلسم صور که بر روی این گنج مخفی کشیده‌ای» به واسطة کثرت تعینات 
مختلفه و آثار متباینه گرفتار بعد و هجران و غفلت و پندار غیریت گشته. يا خود به 
واسطة سرایت پرتو جمال ان روی در روی پوش مظاهر و صور جمیله گرفتار بلای 
عشق و محنت محبت گشته. بعضی عاشق معنی و بعضی عاشق صورت. 

تویی معنی و بیرون تو اسم است تویی گنج و همه عالم طلسم است 


و عشاق به وهم خود از معشوق دورافتاده‌اند و نمی‌دانند که عاشق کیستند. و 
دلربای ایشا ان چیست! 


و بر این دستور تمام این قصیده را شرح کرده است, و از جهت اختصار , بر اين اقتصار 


358 


افتاد. 
و حضرت شيخ در تاریخ سنة سیع و عشرین و ستمائه بر دست کفار شهادت یافته و 
سڻ مبارک و در آن وقت می‌گویند که صد و چهارده سال بوده و قبر وی در نشابور 


است. رحمه 


4- شيخ مُشرف الڈين مصلح بن عبدالله الشعدی الشیرازى. 
از أفاضل صوفیّه بود و از مجاوران بقعة شریف شيخ ابوعبدالله خفيف, قڈس الله 
تعالی سژه. از علوم بهره‌ای تمام داشته و از آداب نصیبی کامل. سفر بسیار کرده 
است و اقالیم را گشته و بارها به سفر حج پیاده رفته و به بتخانۀ سومنات درآمده بود 
SS e eS N es‏ 
ات ال ی زم و و ا رک کی و درا وة 
و گفته‌اند که وی در بیت المقدس و بلاد شام مدتی مدید سقایی می‌کرد و آب به مردم 
و کر لر و و او لافطال رات 
گردانید. 
وقتی وی را با یکی از اکابر ادات و اشراف فی الجمله گفت و گویی واقع شد. آن 
شریف حضرت رسالت را صلی الله عليه و سلم به خواب دید وی را عتاب کرد چون 
بیدار شد پیش شیخ امد و عذرخواهی نمود و استرضای وی کرد. _ ۴ 
یکی از مشایخ منکر وی بود شبی درواقعه چنان دید که: «درهای اسمان گشاده شد. 
است که بیتی گفته که قبول حضرت حقٌ سبحانه و تعالی افتاده و ان بیت این است: 
برگ درختان سبز در نظر هوشیار a a‏ 
رگ ار« 


آن عزیز چون از واقعه درآمد. هم در شب به در زاوی شيخ سعدی رفت که وی را 
ا دید که چراغی افروخته و با خود زمزمه‌آای می‌کند. چون گوش کشید. 
NSS TALES SE SEES NESS e 5‏ 


5- شيخ فخرالڈين ابراهيم» المشتهر بالعراقى» قدس الله 
0 روحه 

وی صاحب کتاب لمعات است و ديوان شعر وی مشهور است. از نواحی همدان است. 
در صغر سن حفظ قرآن کرده بود و به غایت خوش می‌خوانده؛ چنانکه همه اهل 
همدان شيفتة اواز وی بوده‌اند. و بعد از آن به تحصیيل علوم اشتغال نموده» چنانکه 
گویند در سن هفده سالگی در بعض مدارس مشهورة همدان به افادت نشول بوده. 
روزی جمعی قلندران به همدان رسیدند. وبا ایشان پسری صاحب جمال و بر وی 
مشرب عشق غالب چون آن پسر را دید گرفتار شد. مادام که در همدان بودند با 
ايشان بود. چون از همدان سفر کردند و چند روز برآمد, بی طاقت شد در عقب 
ایشان برفت. چون به ایشان رسید. به رنگ ایشان تراد و هطزاه ایشان. به هندوسشتان 
افتاد و در شهر مولتان به صحبت شيخ بهاءالڈین زکریا رسید. 
گویند چون شیخ وی را در خلوت نشاند و از چلة وی یک دهه گذشت, وی را وجدی 
رسید و حالی بر وی مستولی شد این غزل را گفت که: 

نخستین باده کاندر جام کردند ز چشم مستت ساقی وام کردند 


359 


خلاف طریقة شيخ دانستند چه طریقة ایشان در خلوت جز اشتغال به ذکر یا مراقبه؛ 
امری دیگر نمی‌باشد آنرا بر سبیل انکار به سمع شیخ رسانیدند. شيخ فرمود که: «شما 
را از اینها منع است, او را منع نيست.» چون روزی چند برآمد. یکی از مقربان شیخ را 
گذر بر خرابات افتاد شنید که آن غزل را خراباتیان با چنگ و چَّغانه می‌گفتند. پیش 
شيخ آمد و صورت حال را بازنمود و گفت: «باقی شيخ حاکم‌اند.» شيخ سؤال کرد که: 
«چه شنیدی؟ بازگو!» چون بدین بیت رسید 

چو خود کردند راز خویشتن فاش کرای راا چرابد نام کردند؟ 


شيخ فرمود که: ار او ھاو ا رکا و ی ر دلوت هراي امد و کت 
«عراقی مناجات در خرابات می‌کنی؟ بیرون ای! » بیرون آمد و سر در قدم شيخ نهاد. 
شیخ به دست مبارک خود سر او را از خاک برداشت و دیگړر وی را به خلوت نگذاشت 
و خرقه از تن مبارک خود کشید و در وی پوشانید و بعد از آن فرزند خود را به عقد 
نکاح وی دراورد. و وی را از فرزند شیخ پسری امد وی را کبیر الین لقب کردند. 
بیست و پنج سال در خدمت شيخ بود. چون شیخ را وفات نزدیک رسید, وی را بخواند 
و خلیفة خود ساخت و به جوار رحمت حق پیوست. 
چون دیگران التفات شیخ را نسبت به وی مشاهده کردند. عرق حسد در ایشان بجنبید. 
به پادشاه وقت رسانیدند که اکثر اوقات وی به شعر می‌گذرد و صحبت وی همه با 
جوانان صاحب جمال است, وی را استحقاق خلافت شيخ نیست. چون شيخ عراقی آن 
رادانست. عزیمت زیارت حرمین شریفین زادهما الله شرفاً کرد و بعد از زیارت به 
جانب روم رفت به صحبت شيخ صدرالڈین قونیوی قذس سژه و از وی تربیت یافت. 
جماعتی فصوص می‌خواندند, استماع کرد و در اثنای استماع ان لمعات را نوشت,. 
چون تمام کرد, به نظر شيخ اورد. شیخ ان را بپسندید و تحسین فرمود. 
معین الین پروانه؛ از امرای روم مرید و معتقد شیخ عراقی بود به جهت شيخ در 
توقات خانقاهی ساخت و هر روز به ملازمت شیخ می‌آمد. روزی به خدمت شیخ آمد و 
فلقی زر شر اة اور و نه نیازمندی تمام گفت که: مارا هھ کار تھی د رها 
و التفاتی نمی‌نماید؟» شيخ بخندید و گفت: «ای امیر! ما را به زر نتوان فریفتن 
بفرست و حسن قوال را به ما رسان!» و این حسن قوال در جمال ار وور 
حسن صوت بی نظیر و جمعی گرفتار وی بودند و در حضور و غیبت هوادار وی. چون 
امیر تعلق خاطر شیخ را به وی دریافت, فی الحال کسی به طلب وی فرستاد. بعد از 
غوغای عاشقان و دفع مزاحمت ایشان وی را آوردند. شیخ با امیر و سایر اکابر 
استقبال وی کردند. چون نزدیک رسیدند. شیخ پیش رفت و بر وی سلام گفت و کنار 
گرفت. آنگه شربت خواست و وی را با یاران وی به دست خود شربت داد و از آنجا به 
خانقاه شيخ رفتند و صحبتها داشتند و سماعها کردند و خدمت شيخ در آن وقت غزلها 
گفت و از آن جمله این غزل است: 

ساز طرب عشق که داند که چه ساز کز زخمۀ او ته فلک اندر تک وتاز 


و بعد از مدتی حسن قوال اجازت خواست و به مقام خود مراجعت کرد. 

گویند روزی امیر معین الڈین به طرف ميدان می‌گذشت. دید که شیخ چوگان در دست 
ميان کودکان ایستاده. امیر با شیخ گفت: «ما از کدام طرف باشیم؟» شیخ گفت: «از 
ان طرف.» و اشارت به راه کرد. امیر روان شد و برفت. 

چون امير معين الین وفات یافت, خدمت شيخ از روم متوجه مصر شد و وی را با 
سلطان مصر ملاقات افتاد. سلطان مرید و معتقد وی شد و وی را شيخ الشيوخ مصر 
گردانید اما وی همچنان بی‌تکلف در بازارها گردیدی و گرد هنگامه‌ها طواف کردی. 
روزی در بازار کفشگران می‌گذشت, نظرش بر کفشگر پسری افتاد شیفتۀ وی شد. 
پیش رفت و سلام کرد و از کفشگر سؤال کرد که: «این پسر کیست؟» گفت: «پسر 


360 


من است.» شيخ به لبهای پسر اشارت کرد و گفت که: «ظلم نباشد که این چنین لب 
و دندانی با چرم خر مصاحب باشد.» کفشگر گفت: «ما مردم فقيريم و حرفة ما اين 
است. اگر چرم خر به دندان کیرد تان نیابد که به دندان گیرد .»> سؤال کرد که: «هر 
روز چه مقدار کار کند؟» گفت: «هر روز چهار درم.» شيخ فرمود که:«هر روز هشت 
درم بدهم. ) گو او دیگر این کار مکن!» شیخ هر روز برفتی و با اصحاب بر در دکان 
کفشگر بنشستی و فارغ البال در روی او نظر کردی و اشعار خواندی و گریستی. 
مدعیان این خبر به سلطان رسانیدند. از ایشان سؤال کرد که: «این پسر راء به شب 
یا به روز با خود می‌برد یا نه؟» گفتند: «نه.» گفت: «با وی در دکان خلوتی 
می‌سازد؟» گفتند: «.ai»‏ دوات و قلم خواست و بنوشت که هر روز پنج دینار کر 
وظيفة خادمان شيخ فخرالڈين عراقی بیفزایند. وق ا طا ا 
افتاد سلطان گفت: «چنین استماع افتاد که شیخ را در دکان کفشگری با پسري 
نظری افتاده است. محقری به جهت خرجی شیخ تعیین یافت. اگر شیخ خواهد آن پسر 
را به خانقاه برد.» شيخ گفت: «ما را مُنقاد او می‌باید بود. بر وی حکم نتوانیم کرد.» 
تعد از ان شح راا از فصر قزيحت شاف شد سلطان مصر به ملک الأمراء شام نوشت 
کة يا جملة علما و مشایخ و اکابر استقبال کنند. چون استقبال کزدند: ملک :الامرا را 
پسری ا Se‏ افتاد بی اختیار سر در قدم وی نهاد, 
پسر نیز سر در قدم شيخ نهاد. ملک الافرا نیرا تر موا فقت کرد: اهل دمشق را از 
آن انکاری در دل پیدا شد اما مجال نطق نداشتند۔ چون شیخ در دمشق مقام ساخت 
و نشش: ماه گذشت: قرزند او کبیر الڈین از مولتان یامد و هنی در حدمت یدرز به سر 
برد بعد از آن شیخ را عارضه‌ای پیدا شد در روز وفات پسر را با اصحاب بخواند و 
وصیتها فرمود و وداع کرد و این رباعی بگفت که: 

در سابقه چون قرار عالم دادند قاتا کته ره ور راد ادم دادن 

زان قاعده و قرار کان روز افتاد نه بیش به کس وعده و نی کم دادند 


در هشتم ذوالقعده. سنة تمان و ثمانين 9 ستمائه, از دنیا برفت 9 قبر وی در قفای 
مرقد شیخ محیی الڈین بن العربی است قڈس الله ټعالی روحهما در صالحبّة دمشق و 
قبر فرزند وی کبیر الڈین در پهلوی قبر وی؛ رحمه الله تعالی. 


6- امیر حسینی» رحمه الله تعالى 


نام وی حسین بن عالم بن ابی الحسین است. در اصل از کزیو است که دیهی است از 
نواحی غور. عالم بوده به علوم ظاهری و باطنی, و از کتاب وی» کنزالژموز, چنان 
متبادر می‌شود که وی مرید شيخ بهاءالڈین زکریا است بی واسطه و مشهور ميان 
مردم نیز چنین است. اما در بعض کتب نوشته چنین یافتم که وی مرید شيخ رکن 
الڈین ابوالفتح است,؛ و وی مرید پدړ خود شيخ صدرالڈین و وی مرید پدر خود شيخ 
بهاءالدڈین زکژزیای مولتانی. قذس الله تعالی ارواحهم. 

و وی را مصنفات بسیار است. بعضی منظوم چون کتاب کنزالژموز و زاد المسافرین و 
بعضی منثور چون كتاب نزهة الارواح, و رَوّح الأرواح» و صراط مستقيم و مراو ‏ _ 
رادیوان اشعار است به غایت لطيف و سؤالات منظوم که شيخ محمود جبستری از ان 
جواب گفته است و بنای کتاب گلشن راز بر آن است, رر نیز از ان وی است. 

گویند که سبب توبة وی آن E‏ رفته بود آهویی پیش رسید, 
خواست تا تیری بر وی افکند. آهو به وی نگریست و گفت: «حسینی :۰ ! تير بر ما 
می‌زنی؟ خدای تعالی ترا از برای معرفت و بندگی آفریده است, نه از برای این.» و 
غایب شد. آتش طلب از نهاد وی شعله برآورد. از هرچه داشت بیرون آمد و با جماعتی 
جوالقیان همراه به مولتان رفت. شیخ ركن الڈين آن جماعت را ضيافت کرد و چون 
شب شد حضرت رسالت را صلی الله علیه و سلّم به خواب دید که گفت: «فرزند مرا 
از میان این جماعت بیرون آور و به کار مشغول کن!» روز دیگر شيخ ركن الین با 


361 


ایشان گفت که: «در ميان شما سید کیست؟» اشارت به امیر حسینی کردند. وی را از 
مان ایان ترون اور دو ریت کرد ۲ا به مقامات عالیه رید پس اجارت فراجعب 


به خراسان داد. به هرات 


ن آامد. همة اهل هرات مرید و معتقد وی بودند. 


در سادس عشر شؤال. سن ثمان ,عشر و سبعمائه از دنیا برهت و قبر وی در مَصَْرَخ 
کرات است یوون گن موار ولل ی جر ان رض الله علي عه 


7 ای ا ن الل ال رکه 
چنین استماع افتاده که وی از جملة اصحاب شيخ اوحدالڈین کرمانی است قدڈس سره 
چنانکه این نسبت مُنبئ از ان است و وی را دیوان شعر است در غایت لطافت و 
عذوبت و ترجیعاتی مشتمل بر حقایق و معارف و مثنویی بر وزن و اسلوب حدیقة 
شيخ سنایی,؛ جام جم نام. در انجا بسی لطایف درج کرده است, و از ان مثنوی است 


این ابیات 
اوحدی شصت سال سختی دید 


تادل من به دوست پیوسته است 


تاشبی روی نیک بختی دید 
باز کن دیده كاين به بازی بيست 
تتا فلک وار دده وز 5 ا 
چون نه از بهر له داشته‌ام 
وز درون خلوتی است بایارم 
ره ندارد کسی به خلوت من 
سورها کر سر من بسته است 


و وی قصیدۂ رايیْة حکیم سنایی را جوابی نیکو گفته است, و عدد ابیات آن صدو 


شصت خواهد بود و ففخ ان اين ابیات است: 


سر پیون د ما ندارد يار 

کار ما با یکی است در همه شهر 
و در تاریخ اتمام جام جم گفته است: 

EE‏ برگرفتم فال 


چون توان شد زبخت برخوردار؟ 
وان یکی تن نمی‌دهد در کار 
در سماعم به صوت ان مزمار 


هفتصد رفته بود و سی و سه سال 
عقد کردم به نام اين سرور 


8-- افضل الذين بديل الحقايقى الخاقانى» رحمه الله تعالى 
هرچند وی شاگرد فلکی شاعر است و به شعر شهرت تمام یافته است» چنین گویند 
که وی را ورای طور شعر طور دیگر بوده است که شعر در جنب آن گم بوده. چنانکه 


حضرت مولوی قڈس سره گفته است: 
شعر چه باشد بر من تا که زنم لاف 


از او 


صورت من همه او شد صفت من 


ا د فان 


نزنم هیچ دری تام نگویند آن کیست 


gd 


ڪڪ ڪڪ 


و در محل دیگر می‌گوید: 


ERS‏ برد به دست نچ نخست هستی ما را ز 
رو ا زان که نگنجد در او زحمت ما و شما 


ا ا ران ون ار اه وار ا وی ان دک ویر ار مرب 
صافی صوفيان قدس الله تعالی اسراړهم شربی تمام بوده است. 

وی در زمان خلافت المُستضئی بنورالله بوده و در قصیده‌ای عربی که در مدح بغداد 
ف گفته؛ ذکر وی کرده و توفی المستضى سنة خمس و تسعین و خمسمائه. 

وی نیز قصیدۂ راییة حکیم سنایی را جواب گفته است و عدد ابیات آن از صد و هشتاد 
گذشته وان را سه مطلع نهاده. مطلع اولش اين است: 


الخ اليح كا كار * ال ار ال ار اتبا 

کاری از روشنی چو اب خزان یاری از خوشدمی چو باد بهار 
و در آخر قصیيده می‌گوید: 

از در هه ةة TE‏ کعبه بر lS‏ ا 


زد قفات ہک را قفایی نیک فار القيس را قدا ز کار 


س 
9طى رجه الله اة 
وی را از علوم ظاهری و مصطلحات رسمی بهرۀ تمام بوده است. اما از همه دست 
بازداشته بوده است و روی درحضرت حق سبحانه و تعالی اورده؛ چنانکه می گويد؛ 
هرچه هست از دقیقه‌های نجوم با یکایک نهفته‌های علوم 
خواندم و سے هر ورق جستم چون ترا یافتم ورق شستم 
همه را روی در خدا ديدم وان خدابر همه ترا ديدم 


عفر کرانهاته: زا از اول تا اخر به قناعت و تقوى :و عزلت و انژوا گذزانتدة است, هرگز 
چون ساير شعرا از غلبة حرص و هوی ملازمت ارباب دنيا نکرده. بلکه سلاطین روزگار 
به وی تبرک می‌جسته‌اند. چنانکه می کون 


جور ا و ا ون به در کس نرفتم از در تو 
همه را بر درم فرستادی من نمی‌خواس تم تو می‌دادی 
چون که بتر درگة تو ؟ بير زانچه تز مید تی اسه دتم کیر 


مثنویهای پنجگانة وی که به پنچ گنج اشتهار یافته است. اکثر آنها به استدعای سلاطین 
روز گار واقع شىده» امیدواری ان را که نام ایشان به واسطة نظم وی بر صفحة زوزگار 
بماند استدعا می‌نموده‌اند. ° 9 اکثر آنهاء اگرچه به حسب صورت افسانه است. اما از 
روی حقیقت کشف حقایق ق و بیان معارف را بهانه است. یک جا در بیان ان معنی که 
صوفيه گفته‌اند که: و وصال و مشتاقان جمال حضرت حق را دلیل وجود او هم 
وجود اوست. وبرهان شهود او هم شهود او» می‌گوید: 

پزوهنده را ياوە‌زان تد کلید كز اندازة خویشتن در تو دید 

کزتودرتونظاره کند ورقهای بيه وده پاره 1 


363 


و جای دیگر در همین معنی می‌گوید: ر 
عقل آبله پای و کوی تاریک وان گاه رهی چو موی باریک 
از درتوبصر فروزد گر پای درون نهد بسوزد 


و یک جا در ترغیب و تحریص بر اعراض از ماسوای حق سبحانه و اقبال بر توجه به 
E‏ 


روبه از ان رست که پردان‌تر است 
E‏ خود نپرستی و خدا را شوی 


جهد دز ان کن کة وفازا شوئ 


تاریخ اتمام اسکندرنامه که آخرین کتابهای وی است, سنۀ اثنتین و تسعین و خمسمائه 
بوده است و عمر وی در آن وقت از شصت گذشته بوده. رحمه الله سبحانه. 


580- خسرو دهلوی» رحمه الله تعالىی 
اقب و تمن ادن آنه دروت ار امراف فة لان وو که ار اراک واخ 
بلخ‌اند. وی بعد از وفات سلطان مبارک شاه حَلّجی به خدمت و ملازمت شیخ نظام 
الڈین اولیا پیوست و ریاضات و مجاهدات پیش گرفت. گویند که چهل سال صوم دهر 
داشت و گویند که به همراهی شيخ خود شيخ نظام الین به طریق طئ ارض حج 
گزارده است. و پنج بار حضرت رسالت را صلی الله عليه و سلم در خواب دیده است 
تة هات شح تطام الان حك حفر را عليه الام درافتة اهت وار وق 
O O O‏ خضر عليه السلام فرمود 
SS‏ خاطر شکسته به خدمت شيخ نظام الدین 
آمده است 9 صورت حال بازنموده. 
شيخ نظام الین آب دهان خود در دهان وی انداخته است و برکات آن ظاهر شده. 
چنانکه نودونه کتاب تصنیف کرده است و می‌گویند که در بعض مصنفات خود نوشته 
است که: «اشعار من از پانصد هزار کمتر است و از چهارصد هزار بیشتر.» و 
می‌گویند که شیخ سعدی را در ایام جوانی دریافته بوده و به آن افتخار می‌کرده. 
وی را از مشرب عشق و محبت چاشنیی تمام بوده است, چنانچه در سخنان وی ظاهر 
است, و صاحب سماع و وجد و حال بوده است. شيخ نظام الذين می‌گفته که:« در 
قیامت هر کسی به چیزی فخر کند. فخر من به سوز سینۀ این ترک الله یعنی خسرو, 
خواهد بود.» 
وھ کفته که وکن در اط من فاد که خرو تم افر ا سک جه بود اکر امه 
نام فقرا بودی که در حشر مرا ر به آن نام خواندندی. N OT‏ 
عرضه داشت کردم فرمود که: به وقت صالح برای تو نامی خواسته شود.» خسرو 
فراقت این :معغتی می تود تا آن که زوری نھ گفته که «بر من چنین مکشوف شد که 
ترادر قیامت محمد کاسه لیس خوانند. 
وی شب جمعه فوت شده است, در سنۀ خمس و عشرین و سبعمائه و مدت عمر وی 
قادو ا ل اک و ر 


1- حسن دهلوی.» رحمه الله تعالی 


لقب و نسبت وی نجم الڈين حسن بن علاء السُجزى است. وی کاتب و مرید شيخ 
نظام الذين اولیا بوده؛ به اوصاف و اخلاق مرضيه مٹصف بوده است. 

صاحب تاریخ هند گوید که: «در مکارم اخلاق و در لطافت و ظرافت مجالس و 
استقامت عقل و روش صوفیه و لزوم قناعت و اعتقاد پاکیزه و در تجرد و تفرد از 


364 


علایق دنیوی و خوش بودن و خوش گذرانیدن بی اسباب صوری؛ همچون اویی کمتر 
دیده‌ام و چنان شیرین مجلس و مؤڈب و مهڈب بودکه راحتی که از مجالست وی 
می‌یافتم از مجالست هیچ کس نمی‌یافتم.» 

و هم صاحب تاریخ گوید که: «سالها مرا با امیر خسرو و امیر حسن توڈد و یگانگی 
بود نه نه ایشان بی صحبت من توانستندی بود و نه من بی صحبت ایشان. و به واسطة 
من ميان هر دو استاد چنان رابطة محبت و وداد استحکام يافته بود که به خانه‌های 
یکدیگر آمد شد کردندی.» 

و ووی وید که کار لادی کا افر جسن را ج نظام الان مود افاس 
متبڑكة شيخ را که در مجالس صحبت شنیده بود در چند جلد جمع کرده است و آن را 
فراید الفوايد نام نهاده و در این روز گار در این ديار دستور ارباب ارادت شده.» 

و وی را آن؛ دواوین متعدد و صحایف نثر و مثنویات بسیار است. 


فمن ربا 
دارم ل غمین بیامرز و مپرس صد واقعه در کمین بیامرز و مپرس 
شرمنده شوم اگر بپرسی عملم ای اکرم اکرمین بیامرز و مپرس 
و منها ایضاً: 
یک حرف تو چل صباح عالم را نور یک حرف تو هشت خلد را ماية حور 


حرف سیمین چهل ولی را دستور زان چار چهار رکن عالم معمور 


2- شيخ کمال حُجَّندی.» رحمه الله تعالی 
وی نشار بزرک بوده است و اشتغال وی به شعر وتکلف در آن ستر و تلبس را بوده 
باشد, بلکه می‌شاید که برای ان بوده باشد که ظاهر مغلوب باطن نشود و از رعایت 
ر عبودیت باز نماند, ان خود می گوید:_, 


لی ا لواو ت ر ناضات و مجاهدات ول می نودم حدمت خو اده he‏ أدامَ الله 
بقاتّه می‌فرمودند که: «وی چندگاه در شاش می‌بوده است. والد من می‌گفت که: وی 
در ان مدت که آنجا بود حیوانۍ نمی‌خورد. یک بار از وی التماس کردیم که: چه شود 
که طعامی که در آن گوشت باشد خورده شود؟ مرا گاوی بود به غایت خوب و فربه. 
خدمت شیخ بر وجه طیبت فرمود که: هرگاه که تو گاو خود را بکشی ما گوشت 
بخوریم. من بی آن که وی را وقوف باشد, گاو را بکشتم و از آن طعامی مهیا ساختم. 
به جهت خاطر فن :از ان گوشت چوزد > 

در زاویهای که در تبریز داشته خلوتی بوده است که شب در آنجا به سر می‌برده و 
کسی دیگ نجا کم می‌رسیده. چون بعد از وفات وی آن را دیده‌اند. غير از بوریایی که 
بر آنا مته ا مناحفته و سکف که زمر سرهیتهاده چیزی درگ افد 

خدمت شيخ زین الاين جواقن رجهه الله ى هة است که: «در وقت ز تحصيل علوم 
ر و به این طریق دلالت می‌کرد و می‌گفت که: 
به نسبت ارادت مادرآی! من گفتم که: مرا نسبت به شما دغدغه‌ها در خاطر می‌گردد. 
گفت: بگوی که تا از ان جواب گویم. من هیچ نگفتم. اما در اواخر که به این طریق 
دز امدة ی مرادن ان گناد وو دا نی که وی راا مر تة از شاد که تنش وی کار توان 
کرد بوده است.» 

گویند در آن وقت که در سرای می‌بوده است» موضعی بوده است که در آن وقت که 
آب طغيان می‌کرده در آن موضع خرابی بسیار می‌کرده. چون وقت طغيان آب نزدیک 
0 آن قصّه را با وی گفته‌اند. فرموده است که: «امسال خيمة مرا در آن موضع 
بزنید!» خیمة وی را آنجا زده‌اند. در آنجا می‌بوده است. چندان که وقت طغیان آب 


365 


وفات وی در سنۀ ثلاث و ثمانمائه بوده و قبر وی در تبریز است و بر لوح قبر وی این 
بیت Es‏ 


کمال از کعبه رفتی بردريار هزارت آفرین مردانه رفتی 


وی مرید شیخ اسماعیل سیسی است که وی از اصحاب شيخ نورالڈین عبدالژحمان 
اسفرایني است. قڈس سژه. و می‌گویند که در بعض سیاحات به دیار مغرب رسیده 
LT‏ 
تن العربیئ» فس الله تعالى رجه قىزسدة افنت خرقه پوشيده. با شيخ كمال 
خجندی رحمه الله تعالی معاصر بوده وصحبت می‌داشته است. 
گویند در آن وقت که شبخ این مطلع گفته بوده است که: ‏ 
او ن این ك و دين 


چون به مولانا رسیده است. گفته که: «شیخ بسیار بزرگ است, چرا شعری بايد گفت 
که جز معنی مجازی محملی دیگر نداشته باشد؟» شیخ آن را شنیده است, از وی 
استدعای صحبت کرده و خود به طبخ قیام نموده و مولانا نیز در آن خدمت موافقت 
کرده. در آن اثنا شیخ آن مطلع را خوانده است و فرموده است که: «چشم عين 
است, پس می‌شاید که به لسان اشارت از عین قدیم که ذات است به آن تعبیر کنند و 
ارو جاخ اس ن کی اد ردک اقرا اسار کی کات کات رات امت 
دارند.» خدمت مولانا تواضع نموده است و انصاف داده. 

وقتی شيخ اسماعیل سیسی رحمه الله درویشان را در اربعین می‌نشانده. خدمت 
مولانا را نیز طلب داشته است. مولانا این غزل گفته است و به عرض رسانیده: 


مهنو تو دی دجم ز درات کدشتیه از جمله صفات از پی آن ذات 
OT SY‏ گذش تیم 
ړا ا 


با ما سکن از ھی و رابات چ ` 
ي 


ززز < ابم 
بی چون ماز سر کشف و کرامات 
أ ق نخ :ا گر جمله گالات تو انن گذ 


رژر تيم 
ات خوش باش کزین جمله کمالات 
اينها به حفقفیقفت همه اقات طریق‌اند کو ا نه 
فاا ن ورک که دود فنقرزق انوا ما در طلب از جملة آقات گذشتیم 


چون شيخ این غزل را شنيد. وقت وی خوش شد و استحسان نمود. خدمت مولانا در 
س صت مالکی ‏ وقات كرد 6 ت فع و ققانهاة رجه الله تعالن: 

4- شمس الین محمد الحافظ الشيرازى» رحمه الله تعالى 
وی لسان الغیب و ترجمان الاسرار است. بسا اسرار غیبیه و معانی حقیقیه که در 


کسوت صورت و لباس مجاز باز نموده است. هرچند معلوم نیست که وی دست 
ارادت پیری گرفته و در تصوف به یکی از این طایفه نسبت درست کرده. اما سخنان 


366 


وی چنان بر مشرب این طایفه واقع شده است که هیچ کس را آن اتفاق نیفتاده. 
یکی از عزیزان سلسلة خواجگان قڈش الله تغالی اسرارهم فرموده اسث که؛ «هیچ 
دیوان به از دیوان حافظ نیست اگر مرد صوفی باشد .« 

و چون اشعار وی از آن مشهورتر است که به ايراد احتیاج داشته باشد, لاجرم عنان 
قلم از آن مصروف فی گرد" 

وفات وی در سنة اثنتين و تسعین و سبعمائه بوده است. فة الله الى 


367 


في ذکر التساء العارفات الواصلات الى مراتب الرْجال 
صاحب فتوحات رحمه الله تعالی در باب هفتاد و سیم از فتوحات, بعد از آن که ذکر 
بعضی از طبقات رجال الله کرده است, می‌گوید: «و کل ما نذكُرٌه من هؤلاءِ الال 
سم الرّجال فقد يكون منهم التّساء. ولكن يغلب ذكرٌ الجال, قيل لبعضهم: كم 
ا قال: أربَعونَ نفساء فقيل له: لِمَ لاتقل أربعون رجلاً؟ فقال: قد يكون فيهم 
«K.S‏ 
و شخ انوقبذالزجخمان الشلمى.. ضاحت طبقات الفشايخ رجمه الله تغالى در كر 
احوال نسوةٌ عابدات و نساء عارفات على حده کتابی جمع کرده است و شرح احوال 
بسیاری, از ایشان در بیان آورده. 
قال بعضهم. 
ولو کان السا كَمَنْ دگڙنا لاف الا علي الخال 
فلا الأنيتُ ٿ لاشم الشمس عيب ولا ال ذكيز فخ زر هلال 


س 
5- رابعة عَدَوبّه» رحمها الله تعالى 

وی از اهل بصره بود. سفيان تۆرى رضی الله عنه از وی مسایل می‌پرسید و به وی 

می‌رفت و به موعظت و دعای وی رغبت می‌نمود. 

روزی سفیان تر وی درامد و دشت برآورد و گفت؛: «أللْهّمَ إڻي اسبلّک السّلامة !» رابعه 

بگریست. سفیان پرسید که: «چه می‌گریاند ترا؟» گفت: تو مرا ته هفرص رة 

درآوردی .» سفیان گفت: «چون؟» گفت: «ندانسته‌ای که سلامت ازدنیا در ترک او 

است. 9 تو به آن آلوده‌ای؟» 

رابعه گفته است که: «هر چیزی را ثمره‌ای است, و ثمرة معرفت روی به خدای تعالی 

آوردن است .« 

ووو ا ول و ای ن ا س الل 

سفیان کک ا ا ا 

کدام است؟» گفت: «آن که بداند که بنده از دنیا و آخرت غير وی را دوست 

نمی‌دارد.» 

روزی سفيان در پیش وی گفت: «واخُرناه!» گفت: «دروغ مگوی! اگر تو محزون بودی 

ترا زندگانی خوشگوار نبودی.» 

و هم وی گفته: «اندوه من از آن نیست که اندوهگینم. اندوه من از آن است که 

اندوهگین نیستم.» 


6- أبابة المُتَعبّدَة» رحمها الله تعالى 
وی از اهل بیت المقدس است. 
وی گفته است که: » من از خدای تعالی شرم می‌دارم که مرا به غير مشغول بیند.» 
e‏ «به جج می ‌روم. چون به آنجا رسم,. چه دعا کنم؟» گفت: «از 


خدای تعالی آن طلب که از تو خشنود شود و ترا به مقام خشنودان از خود برساند و 
ترا در ميان دوستان خود گمنام گرداند.» 


۳ 
7 مريم البَضْربّه» رحمها الله تعالى 

وی از اهل بصره است. در روزگار رابعه بوده و با وی صحبت داشته و خدمت وی 

کرده و بعد از رابعه نیز چندگاه زیسته و در محبت سخن گفتی و چون سخنان محبت 

شنیدی بیخود گشتی. و گویند که وی در مجلسی که از محبت سخن می‌گفتند حاضر 

شد رَهْره وی بدرید و هم در مجلس جان بداد. 


368 


وی گفته است که: «هرگز غم ڕوزی نخوردم و در طلب آن رنج نکشیدم تا این آیت 
شنیده‌ام که: وقي السّماءِ رزقکم وما توعَدونَ .(2/الڈاریات) .“ 


8“ ريحانة والهه» رحمها الله تعالى 
ار فتغیذات بضزه بوده است دز ايام صالح شى رخفه الله تعالى: 
این ابیات را بر پیش گریبان خود نوشته بوده است: ا 
آنت اسي و هتي وَسٌڙوري قد أبى القَلْبُ أن ُب واا 
E i E TT‏ لقاکا 


س 
09- مُعادَة العَدّوبه» رحمها الله تعالىی 
از اقران رابع عڌوبه است و با وی صحبت داشته. چهل سال روی خود به آسمان بالا 
نکرده و هرگز در روز چیزی نخورد ودر شب خواب نکرد. 
وی را گفتند که: «ضرر نشا ری ران ت قن خود فت «هیچ ضرر نمی‌رسانم. 
خواب شب را به روز انداخته‌ام؛ و خوردن روز را به شب.» 


0- عَفَبّْرة العابدة» رحمها الله تعالى 
وی از اهل بصره است و با مُعاذه عدویه صحبت داشته. چندان بگریست که چشم وی 
نابینا شد. کسی گفت که: «چه سخت است نابینايی ! « وی گفت: «محجوب بودن از 
خدای تعالی سختر است و کورئ دل از فهم مراد خدای تعالی در امرهای وی سختر و 
سختر.»> 


91- سغوانه» رحمها الله تعالی 
وی از عجم بود ور اناه می‌نشست . آواز حوبت داشت و به نغمات خوش وعظ 
می‌گفت و چیرزری می‌خواند زاهدان 9 عابدان و ارباب قلوب در مجلس وی حاضر 
می‌شدند. كانت من المجتهدات الخائفات الباكيات المبكيات. 
وی را گفتند: «می‌ترسیم که از بس گریه چشم تو نابینا شود.» گفت: «در دنیا کور 
شدن از گریة بسیار مرا دوستر است از کور شدن از عذاب الثار.» 
وی گفته است که: «چشمی که از لقای محبوب خود بازماند و به دیدار وی مشتاق 


باشد نے کزنه زر نیک نمی‌نماید .“« 
گویند چندان اندوه بر وی غلبه کرد که از نماز و عبادت باز ماند. در خواب کسی به وی 
آمڍٍ و گفت: ۵ 

آذری د اکت و اة أن الاح ةة فى اللخز شيا 


جى و قومى و صُومي الدَهُرَ ذائِبة فاثئما الذَؤْبٌ من فعل المُطيعينا 


به طاعت بازگشت و به این ابیات ترنم می‌کرد و می‌گریست. و زنان با وی 

فی ردد 

گویند که چون پیر شد. فضیل عیاض به وی آمد و طلب دعا کرد. گفت: «ای فضیل! 
ميان تو و خدای تعالی هیچ چیزی هست که اگر دعا کنم سبب اجابت شود؟» فضیل 
سَهقه‌ای بزد و بیخود بیفتاد. 


و۶ w‏ 
2 کُردټّه» رحمها الله تعالی 
از بصره یا از اهواز بود و خدمت سَعوانه می‌کرده است. 
وی گفته که: «شبی پیش سشعوانه بودم در خواب شدم. پای خود بر من زد و گفت: 


369 


ور ای کر ا دای ابا س ای کواب کور انه - 

وی را گفتند که: «از برکات صحبت شعوانه چه رسید ترا؟» گفت: «از ان وقت باز که 
به خدمت وی رسیدم, دنیا را دوست نداشتم و غم روزی نخوردم و هیچ کس از اهل 
دنیا در چشم من بزرگ ننمود از جهت طمع و هیچ یک از مسلمانان را خرد نشمردم.» 


3 حَفصه بنت سيرین» رحمها الله تعالى 


خواهر محمد سیرین بود ودر زهد و ورع چون برادرخود بود و وی را ایات و کرامات 
بوده است. 
وقت بودی که چراغ وی بمردی و خانة وی روشن بودی تا صباح. 


4“ رابعة شاميّه. رحمها الله تعالى 


وی زوجة احمد بن ابی الحواری بود. 
احمد بن ابی الجواری گوید که: احوال وی مختلف بود. گاهی بر وی عشق و محبت 
غلبه می‌کرد و گاهی انس و گاهی خوف. در حال غلبة محبت می‌گفت: 

ی او ول و ا و ما لسواة فى قلبي تصيب 


حبيبٌ غاب عن بَصَّري و شخصیى ولك عن هة wؤادیى‏ لا يَغيبُ 
و در حال انس می‌گفت: 
و لقد جَعَلآتک في الفمؤاد محدتي و بحت جشمى مَنٍْ راڌ جُلوسي 


فالجسم مى للجليس مؤانس E RET‏ 


N 
وزادی قلي ل لاأراة بلغي ایل راد أبکی آم لط ول قسافتي؟‎ 


ءِ 


اتخرفعى الار اغات الفتى قان رجائی فک :این مخافتی؟ 


و امد بن آنئ:الخۆازئ :زا میگفتة: لست خی جت الازواج انما اجک جت 
الإخوان.» 

و وقتی که طعامی پختی گفتی: «ای سیدی! بخور که این طعام پخته نشده است مگر 
به تسبیح.» 

احمد بن ابی الحوارى گفته است که: «روزی پیش وی طشتی بود. گفت: این طشت 
کردند» همان روز هارون الژشید مرده بود. 


5- حكيمة دمشقيّه» رحمها الله تعالى 
از سادات نسای شام بودي است و استاد رابعة شامیه است. 
SSS‏ «بر حکیمة دمشقیه درآمدم. وی 
بر مصحف قرآن می‌خواند, گفت: ای رابعه! شنیده‌ام که شوهر تو یعنی احمد بن ابی 
الحواری بر سر تو زنی دیگر می‌خواهد. فته" آری. گفت: وی چون قیئیشندذد نا ان 
E E‏ 
کت : N TT‏ 
وی.» رابعه گوید که: «از پیش وی بیرون آمدم و از اثر آن سحن تمایل کنان می‌رفتم 
وان ردان که دز آن: را پش .می امدندذ شوم می داشت که کان نیرند که فن 
مستم.» 


3/0 


6- ام حَسان» رحمها الله تعالى 
از زهاد اهل کوفه بوده است. سفیان توۆری به زیارت وی می‌رفته و بعضی گفته‌اند که 
وی را به زنی بخواست. 
سفیان گفته است که: «وقٹی بر وی درامدذم دز خان وی غير از نک پارو جضذر کهنه 
هیچ ندیدم۔ گفتم: اګر زقعه‌ای به پسزان عم تو نوشته شود رعایت حال تو می‌کنند 
وی گفت: ای سفیان! در چشم ودل من بیش از این بزرگتر بودی از این که اکنون 
دی من هرگ دتا وا سوال تھی کم .ار کسی که مالک آن است و قادر است بر آن 
و متصرف است. چون سؤال کنم از کسی که قادر نیست بر آن؟ ای سفیان! واللّه که 
من دوست نمی‌دارم که بر من وقتی گذرد که در آن وقت از خدای تعالی به غیر وی 
مشغول باشم.» سفیان از آن سخن بگریست. 


7- فطامة نیسابوریه» قدذدس سڙّها 

از قدمای نسای خراسان بود و از کبار عارفات. ابویزید بسطامی قڈس الله تعالی 
سژه بر وی ثنا گفته است و ذوالٹون مصری از وی سؤالها کرده در مکه مجاور بوده و 
گاهی به بیت المقدس مې‌رفت و باز به مکه مراجعت می‌کرد. به مکه در راه عمره در 
اة لات و شرن و مافن رکه از دتا 
روزی برای ذوالٹون چیزی فرستاد. ذوالٹون قبول نکرد و گفت: «در قبول کردن چیزی 
از نسوان مذلت است و نقصان .“ 
فاطمه گفت: «در دنیا هیچ صوفی از آن بهتر و بزرگتر نیست که سبب در ميان نبیند.» 
ابویزید گفته است که: «در عمر خود یک مرد و یک زن دیدم. آن زن فاطمة نيسابور به 
بود. از هیچ مقام وی را خبر نکردم که آن خبر وی را عیان نبود.» 
یکی از مشایخ ذوالتون را پرسید که: «که را بزرگتر دیدی از این طایفه؟» گفت: «زنی 
بود در مکه که وی را فاطمة نیسابوریه می‌گفتند. درٴقهم فغانی قران سخنان می كفت 
که مرا عجب می‌آمد.» 
وی ف نل کن الا ا عل ال وا حط فی کل ان و ا ل 
العا ون ال الا ال وای وال الا 
الإخلآأص.> 
و هم وی گفته: «الضادق و المثقی أليومَ فى بحرٍ تَطْطربٌ عليه أمواجُه. يدعو رَبّه 
ري نشال ربه الخلاص و النجاة .« 

وی گفته: «5 من غفل لله على الفضافدة فهو غارف ومن كمل على خشاهة 
الله ه ااه فهو الفخلص.» 


۳ 
8 رَبْنُوته» رحمها الله تعالی 

نام وی فاطمه است. خدمت ابوحمزه و جنید و نوری قدس الله تعالی ارواحهم کرده 

د. 

وی گفته است که: «روزی سرمای سخت بود. بر نوری درآمدم و گفتم: هیچ 

می‌خوری؟ گفت: آری. گفتم: چه چیز بیارم؟ گفت: نان و شیر. آوردم,. و پیش وی آتش 

کرده بودند و دست وی از خاکستر سياه شده بود. به هر جا از دست وی که 

فی شد :شا هی فته فی شد جون: ان :ا بدیدم»ء با خود گفتم: ا ار 

اولیائک! ما فیهم احدٌ نظیفٌ. پس از پیش وی بیرون رفتم, به جایی رسیدم. زنی در 
قن آونخت که اینجا یک رَرّمه جامه بود تو برده‌ای؛ و مرا پیش امیربرد. نوری آن را 

ا و وی را مرنجان که وی از اولیای خدای 

است, سبحانه. | مير گفت: من چه حیله کنم که خصم وی آن را ازوی می‌طلبد؟ ناگاه 

کنیزکی سياه پیدا شد و آن رَرّمه با وی و گفت: وي را بگذارید که رَرمه را يافتیم! ‏ 

پس نوری دست مرا بگرفت و از پیش امیر بیرون آورد و گفت: چرا گفتی: ما اوش 


3/1 


اولیائک و اأقذرهم؟ گفتم: توبه کردم از آنچه گفته بودم.» 


9- فاطمة البَردعيه» رحمها الله تعالی 
در اردبیل می‌بوده. قیل: «کانت من العارفات ,المتكلّماتِ بالشّطح.» 
فضت ار شان وی را ار قول سول صلی الله عله و ملم که ار خضرت ج 
سبحانه, حکایت کرده است که: «آتا جيس مَنْ دگرني.» سؤال کرد. ساعتی با آن 
سایل سخنان گفت, پس گفت: «إِنٌ الذکر أن تشهد ذکر المذکور لک مَعَ دوام ذِكرک 
له, فَفنی ذکژه فی ذکژه و ببّقی ذکژه لک حین لامکان و لازمان:» 


0 على روك افد ين خ وة ر خمها الله ا 
وی از اولاد اکابر بود و مال بسیار داشت. همه را پر فقرا نفقه کرد و با احمد در آنچه 
بود موافقت نمود. بایزید را و ابوحفص را قذس الله تعالی روحهما دیده بود واز بایزید 
سؤالات کرده بود. 
اوک کے اس کو خوت ران را روو کیو او ا ان و که 21 
على زوجة احمد خضرویه. را ديدم پس دانستم که حق سبحانه معرفت و شناخت 
خود را انجا که می‌خواهد می‌نهد.» 
بایزید قڈس سره گفته است: «هرکه تصوف ورزد بايد که به همتی ورزد چون همت 
ام علی: روج :احم خضرویه یا با حالی همون حال آی» 
ام علی گفته است که: «خدای تعالی خلق را به خود خواند به انواع لطف و نیکویی۔ 
اجابت نکردند. پس بر ایشان ریخت بلاهای گوناگون تا ایشان را به بلا به سوی خود باز 
گرداند. زیرا که ایشان را دوست می‌دارد.» 

و هم وی گفته است: «فوت حاجت آسان‌تر است از خواری کشیدن از برای آن .« 
زنی از اهل بلخ به وی آفة که «آمده‌ام که به خدای تعالی تقرب جويم به وسيلة 
خدمت تو.» مر او را گفت: «چرا به واسطة خدمت خدای تعالی به من تقرب 


نمی جویی؟» 


1“ آَم محمد والدة الشيخ ابى عبدالله بن خفيف» رحمها الله 
تعالی 

انتج فن :ا لادا ت الفا تات هرا مر خوة اتوعنداللة ن حف آن راه يجو جه فر 

حجاز رفت و مر او را مکاشفات و مجاهدات بسیار است. 

گویند که شيخ در عُشر اخیر رمضان إحیای شب می‌کرد تا شب قدر دریابد. به بام 

ترادو بوذ و نماز می‌کرد و والدۂ وی ام محمد در درون خانه متوجه حق سبحانه 

نشته بود ناگاه انوار شب قدر بر وی ظاهر شدن گرفت. آواز داد که: «ای محمد! 

ای فرزند! آنچه واا می‌طلبی اینجاست .» شيخ فرود أقد وان انوار را دید و در 

قدم والده افتاد. و بعد از آن شیخ می‌گفت که: «از آن وقت باز قدر والدة خود 

دانستم .“ 


2- فاطمة بنت ابی بكر الكتانى» رحمها الله تعالى 
وی در مجلس سَمّنون مُحِبٌ, وقتی که از محبت سخن می‌گفت جان بداد و با وی سه 
نفر دیگر از مردان جان بدادند. 
3- فِصّة» رحمها الله تعالى 
فخ انو الس جالفى ر خمه الله كه اسك كه قد ال رن از الحا ت در خض 


ديهها. مرا داعیة زیارت وی شد از برای اطلاع بر کرامتی که ازوی شهرت گرفته بود 
وان زن را فقطه می خواندند چون په ان دنه که ان ڙن انجا بود رسیدیم» حکایت کردند 


37/2 


که گوسفندی دارد که از وی شیر و عسل می‌دوشد. ما قدحی نو بخریدیم و بیامدیم 
پیش آن زن؛ و بر وی سلام کردیم. ن فده مئ‌خواهیم که سیم .انچ می گویتد از 
گوسفند 

گوسفند را اضر اور بدوشیدیم دز آن فدح و ساشامنديم شير نود وعشښل: از قصة 
وی بپرسیدیم. گفت: ما را گوسفندی بود و ما قومی فقیریم. روز عید شوهر من گفت 
و وی مردی صالح بود که: ما:امزوز این گوسفند زا قربان می کنیه. گفتم: نه زیرا که 
ما را رخصت هست در ترک قربان؛ و خدای تعالی احتیاج ما می‌داند به این گوسفند. 
اتاق در آن روز مهمانی رسید, شوهر را گفتم: ما ! e‏ و 
درپس یوان قران کد 

ناگاه ديدم که گوسفندی به دیوار خانه برجست و به خانه فرود آمد. ن كه کر ان 
گوسفند از شوهر من گریخته است؟ بیرون رفتم ديدم که آن را پوست می‌کند. در 
عجب ماندم و قصه را باشوهر بگفتم. گفت: ONE EEE‏ 
پهتر از آن. که مهمان را گرامی داشتیم. بعد از آن گفت: ای فرزند! بدرستی که این 
گوسفند در دلهای مریدان چرا می‌کند. چون دلهای ایشان خوش است شیر او خوش 
است, و اگر متغیر است شیر او نیز متغیر است. پس شما دلها خوش گردانید!» 
ااا ج اللةسى وة كه «فزاد نه مرندان که آن رن کقت وی و:شوفز وی 
است. ولکن عام ذکر کرد از برای ستر و تلبیس و از برای تحریض مریدان بر طیب 
قلوب. و معنی آن است که چون خوش است دلهای ماء خوش است آنچه نزد ماست. 
sS a NESE‏ 

زنی بود شاگرد سری سقطی,. و ان زن را پسری بود پیش معلم. معلم ان پسر را به 
آسیا فرستاد. وی در آب افتاد وغرق شد. و از ان معنی خبر داد. 
سرئ گفت: «برخیزید و با من بیایید تا پیش مادر وی رویم! !» برفتند. شيخ سرئ قداس 
سژه با مادر کودک بنیاد سخن کرد در صبر, بعد از ان در رضا. زن گفت: 
مراد تو از این تقریر چیست؟» گفت: «پسر تو غرق شده است.» گفت: «پسر من ؟) 
گفت: «بلی.» گفت: «بدرستی که خدای تعالی این نکرده uue‏ 
صبر و رضا سخن آغاز کرد. زن گفت: «برخیزید و با من بیایید!» برخاستند و با وی 
برفتند تا به جوی آب رسیدند. پرسید که: «کجا غرق شده است؟» گفتند: «اینجا .» آنجا 
رفت و بانگ زد که: «فرزند محمد!» گفت: ۶ ای فادرا ان ن بو ات قرو رفت و 
دست پسر بگرفت و به خانه برد. شيخ سرئ التفات به شيخ جنید کرد و گفت: «این 
چیست؟» جنید گفت: ایر E‏ اوو ر ا ا 
واجب کرده است و حکم هرکه چنین باشد آن است که هيچ حادثه حادث نشود نسبت 
به وی. مگر که وی را به آن اعلام کنند. چون وی را به فوت پسر اعلام نکردند. 
دائست که آن ادت هده است لاجرم انکار کرد و گفت: خدای تعالی این نکرده 


است .“ 


5 بُحْقه» رحمها الله تعالى 
سرک قط کون رخف الله تال که بی خو اتو نافد و لیخ اضطرانی حت 
داشتم, چنانکه از تهجد محروم ماندم. چون نماز بامداد کردم بیرون رفتم و به هرجا 
که گمان می‌بردم که شاید آنجا از آن اضطراب تسکینی شود گذر کردم هیچ سودی 
نداشت. آخر گفتم: به بیمارستان بگذرم و اهل ابتلا را ببینم, باشد که بترسم و منزجر 


شوم. ون غار ان راف دل فن شاد و سنه من نرح اند ناگاه 
کنیزکی دیدم بسیار تازه و پاکیزه, جامه‌های فاخر پوشیده؛ بویی خوش از وی به مشام 


3/3 


من رسید. منظری زیبا و جمالی نیکو داشت و به هر دو پای و هر دو دست در بند بود. 
چون مرا دید چشمها پر آب کرد و شعری چند بخواند صاحب بیمارستان را گفتم: این 
کیست؟ گفت: کنیزکی است دیوانه شده. خواجة وی وی را بند کرده مگر باصلاح آید. 
چون سخن صاحب بیمارستان شنید. گریه در گلوی وی گره شد. بعد از آن این ابيات 


خواندن گرفت: 
معش ر الاس ما جُيْنْتُ وَلکنڻ ٠‏ شتک أانة و قبي صاحي 
إعللتم دی ولم أت دنا ر جهپدی فی حبه و افتضاحي 


آآسا مَفتوآة بحب بيب mE‏ 
قصللاحى الپذى رَعَمتم قسادی و قسادى الذى رَعَمْنم صلاحى 
ما على د ات کول الققموالى وارتضاه إتفسه من هن جُناح 


سخن وی مرا بسوخت و به اندوه و گریه آورد. چون آب چشم من بدید. گفت: ای 
سرئ! این گریه است بر صفت او, چون باشد اگر او را بشناسی چنانچه حق معرفت 
است؟ بعد از ان ساعتی بیخود شد. چون با خود آمد. گفتم: ای جاریه! گفت: لبیک ای 
سری! گفتم: مرا از کجا می‌شناسی؟ گفت: جاهل نشدم از آن زمان که وی را 
شناختم. گفتم: می‌شنوم که یاد محبت می‌کنی؛ که را دوست می‌داری؟ گفت: أن کنن 
را که شناسا گردانید ما را به نعمتهای خود و منت نهاد بر ما به عطای خود. به دلها 
رنت اسیک و سانلا را کیت کت را اسا که مجو س کرد و است؟ گفت: ای 
سری! حاسدان با هم یاری کردند. 

بعد از آن شَهقه‌ای بزد که من گمان بردم که مگر حیات از وی مفارقت کرد. بعد از آن 
با خود آمد و بیتی چند مناسب حال خود خواند. صاحب بیمارستان را گفتم: او را رها 
کن! رها کرد. گفتم: برو هر جا که خواهی! گفت: ای سرئ! به کجا روم و مرا جای 
رفتن نیست؟ آن که حبیب دل من است مرا مملوک بعض ممالیک خود گردانیده است, 
اگر مالک من راضی شود بروم؛ والا صبر کنم. گفتم: والله که وی از من عاقل‌تر 
است. ناگاه خواجۀ وی به بیمارستان درآمد و صاحب بیمارستان را گفت: تحفه کو؟ 
گفت: دز اندرون اشت. و شيخ سرئ پیش اوست؛ خزم شد دراآمد و بر هن سلام گفت 
و مرا تعظیم بسیار کرد. 

کے این کیزی اول ر ات اومن هه سبب چیست که وی را محبوس 
کرده‌ای؟ گفت: چیزهای بسیار: عقل وی رفته است. نمی‌خورد و نمی‌آشامد و خواب 
نمی کند و ازا نهی کذازد که خوات کنخ تنهار قگز و شهار کر تاشت جال ان که 
تمام بضاعت من وی است. وی را خریده‌ام به همة مال خود به بیست هزار درم و 
اميد دربسته بودم که مثل بهای وی بر وی سود کنم از جهت کمالی که در صنعت خود 
دارد. گفتم: صنعت او چیست؟ گفت: مطربه است. گفتم: چندگاه است که این زحمت 
به وی رسیده؟ گفت: aS‏ عود در کنار داشت و 


وَحفَّک لاتَقَضْث اليةة فر وا ولا کڈ رث بد الصفو وذاً 
ملأت ا “اقلت ا ك لذ ا وأشلو وأهدا 


N‏ ما وی را به محبت کسی متهم 
افم ورون وک ان را اوی ور از وی پرسیدم که: n‏ 


خسته و زبان 
خاطتنی الس مو > نی فكکان وَعظي على ساني 
فزني منه روع د ب ڍ وخضفني الالة واصۈۉۈطفاني 
جَبْتْ لما ذعيت طوء ا1ا مُا لذي دعاني 
وخفت ووا حن نينث ق ها قو قق الحْبٌ بالأمماني 


374 


بعد از آن صاحب کنیزک را گفتم: بهای او بر من است و زیادت نیز می‌دهم. اواز 
برداشت و گفت: واقفراه! ترا کجا است بهای او؟ تو مرد درویشی وی را گفتم: تو 
تعجیل مکن,. تو هم اینجا باش تا من بهای وی را بیاورم! بعد از آن گریان گریان برفتم. 
و به خدای سوگند که از بهای وی نزدیک من یک درم نبود و شب و روز متحیر و تنها 
مانده. تضرع می‌کردم و نمی‌توانستم که چشم بر هم زنم؛ و می‌گفتم: ای پروردگار 
من ! تو می‌دانی پنهان و آشکار من و من اعتماد بر فضل تو کردم مرا رسوا مگردان! 
ناگاه یکی در بزد. 

گفتم: 0 یکی از احباب. در بگشادم؛ مردی دیدم با چھها ر غلام و شمعی با 
او. گفت: ای استاد! ادن دراھدن فی دھی؟ گفتھ درای! چون درام کقتم: تو کی ؟ 
گفت: احمدبن فننى: امشب به خواب ديدم که هاتفی مرا آواز داد که پنج بدره بردار و 
پیش سرئ برو و نفس وی را به این خوش کن تا تحفه را بخرد. که ما را با تحفه 
عنایت است. چون اين بشنیدم, سجدۀ شکر کردم بدانچه خدای تعالی مرا داد از 
نعمت خود.» سری گوید: «بنشستم و انتظار صبح می‌بردم. چون نماز صبح گزاردم, 
بیرون آمدم و دست وی گرفتم وبه بیمارستان بردم. صاحب بیمارستان چپ و راست 
مئ‌نگریست: چون مرا دید گفت: مر چیا دزآی! بدرستی که تحفه را نزد خدای تعالی 
E a‏ 


E O SS as‏ مرا در 
ميان خلق مشهور گردانیدی. در این وقت که نشسته بودیم. صاحب تحفم بیامد گریان. 
گفتم: گریه مکن که انچه تو گفتی آورده‌ام» به پنج هزار سود. گفت: لاوالله. گفتم: به 
ده هزار. گفت: لاوالله. گفتم: بم مثل بها سود. گفت: اگر همة دنيا به من دهی قبول 

نمی کنم. وی آزاد است خالصاً لله سبحانه ك قصه چیست؟ گفت: ای استاد! 
دوش مرا تو بیخ کردند. ترا گواه می‌گیرم که از همۀ مال خود بیرون آمدم و در خدای 


يختم. 
الله کن لى بالسْعَةٍ کفیلاً و بالرٌزق جمیلاً! روی به ابن متّنی کردم وی نیز 
می‌گریست. گفتم: چرا می‌گربی؟گفت: گوییا خدای تعالی به آنچه مرا به ان چواند از 
من راضی ننه ترا دواو می کرم که صدهة کردم جه مال خود را السا الاه 
سبحانه. گفتم: آیا چه بزرگ است برکت تحفه بر همه؟ بعد از آن تحفه برخاست و 
جامه‌هایی که در برداشت بیرون کرد و پلاس پاره‌ای پوشید و بیرون رفت» و 
می گرینننت. گفتم: خدای تعالی ترا رهایی داد گریه چیست؟ گفت: 


ربث إليه و بکيتُ م عليه 
وَحَقه, و ۆۆ وی لازلٿث بين يديه 
خی أ ااال واحتظي ا وت ليه 


بعد از آن بیرون آمدیم و چندان که تحفه را طلبیدیم نیافتیم. عزیمت کعبه کردیم. ابن 
مثٹی در راه بمرد و من و خواجۀ تحفه به مکه درآمدیم. در آن وقت که طواف 
می‌کردیم آواز مجروحی شنیدیم که از جگر ریش میگ 


مُڃب ب الله فقي ال نيا سقيم تطاول سشفمة واه داه 
سّقاهة من به بک اش کک کک د EER‏ 


پیش او رفتم. چون مرا دیږ گفت: ای سرئ! گفتم: لبیک! تو کیستی, که خدای بر تو 
رخفت کان کت اله ال الاد هة ار اکن ا شان وان ا من دام 


3/5 


وی همچون خیالی شده بود. گفتم: ای تحفه! چه فایده دیدی بعد از آن که تنهایی 

اختیار کردی از خلق؟ گفت: خدای تعالی مرا به قرب خود انس بخشید و از غير خود 

وحشت داد. گفتم : ان فتنى درد گفت: رحمه الله خدای تعالی وی را از کرامتها 

چندان بخشید که هیچ چشم ندیده است, و همسایة من است در بهشت. کته خواجة 

تو که ترا آزاد گرد یا من امده است: دعایی پنهان کرد و در برا, بر کعبه بیفتاد و بمرد. 

چون خواجۀ وی بیامد و وی را مرده دید به روی درافتاد. برفتم و وې را بجنبانیدم. 

مرده بود. تجهيز و تكفين ایشان کردیم و به خاک سیر دیم» رحمهما الله تعالی.» 
6- آم محمد رحمها الله تعالى 

وی عمَة شیخ محیی الڈین عبدالقادر گیلانی است., رضی الله تعالی عنهما. از نسای 

صالحات بوده است. 

گویند یک بار در گیلان خشک سال شد. مردم به استسقا بیرون رفتند. باران نیامد. 

همۀ مردم به در خان اڅ محمد آمدند و دعای باران خواستند۔ ام محمد پیش خانة خود 


را بژفت و گفت: «خداوندا! من جاروب کردم تو آب بپاش!» چندان برنیامد که باران 
درایستاد. چنانکه گویی دهانة مشگها را گشاده‌اند. 


E EN‏ «به مرو بودیم. رپیرزنی بود آنجا 
که او را بیبیک گفتندی, به نزدیک ما آمد و گفت: ای ابوسعید! به تظلم آمده‌ام. ما 
کم در کون فت ردان دعا وی گند که فابرایک تفن به ما باز وکداں سی 

E E LE a a Hl J 
من خود هستم,. هنوز اتفاق نیفتاده است.»‎ 


608- دختر کعب» رحمها الله تعالی 
شخ انوس او الخر قد الله الي هة كفته ات كه ودر كت عا ود بر 
آن غلام. اما پیران همه اتفاق کردند که این سخن که او می‌گوید نه آن سخن باشد که 
بر مخلوق توان گفت. او را جای دیگر کار افتاده بود.» 
روزی آن غلام آن دختر را ناگاه دریافت. سر آستین وی گرفت. دختر بانگ بر غلام زد 
گفت: «ترا این بس نيسنت که. فن با 'خذاوندم :و آنا مبتلایم؛ بر تو بیرون دادم که 
می‌کنی؟» 
شیخ ابوسعید گفت: «سخنی که او گفته است نه چنان است که کسی را در مخلوق 
افتاده باشد.» 


وی گفته است: 8 
عشق را باز اندر اوردم به بند کوشش بسیار نامهد سودمند 
کی ورب ایی کرات اید :کی وان کران سات ای ممت ید 
عشق را خواهی که با پایان بری بس که بپسندید بايد ناپسند 
زشت باید دید و انگارید خوب زهر بايد خورد و انگارید قند 


توسنی کردم ندانستم همی کل کین یتر کتردد کمند 


9- فاطمة بنت المُنَّنّى» رحمها الله تعالى 


شیخ محیی الین بن العربی رضی الله عنه در فتوحات می‌گوید که: «من سالها بنفس 
خود خدمت وی کرده‌ام؛ و سن وی آن وقت بر نود و پنج سال زیادت بود و من شرم 
می‌داشتم که به روی وی نگرم از تازگی و نازکی رخسارۀ وی. هر که وی را بدیدی 
پنداشتی که چهارده ساله است. و وی را با حضرت حق سبحانه و تعالی حالی عجب 


3/6 


بود و مرا بر همة کسانی که از ابنای جنس من به خدمت وی مي‌رسیدند. اختیار کرده 
بود و می‌گفت: مثل فلان, کسی ندیده‌ام» وقتی که پیش من می‌آید به همگی خود 
می‌آید و در بیرون هیچ نمی‌گذارد و وقتی که بیرون می‌رود به همگی خود بیرون 
می‌رود. و پیش من هیچ باقی نمی‌گذارد.» 

و هم شیخ می‌گوید که: «از وی شنیدم که می‌گفت: مرا عجب می‌آید از کسی که 

فی کوید که ق را سبحانه دوست می‌دارم و به وی شادمانی نمی‌کند. و حال آن که 
حق سبحانه مشهود وی است و چشم وی ناظر به ا رر ر ا 
العين غايب نمی شتود. این مردمان چون دعوی محبت او می‌کنند و می‌گریند؟ ایا شرم 
نمی‌دارند؟ قرب محبٌ از همة مقریان زیادت است؛ پس برای چه می‌گریند؟ پس 
گفت: آی فرزند! چه می‌گویی در آنچه من می‌گویم؟ گفتم: سخن آن است که تو 

ھی کید اران کیت واللة فوا تعخت ھی ا ج من فاجو الگا را خوت 
ووا وال و را ا ا ا 
نشىده.»> 

وشم شيخ می کون «در میان آن که ما پیش وی نشسته بودیم. ضعیفه‌ای درآمد و 
شهری را نام برد که شوهر من به آنجا رفته است و داعیه داشته است که زن دیگر 
بکند. گفتم: می‌خواهی که ار اید گفت: آری. روی به فاطمه کردم و گفتم: ای مادر! 
می‌شنوی که چه می‌گوید؟ گفت: تو چه می‌خواهی؟ گفتم: قضای حاجت وی و حاجت 
فی آن ست که شو ھر وی سانو كفت سا و طا عر الى قان الکاب دا 
می‌فرستم ووی را وصیت ا زن را بیارد. و فاتحه را خواندن گرفت 
و منهم با وی خواندم و دانستم که از قرائت فاتحه صورتی جسدانی انشا کرد و وی را 
فرستاد و در وقت فرستادن گفت: اى فاتحة الكتاب! می‌روی به فلان شهر و شوهر 
این زن را می‌بینی و وی را نمی‌گذاری تا نمی‌آری .» شيخ می‌گوید که: «از فرستادن 
فاتحه تا آمدن شوهر وی بیش از آن فرصت نشد که قطع آن مسافت توان کرد.» 


610- جارية سوداء» رحمها الله تعالىی 
ذوالئون گوید که: «کنیزکی سياه ديدم که کودکان وی را به سنگ می‌زدند و می‌گفتند: 
این زندیقه می‌گوید که من الله را می‌بینم. در وه و مرا آواز داد و گفت: 
ای ذوالٹون! گفتة" .تو مرا چه شناختی؟ گفت: جانهای دوستان او سپاه اویند با یکدیگر 
آشنا. گفتم: این چیست که این کودکان می‌گویند؟ گفت: چه می‌گویند؟ گفتم: می‌گویند 
که و ھی کوئی کہ قن الل فی سو کھت راس کی ود ی زا قاد چ 
محجوب نبوده‌ام .« 


1 إِمَرَأة مجهولهء رحمها الله تعالى 


و هم ذوالتون گوید قڈس سره: : «در ميان آن که در طواف بودم ديدم که نوری 
بدرخشید که بریق آن به عنان آسمان رسید. در عجب ماندم. طواف خود را تمام 


کردم و پشت به دیوار کعبه بازنهادم ودزآن نور فکر می‌کردم. ناگاه اواز اندوهگینی 
به گوش من آمد. دز چئ اواز درفت ددم که جاریه‌ای به استارږ که دزاویخته است و 


می‌گوید: 
© 


ان ی ن اح ى E OT‏ 


و حول الجسم و المع يَبوحان بسڙي هة 
ق دکتمت الح خی ضاق بالکئمان صَڌري 


e پس گفت:‎ a e hE 


3/7 


بحبک لی؟ چه می‌دانی که او ترا دوست می‌دارد؟ گفت: مر خدای را بندگان هستند که 
ایشان را دوست می‌دارد. پس ایشان وی را دوست هی‌دارند. نشنیده‌ای قول الله 
تعالی را که گفت: قوف اي الله وم بحم واو (54 ماده ,مجنت وعاهر 
GE E‏ ترا بس ضعیف و نحيف 


لور مر ارق کیت 
ا فال في الا عل تطاول شُيفمه توا داه 
کےدا فن کان لارو ا ار ا 


پس مرا گفت: باز پس نگر! بنگریستم هیچ کس ندیدم»ء روی به وی کردم وی را نیز 
ندیدم. ندانستم کجا رفت.» 


2- جارية مجهوله» رحمها الله تعالیى 
و هم ذوالٹون گوید قڈس سژه که: «مرا کنیزکی صفت کردند متعبده. از حال وی خبر 
پرسیدم. گفتند: در دیری خراب است. به آن دیر آمدم کنیزکی ديدم ضعیف جسم که 
وی و بود بر وی سلام کردم جواب داد. وی را گفتم: ای 
جاریه! در مسکن نصارا می‌باشی؟ گفت: سر بردار! غير خدای تعالی در هر دو سرای 
می‌بینی؟ گفتم: هیچ وحشت تنهایی نمی‌یابی؟ گفت: از من دور شو! او دل مرا از 
لطایف حکمت خود و محبت خود چنان پر کرده است و شوق دیدار بر من گماشته که 
در دل خود هیچ موضع از برای غیر او نمی‌یابم. گفتم: ترا حکیمه می‌بینم مرا بیرون آر 
ان این نکی و راه راست بر من بگشای ! گفت: ای جوانمرد! تقوی زاد خودساز» و 
دوو ا کو ری ا ا و 
نه حجاب بینی آنجا و نه بواب. خازنان خود را بفرماید که در هیچ کاری نافرمانی تو 
نکنند.» 


5ك اة رة رخفا الله الى 
در تاریخ امام یافعی از یکی از مشایخ روایت کرده است که: «زنی در نواحی مصر 
نی نال ر بک ااا مت کرد که در وااو کرھار او اھا رنت ودر این نی 
سال هیچ نخورد و هیچ نیاشامید.» 


4 إمُرأة مصربّة أخرى» رحمها الله تعالى 
فة امام اک دن کاب روک الا خن ازرد اسا که کی ار ایی طانغه کت 
که: در نواحی مصر زنی ديدم واله 9 حيران. لسی سال بر دو پای ایستاده بود در 
زمستان و تابستان. نه شب نشست و نه روز و از افتاب و باران وی را پناهی نبود و 
مارها و ثعبانها گرد وی در می‌آمدند.» 


5- إمرأة خوارزميّه» رحمها الله تعالى 
و هم امام یافعی در تاریخ خود از یکی از علما نقل کرده که گفت: «در خوارزم زنی 
ديدم که زیادت از بيست سال هیچ نخورده بود و هیچ نیاشامیده.» 


6- جارية حبشيه» رحمها الله تعالى 
تخ :مکی الذین غبدالقادر گلائی قداس الله الى روخه قرزمودو انمت که اول باز 
که از بغداد عزیمت حج کردم بر قدم تجرید. و هنوز جوان بودم» تنها می‌رفتم. شيخ 
عَڈی بن مُسافر مرا پیش آمد و وی نیز جوان بود, پرسید که: کجا می‌روی؟ گفتم: به 
مکه. گفت: میل صحبت داری؟ گفتم: من بر قدم تجریدم. گفت: من نيز بر قدم 
تجریدم, با هم روان شدیم. در بعضی از روزها دیدیم که جاریۀ حبشیه پیدا شد برقع 


3/8 


بسته و پیش من بیستاد و تیزتیز در روی من می‌نگریست. پس گفت: از کجایی ای 
جوان؟ گفتم: از عجم 

گفت: ا افکندی. گفتم: چرا؟ گفت: در این ساعت در بلاد حبشه بودم. 
مرا مشاهده افتاد که: خدای تعالی بر دل تو تجلی کرد و ترا عطا فرمود انچه مثل ان 
عطا نفرمود غیر ترا از آنان که من می‌دانم. خواستم که ترا ببینم و بشناسم. پس 
گفت: من امروز در صحبت شمایم و امشب با شما افطار می‌کنم» و روان شد. وی در 
N aT‏ چون شب شد. طبقی إز هوا فرود آمد بر 
آن شش رغیف با سرکه و سبزی, آن جاریه گفت: الحَمُدذلله الذى اكرَمَنى و اكرَّم 
صضدفی: هر شب بر من دو رغیف فرو می‌آمد. امشب برای هر یک دو رغیف فرود آمد. 
بعد از آن سه ابریق آب فرود آمد. بیاشامیدیم در لذت و حلاوت به آبی که بر روی 
زمین می‌باشد نمی مانست. پس درز آن شب از ما جدا شد و برفت: چون به مکه 
رسیدیم؛ شیخ عَدئ را در طواف تجلی واقع شد که بیخود بیفتاد, چنانکه بعضی 
می‌گفتند که وي بمرد. ِ 
ناگاه ديدم که آن جاریه بالای سر وی ایستاده است و می‌گوید که: زنده گرداناد ترا ان 
کس که میرانیده است! سبحان الذي لايقوم الحادثات لتجلٌّی نور جلاله الا بتثبیته و 
لايستقرٌ الكائنات لظهور صفاته الا بتأييده. بل إحْتَطفَت سْبّحاث قذسه أبصار العقول و 
أخذت نفحاث بهائه الباب الفُحول. 

بعد از آن در طواف مرا تجلّیی واقع شد و از باطن خود خطابی شنیدم و در آخر آن با 
من گفتند: ای عبدالقادر! تجرید ظاهر را بگذار و تفرید توحید را لازم دار و از برای نفع 
فردمان بنشین که ها را بندگاں:خاض هسند که می‌خواهیم ایشان را پر دشت تو به 
شرف قرب خود برسانیم! ناگاه آن جاریه گفت: ای جوان! نمی‌دانم امروز چه نشان 
است ترا که بر سر تو از نور خیمه‌ای زده‌اند و تا عنان آسمان ملایکه گرد تو 
درآمده‌اند و چشم همة اولیا از مقامهای خود در تو خیره مانده است و همه به مثل 
آنچه ترا داده‌اند امیدوار شده‌اند. بعد از آن. آن جاریه برفت و دیگر وی را ندیدیم.» 


7 امرأة اصفهانيه. رحمها الله تعالى 

یکی ازا آاضحات شخ غندالقادر ری الله عنه فته امت که کک روری ن زابر الاک 
منبر استغراقی واقع شد و یک گرد از عمامة وی باز شد و وی نمی‌دانست. همة 

توان به موافقت شيخ دستارها و طاقيه‌ها در پای منبر انداختند. چون شیح به حال 
ووا دود ار ا دروا ر ووا ت دستارها و 
طاقیه‌ها را با اصحاب آنها باز گردان! چنان کردم. یک عصابه باقی ماند که صاحب آن 
پیدا نبود. شيخ گفت: آن را به من ده! به وی دادم بر دوش خود انداخت. فی الحال 
تاپیدا شید من حيران ماندم. 
جون شخ از متیر فرود امح ا فن كفت چون اهل مجلس عمامه‌ها بنهادند ما را 
خواهری است به اصفهان وی هم عصابة خود را بنهاد. چون قن اندرا در دوش خود 
انداختم. وی از اصفهان دست خود را دراز کرد و ان را برداشت.» 

8 إمُرأة فارسبه» رحمها الله تعالى 
شیخ نجیب الڈین علی بُرْعٌّش رحمه الله تعالی گفته است: «وقتی زنی از شهر 
گلپایگان به شیراز آمده بود. وھا بف انه فا ی امد و ری ماخر نود _وقتی چند روز 
در خان ما می‌بود و مرا دست تنگی روی نموده بود و وی می‌دانست آن حال را و 
ا د ادو ارود دک کال اعرا یل ووو 
بفرستادی در آن ظروف کردیمی و آن ظرفها تهی بود و سرهای آنها را پوشیده بودیم 
تا پاک بماند تا وقت حاجت. آن زن پنداشت که مگر چیزی در آن ظرفها هست. مرا 
گفت: چون دست تنگی روی نموده است. چرا از آنچه در این ظروف است قوت 


379 


نسازی؟ گفتم: آنھا تھی است. گفت: چون تھی است چرا سرهای آنها پوشیده است؟ 
گفتم: تا پاک بماند. آن زن برخاست و سرهای آنها را برگرفت و گشاده گذاشت و 
گفت: اا یا ف و است. چون سر آن گشاده باشد همچون 
دهنی باشد که باز کرده باشد و گرسنه باشد. 
حق تعالی آن را قوت فرستد و قوت هر چیزی مناسب آن چیز برساند ر وقت حاجت. 
پس قوت این ظروف غله است, چون تهی شکمی وی ظاهر گردد پر غلّه و حبوب 
گردانند. پس چون آن زن این تصرف بکرد در حال حق تعالی چندان گندم فرستاد که 
آن ظروف پر کرده شد و آن زن از اولیای خدای تعالی بود.» 
xXx‏ 

به اتمام رسید و به اختتام انجامید کتاب نفحات الانس من حَصّرات القدس که مقصود 
از آن. شرح اخلاق و افعال. و بان مقامات و احوال گم ژوانی بود که به قدم صدق راه 
بادية طلب را سپرده‌اند. و به دو گام «حُطوَتين وَقَد وَصَلتٌ» پی به کعبة مطلوب 
برد فور اغلاق الهی :شده‌اند و فظهن اسای نامتاهی کشتهحکفت در ابخاد-غالد 
وود انان اسو یکو ازا اواو نوو هات ادام کف وهود اشاقن 


حبّذا قومی که دید حق بود دیدارشان محو باشد در شهود عب 
جمله در کھهف فنا از هستی خود اسرارش بان 
خفته‌اند لیک پندارند خواب ب آلودگان بیدارشان 
گرچه اندایند خورشید جمال خود به TE‏ و مغرب گرفته پرتو 
نوارش ان 
ندید دبنار رش ٠‏ ان 
از خدا خواهند ستر ذات خود در ذات این بود ساعت به ساعت سر 
او استغفارش ان 
RS.‏ شسته نقش حرف غير از صفحة 
پندارش پان 
e TORY EF UTC‏ زاف وق و مخت کر هی 
بازارھا بازارش بان 


یک دم از طوف درو دیوارشان فد کش انش ار دن و فد سی از 
منش ين که هست دیوارش ان 
کارشان‌جزنفی‌ذات‌ووصف و فعل ای خدا! چه بود که جامی را کنی در 
خویش نیست کاو د ت ان؟ 


زا عة قى ارخ اتفاھن × 

اين نسخة مقتبس زانفاس كرام کز وی نفحات انت آید به مشام 

از هجرت خیر بشر و فخر انام در هشتصد و هشتاد و سیم گشت 
3 ام 


والحمدلله على الأتمام, و الظلوة 
غت ر ااام و اله الى 
الكرامء والشلام 

تبه اقل ثرا أقدام ال فون عد لكر الخمتي فی ةواقن 

اجات اا ره ھا ارما عي 
یارب ز دو کون بی نیازم گردان وز افسر فقر سرفرازم گردان 
در راه طلب محرم رازم گردان E‏ 
دان 


380 


381